قالىڭ تاريح جۇقارماسىن دەسەك...
وتكەنگە سالاۋات ايتپاي, كەلەشەكتىڭ كەمەلدەنبەسى كادىك. قازاقستاندا كونە قۇجاتتاردى قايتا قالپىنا كەلتىرەتىن قۇرىلعى بار بولعانىمەن, ءتىلىن بىلەتىن مامان جوق. سوندا شىنايى دەرەكتەر شاڭعا كومىلىپ جاتا بەرمەك پە؟
قۇندى قۇجاتتاردى فيزيكالىق-حيميالىق جانە تەحنيكالىق وڭدەۋدەن وتكىزۋ ارحيۆ سالاسىنىڭ نەگىزگى جۇمىستارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قولدا بار قوردالى دەرەكتەردىڭ ماڭىزىن بۇزباي, ساقتاۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ – بۇل كۇننىڭ باستى تالابى. ءدال قازىر ءماتىنىنىڭ جازۋى سولعىن تارتقان ارحيۆتىك قۇجاتتار فوتورەستاۆراتسيالاۋعا ءارى شاڭ-توزاڭنان تازارتىپ, قايتا تۇپتەۋگە ءزارۋ. بۇل قارەكەت ەۋروپادا ەرتەدەن ءورىس العان. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ قۇلاعىمىزعا ەندى جەتىپ جاتىر.
دەمەك, ءارحيۆتىڭ ماڭىزدىلىعى ونىڭ تاريحي وقيعالاردى ءبىلۋ مەن ءتۇسىنۋدىڭ قاينار كوزى بولىپ تابىلاتىندىعىندا, ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتتىڭ جەتىستىكتەرىن جيناقتايتىندىعىندا جانە ۇرپاقتار اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىندىگىندە بولىپ وتىر. مىنە, سوندىقتان تاريحي جادىمىزدىڭ بىرەگەي قاينار كوزى كەۋىپ كەتپەۋى ءۇشىن ونى ۇنەمى دامىتىپ وتىرۋىمىز شارت.
جاقىندا سەناتتىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆامەن كەزدەسكەن بولاتىن. سوندا پرەزيدەنتتىڭ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ارحيۆتەر مەن كىتاپحانا قورىنىڭ جاعدايى تۋرالى اشىق اڭگىمە ءوربىدى. سەناتور نۇرتورە ءجۇسىپ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ارحيۆتەردى دامىتۋعا جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەيتىندىگىن, سوندىقتان ولاردىڭ جاعدايى قازىرگى زامانعى ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەيتىندىگىن باسا ايتتى.
«بۇل سالاعا كادر جەتىسپەۋشىلىگى وتكىر پروبلەما. بىزدە رەستاۆراتورلار جوقتىڭ قاسى. باس قالادا ءدال وسىنداي 4 مامان عانا جۇمىس ىستەيدى. ەلىمىزدە ولاردى دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورنى جوق. قازىر مۇنىمەن الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا ءتۇرلى حالىقارالىق كۋرستاردان نەمەسە تاعىلىمدامادان وتكەن قىزمەتكەرلەر عانا اينالىسادى. ال ولاردىڭ جالاقىسى ماردىمسىز», دەدى ن.ءجۇسىپ.
كەزدەسۋ سوڭىندا سەناتورلار مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى جانە سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار مەن قولجازبالار ساقتالاتىن ۇلتتىق ورتالىق قۇرۋدى ۇسىندى. بۇل ارحيۆ سالاسىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىك بولار ەدى. ايتسە دە...
بىلىكتى مامان بولسا...
ماسەلەن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە مۇراعاتتاعى 1920-1930 جىلدار ارالىعىنداعى قۇجاتتاردى وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ال مىڭداعان قولجازبانى قالپىنا كەلتىرۋگە رەستاۆراتور سىرىم بوتابەكوۆتىڭ كۇشى جەتەر ەمەس. مامان مۇندا اپتاسىنا 2 رەت, ياعني قوسىمشا ايلىققا جۇمىس ىستەيدى. ءبىز مەكەمەگە ارنايى ات باسىن بۇرىپ, جۇمىس بارىسىن باقىلىپ قايتتىق.
قۇجاتتاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى وتە كۇردەلى ەكەن. مامان زەرتحاناداعى رەستاۆراتسيا اپپاراتتارىنىڭ كومەگىمەن توزىعى جەتكەن قاعازداردىڭ كوشىرمەسىن ىستەۋدە ءبىراز قيىندىقتىڭ بەتىن اشتى.
«زەرتحانامىزعا مۇراعاتتان ەسكى ءارى ب ۇلىنگەن قۇجاتتار كەلىپ تۇسەدى. قۇجاتتاردى بىردەن قالپىنا كەلتىرۋگە كىرىسىپ كەتپەيمىز. قاعاز بەتىندە ادامعا زيان كەلتىرەتىن باكتەريالار بولۋى مۇمكىن. كەيدە كوگەرگەن نە ساڭىراۋقۇلاقتار وسكەن قۇجاتتار كوزگە شالىنادى. بولماسا ادام ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن ءارتۇرلى ينفەكتسيالار كەزدەسەدى. ولار ادامنىڭ دەنەسىندە الۋان قىشىمالار تۋدىرادى. ماسەلەن ساڭىراۋقۇلاقتار مۇرىن ارقىلى كىرىپ وكپەنىڭ ءارتۇرلى اۋرۋلارىنا اكەلۋى عاجاپ ەمەس. پروتسەسس بارىسىندا مۇنىڭ ءبارى ەسكەرىلەدى. سوندىقتان قولجازبالار كەلىپ تۇسە سالىسىمەن دەزينفەكتسيا, دەزينسەكتسيا جاسايمىز. دەزينسەكتسيا ارنايى ينەرتتى گاز قۇرىلعىسى ارقىلى جۇزەگە اسادى.
بۇرىندارى فورمالين, تيمول, ەتيلەنوكسيد سەكىلدى انتيباكتەريالى زاتتاردى قولدانعان. ونى يران ءارحيۆى ءالى كۇنگە دەيىن پايدالانادى. سوڭعى رەستاۆراتسيالىق ءۇردىس بويىنشا قاعازدىڭ قۇرىلىمىندا وتە زياندى ەلەمەنتتەر بولاتىنى انىقتالدى. سوندىقتان ودان ءبارى باس تارتىپ, ينەرتتى گازعا كوشە باستادى. الدىمەن ەسكى قۇجاتتاردى ينەرتتى گازعا تولى كامەراعا قويىپ, 3-4 اپتا باقىلايمىز. ودان كەيىن ۇلكەيتكىش اينەكپەن قاراپ, ساڭىراۋقۇلاقتاردىڭ ىزدەرى بايقالسا تازالاپ الىپ تاستايمىز. ميكروميتسەنتتەن تازارتامىز. ەگەر باكتەريا بار بولسا, قاعازدىڭ سول تۇسىن قوسىمشا بيوسيتتەر ارقىلى وراپ, وڭدەيمىز. سوسىن بارىپ رەستاۆراتوردىڭ قولىنا تاپسىرىلادى», دەيدى س.بوتابەكوۆ.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, كامەرادان شىققان قۇجاتتاردىڭ ءاربىر پاراعىن شاڭ-توزاڭنان تازارتۋ قاجەت. ولار دا ارنايى اپپارات ارقىلى جۇزەگە اسادى.
شەتتەرى جەتىسپەيتىن, جىرتىق, كوپ جاعدايلاردا سكوتچ جاپسىرىلعان قۇجاتتار كەزدەسەدى ەكەن. نەگىزىندە قاعازدى سكوتچپەن جابىستىرۋعا بولمايدى. العان كەزدە قيىندىق تۋدىرادى. سوندىقتان جاپون قاعازىنىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. بۇل جۇمىس گەرمانيادا جاسالعان قۇرىلعى ارقىلى ورىندالادى. ەكىجاقتى جاپون قاعازى كوشىرمە جاساۋعا تاپتىرماس مۇمكىندىك.
8,5 گراممدىق جاپون قاعازىنىڭ ەكىنشى بەتىندە تەرمورەاكتيۆتى جەلىم بار. جۇقا قاعازدى ەسكى قۇجاتتارعا قىزدىرىپ جەلىمدەيدى. ول توزىعى جەتكەن قۇجاتتى نىعايتىپ, قورعايدى. قۇجات ىشىندەگى ءماتىن ءوشىپ قالعان جاعدايدا جاپون قاعازى ارقىلى قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. بىراق بۇل ءادىستى وتە سيرەك كەزدەسەتىن قۇجاتتارعا قولدانۋعا بولمايدى. نەگە دەسەڭىز, جاپون قاعازىن قۇجاتتان سۇيىقتىق ارقىلى ايىرىپ العان كەزدە ارىپتەردى ءبۇلدىرۋى مۇمكىن.
جالپى, رەستاۆراتسيا ەكى تۇرگە بولىنەدى. ءبىرى – سۋلى, ءبىرى – سۋسىز. سۋلى رەستاۆراتسيانى سۋلاپ وتىرىپ, ارنايى ۇن جەلىمى ارقىلى اجىراتادى. قۇجاتتىڭ قالىڭدىعىنا بايلانىستى جاپون قاعازى دا سونداي بولۋى شارت. قۇجاتتى توبەدەن جارىق تۇسىرىلگەن ۇستەلگە ورنالاستىرىپ, استىنان دا جارىق تۇسىرەدى.
زەرتحانادا قوسىمشا بۋ قارىنداش اپپاراتى بار. كەيبىر قۇجاتتار ءبىر-بىرىنە نىعىز جابىسىپ قالادى. ونى تارتىپ اشساق سيالارى ءب ۇلىنۋى مۇمكىن. كەيىن نە جازىلعانىن وقي المايسىڭ. سول ءۇشىن سۋلاپ الۋعا تۋرا كەلەدى. ودان كەيىن سىرعاناۋ كەپتىرگىشىنە ورنالاستىرادى. بۇل جەردە ءارتۇرلى سۋ پروتسەسستەرىنەن شىققان قۇجاتتاردى كەپتىرەدى.
ەكىنشىسى – قۇرعاق ءادىس. بۇل سيامەن جازىلعان قۇجاتتار ءۇشىن ماڭىزدى. سەبەبى ىلعالدى ءادىس قۇجاتتاردىڭ بوياۋىن قۇرتادى.
رەستاۆراتسيا ۇستەلىنىڭ ۇستىنەن جارىق تۇسەدى. استىنان ارى-بەرى جىلجىتۋعا بولادى. لۋپامەن اسىقپاي قاراپ, ارىپتەردى بايلانىستىرادى. ال قاعازدان مۇڭكىگەن جاعىمسىز ءيىستى ءموبيلدى شاڭسورعىش سورىپ الادى. ماماندار ءارتۇرلى سكالپەلدەردىڭ كومەگىمەن قۇجاتتاردى تازارتىپ, جۇمىس ىستەيدى. ولار تۇپتەۋ, قاعازدى تۇزەتۋ جۇمىستارىنا قولدانىلادى.
«استانا قالاسى اكىمىنىڭ قولداۋىمەن وسى قۇرىلعىلاردى يەلەندىك. بۇل قازاقستان بويىنشا ءبىزدىڭ مەكەمەدە عانا بار. 1920-1930 جىلعى قۇجاتتاردى قايتا جاڭعىرتىپ جاتىرمىز. قۇجاتتارداعى اقپاراتتار جويىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالۋدامىز. رەستاۆراتسيالاۋعا ارنالعان سوڭعى ۇلگىدەگى اپپاراتتار وسىندا ورنالاسقان. ولار ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ بۇزىلۋىن تەجەپ, عۇمىرىن ۇزارتادى», دەيدى قالالىق ارحيۆ جۇمىسى قىزمەتىنىڭ باسشىسى ارداق كايىپجانوۆا.
نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى مەيرام بەكتەمباەۆ رەستاۆراتسيا جۇمىستارىنىڭ جاندانۋىنا مامان تاپشىلىعى كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
ء«بىزدىڭ ماقسات – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا كورسەتىلگەندەي تاريحتى قادىرلەپ, وتكەندى جاڭارتۋ. سول ءۇشىن ەسكى قۇجاتتاردى بولاشاققا تانىستىرۋ ءۇشىن بارلىق ءادىس-ءتاسىلدى پايدالانىپ جاتىرمىز. ولاردىڭ ساقتالۋىن قاداعالاپ, ءوڭى كەتكەن جەرلەرىن تۇزەتۋدەمىز. عاسىردان اسقان قۇجاتتاردىڭ ءبىر دە بىرىنە رەستاۆراتسيا مۇلدە جاسالماعان. بىزدەگى رەستاۆراتسيالىق زەرتحانا ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزدىك زەرتحانالاردىڭ ءبىرى. وكىنىشكە قاراي, اپپاراتتىڭ ءتىلىن بىلەتىن ماماندار جەتىسپەيدى. قازىر ىزدەستىرۋ ۇستىندەمىز. بولماي جاتسا, وزىمىزدە بار مامانداردى شەتەلگە وقىتۋعا جىبەرەمىز. قانداي جاعداي بولعاندا دا قولدا بار دۇنيەنى يگىلىككە جاراتۋىمىز شارت», دەيدى م.بەكتەمباەۆ.
ارحيۆ – وتكەندەر اماناتى
ەستەرىڭىزدە بولسا, پرەمەر-مينيستر اسقار مامين ارحيۆ سالاسىندا مامان دايارلاۋ مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى اياسىندا جۇرگىزىلەتىنىن جەتكىزگەن بولاتىن.
«ۇكىمەت زاماناۋي ارحيۆ قىزمەتىن قۇرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. وسى باعىتتاعى ماماندىقتىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن بيىلعى قاڭتاردان باستاپ 2 مىڭنان استام ارحيۆ قىزمەتكەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن كوتەردىك. رەسپۋبليكالىق ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى – 50 پايىزعا, وڭىرلىك ارحيۆ قىزمەتكەرىنىڭ جالاقىسى – 35 پايىزعا ءوستى. بۇل ماقساتقا 2020-2022 جىلدارداعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2,8 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى» دەگەن ەدى ۇكىمەت باسشىسى.
وسى قاجەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 2020 جىلى ارحيۆ ماماندىعىنا باكالاۆريات جانە ماگيستراتۋرا باعدارلاماسى بويىنشا 55 گرانت قاراستىردى. بىراق بۇل باستاما ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋى ەكىتالاي. سەبەبى گەرمانيالىق اپپاراتتارمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن شەتەلدىك تاجىريبە مىندەتتى تۇردە كەرەك. ال ولاي بولماعان جاعدايدا زەرتحانانىڭ ءىشى بوس قالا بەرمەك.
شىنىندا, ەلىمىزدەگى ءبىر دە ءبىر جوعارى وقۋ ورنى رەستاۆراتسيا جۇمىستارىن جۇرزىگە الاتىن مامان دايارلامايدى. اتتەگەن-ايى سول, قالا ارحيۆىندە ءىس بىلەتىن ءبىر-ەكى مامان عانا بار. ەلىمىزدە ەڭ ۇلكەن رەستاۆراتسيا زەرتحانالارى الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا جانە ەلوردادا ورنالاسقان قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىندا عانا بار. بىراق ولارعا دا ماماندار جەتىسپەيدى. ءبارىنىڭ جانايقايى بىردەي.
بۇگىندە كادر تاپشىلىعى قولبايلاۋ بولىپ وتىر. قازاقستاندا جالعىز ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى عانا ارحيۆ ماماندارىن وقىتادى دەدىك. ال سول سالاداعى مامانداردى استاناعا جەتكىزبەستەن, الماتىداعى ارحيۆ مەكەمەلەرى جۇمىسقا بىردەن شاقىرتىپ الادى. اقشا تولەپ وقىتۋعا اتا-انالار ق ۇلىقسىز. سەبەبى زامان تۇرلەنگەندە, ارتتا قالعان ارحيۆ سالاسىنا كىم قىزىعا قويسىن.
قورىتا ايتقاندا, الدۇزىك اقىن قادىر مىرزا ءالى: ء«بىزدىڭ تاريح بۇل دا ءبىر قالىڭ تاريح, وقۋلىعى جۇپ-جۇقا بىراقتاعى» دەپ جازعانىنداي اتالار اماناتىن ارقالاعان ارحيۆتەردە از دا بولسا كوپتىڭ كەرەگىنە جارار رۋحاني دارۋمەن بارى اقيقات. ول جاسامپاز ۇلتتىڭ جاڭعىرۋىنىڭ كەپىلدەمەسى. وقۋلىعى جۇقا تاريحتىڭ ءاربىر بەتى – جاقسىلىققا جولبەلگى, بولاشاققا باعدارشام. وسىنى ۇمىتپايىق...
