ورفوگرافيالىق جۇمىس توبىنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن 11 وتىرىسى بولدى. بۇل وتىرىستاردا قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىن تاڭبالايتىن ءاربىر ءارىپ تالقىلاندى. عالىمدار دىبىستارىمىزدى تاڭبالاۋدا تەك عانا عىلىمي پرينتسيپتەرگە سۇيەنگەنىن ايقىن اڭعاردىم. سونىمەن بىرگە ءتىل ساياساتى كوميتەتى مەن ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت قالالارى جانە بارلىق وبلىستا 5 اپروباتسيا جانە 2 رەسپۋبليكالىق اشىق تالقىلاۋ وتكىزىلدى. وعان 3 مىڭنان استام مامان قاتىستى. ونىڭ بەر جاعىندا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 50-دەن استام تىلدىك كافەدراسىندا عىلىمي جانە ادىستەمەلىك تالقىلاۋلار وتكىزىلدى. وسى اپروباتسيالاردىڭ, اشىق تالقىلاۋلاردىڭ جانە ساراپشىلاردىڭ عىلىمي قورىتىندىلارى ورفوگرافيالىق جۇمىس توبىنا تانىستىرىلدى. جۇمىس توبىنىڭ عالىمدارى سول قورىتىندىلاردا ايتىلعان ۇسىنىستار مەن ەسكەرتپەلەر بويىنشا عىلىمي ساراپتاما جۇرگىزدى. قاجەتتىلەرى نازارعا الىندى.
الەمگە كەڭ تارالعان لاتىن ءالىپبيى ەڭ باستاپقىدا رومان تىلدەرىنىڭ ءالىپبيى بولاتىن. ونى بىرتە-بىرتە گەرمان, سلاۆيان, تۇركى تىلدەرى جانە تاعى دا باسقا كوپتەگەن تىلدەر پايدالانا باستادى. بۇل تىلدەر ءارتۇرلى. سوعان وراي, ولار بازالىق لاتىن الىپبيىندەگى 26 تاڭبانى عانا پايدالانا المايدى. وسى ارادا ءار ءتىلدىڭ فونەتيكالىق ەرەكشەلىگىن تولىق كورسەتۋ ءۇشىن دياكريتيكالىق بەلگىلەر قولدانىلادى. مۇنداي بەلگىلەر نەگىزى 1886 جىلى قالانعان «حالىقارالىق فونەتيكالىق ءالىپبي» قورىندا بار. قوسىمشا تاڭبالار وسى الەمگە ورتاق حالىقارالىق قوردان الىنادى. نەمىستەر دە, چەحتار دا, شۆەدتەر دە, ءوزىمىزدىڭ اعايىندار تۇرىكتەر مەن ازەربايجاندار دا, تاعى باسقالار دا وسىلاي جاساعان. ءالىپبيدى جەتىلدىرۋدە قازاق عالىمدارى دا وسى باعىتپەن ءجۇردى. سوعان وراي, ءار دىبىستىڭ فونەتيكالىق ءمانىن كورسەتەتىن دياكريتيكالىق تاڭبالار الىندى. ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز دا وسىنداي حالىقارالىق تاجىريبەلەرگە سۇيەندى. سول ماقساتتا 2 حالىقارالىق سەمينار وتكىزىلدى. ءاربىر تاڭبانىڭ يۋنيكود جۇيەسىنە سايكەستىگى دايەكتەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە دە, حالىقارالىق تالاپتارعا دا تولىق سايكەس كەلەتىن ءالىپبي جوباسى دايىندالدى دەۋگە بولادى.
2017 جىلدان, ياعني قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋى تۋرالى شەشىم قابىلدانعالى ءارتۇرلى سالانىڭ ازاماتتارى وزدەرىنىڭ ءالىپبي نۇسقالارىن ۇسىنا باستاعانىن بىلەمىز. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالاندى. ۇسىنۋشىلاردىڭ ارقايسىسى ءوز نۇسقاسىن «ەڭ دۇرىس نۇسقا وسى» دەپ ناسيحاتتاۋمەن بولعانى دا بەلگىلى. بىراق ءار نارسەنىڭ, قۇبىلىستىڭ, سالانىڭ مامانى بولادى ەمەس پە؟! البەتتە, تىلدىك رەفورمانى, ونىڭ ىشىندە ءالىپبي رەفورماسىن قولداعان دۇرىس. بىراق ءالىپبي نۇسقاسىن فيلولوگ عالىمدار, تىلشىلەر جاساۋى كەرەك. ول سوندا عانا ناتيجە بەرەدى. ءسوز ەركىندىگى, اشىق قوعام ەكەن دەپ ارالاسپايتىن جەرگە ارالاسا بەرۋدىڭ ءجونى دە, رەتى دە جوق.
ءالىپبي نۇسقاسىمەن بىرگە, ونىڭ ەملە ەرەجەلەرى دە ساراپتالدى. ەملە ەرەجەلەرىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى عالىمدارى دايىنداعان. ءالىپبي سياقتى ەملە ەرەجەلەرى دە ورفوگرافيالىق جۇمىس توبىندا دا جانە ادىستەمەلىك, تەرمينولوگيالىق, تەحنيكالىق سۇيەمەلدەۋ جۇمىس توپتارىندا دا جانە بارلىق وڭىردە جان-جاقتى تالقىلاندى. قىزۋ وتكەن وسى تالقىلاۋلاردا عالىمدار مەن ادىسكەرلەر ەملە ەرەجەلەردىڭ ءاربىر تاراۋىن, ءاربىر بابىن ەلەكتەن وتكىزدى. مەنىڭ ويىمشا, ءتىلىمىزدىڭ جازۋ مادەنيەتىن رەتتەيتىن عىلىمي جانە قولدانبالى سيپاتتاعى قازاق ءتىلىنىڭ جەتىلدىرىلگەن ەملە ەرەجەلەرىنىڭ رەداكتسياسى پايدا بولدى.
عىلىمي ساراپتالعان, ەلىمىزدەگى بارلىق ءتىلشى ماماندارعا تانىستىرىلعان, سىناقتان دا, سىنامادان دا وتكىزىلگەن ءالىپبي جوباسى ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل جوبانىڭ قالاي دۇنيەگە كەلگەنى, قانشاما رەت تالدانعانى, عالىمدارىمىزدىڭ قىزۋ پىكىرتالاستارى مەنىڭ كوز الدىمدا. سوندىقتان بۇل جوبا عىلىمي تالقىلاۋلاردا جەتىلدىرىلگەن, ۇشتالعان, ناقتىلانعان جوبا دەپ بىلەمىن.
مۇرات باقتيار ۇلى,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
