نيۋ-يورك/ۆاشينگتون. كليماتتىڭ وزگەرۋى, اسكەري قاقتىعىستار مەن كوروناۆيرۋس پاندەمياسى سەكىلدى جەتى اعايىندى جۇت الەمنىڭ كەدەي جانە ءالسىز ەلدەرىندە قاتتى ءبىلىندى. سونىڭ سالدارىنان 2021 جىلى شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى 235 ميلليون ادام گۋمانيتارلىق كومەك پەن قامقورلىققا مۇقتاج. بۇل – انتيرەكورد. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا اتالعان كورسەتكىش 40 پايىزعا ۇلعايعان.
مۇنداي ساندارمەن بىرەۋدىڭ ميىن اشىتۋدىڭ قاجەتى شامالى شىعار. بىراق بۇل دەرەكتەردىڭ ارتىندا ءار ادامنىڭ ءومىرى تۇر. مۇقتاج ادامدارعا كوروناۆيرۋستىڭ ءوزى عانا ەمەس, پاندەميانىڭ كورىنبەيتىن اسەرى كوپ زيان كەلتىرمەك. كوروناۆيرۋستان كەيىن باستالعان اشتىق قانقۇيلى كيللەرگە اينالۋى مۇمكىن.
كۇندەلىكتى ازىق تاپپاي جۇرگەندەردىڭ سانى بىلتىر شامامەن 130 ميلليوننان 800 ميلليونعا دەيىن كوبەيدى. بۇل كورسەتكىش سول كەزدەگى ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانىنان 8 ەسە كوپ بولاتىن.
قاقتىعىستار مەن كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن زارداپ شەككەن مەملەكەتتەر تاماق تاپشىلىعىنىڭ زاردابىن قاتتى تارتادى.
سونىمەن قاتار ەلدەردىڭ باسشىلىعى حالىقتى جانە ەكونوميكانى پاندەميادان قورعاۋعا بولگەن بيۋدجەتىن كوبەيتىپ جاتقاندا دا اشارشىلىق جالعاسا بەردى. مۇنداي اپاتقا جول بەرمەۋ ماقساتىندا جاسالعان حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق قازىرگى تاڭدا قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي عانا سەكىلدى. بىراق اشتىق پەن ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ – بارلىق ادامزاتقا قاجەتتى قادام.
دەسەك دە, ءبىز جۇمسالعان ءار دوللاردىڭ تيىمدىلىگى مۇمكىندىگىنشە مول بولۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. سوندىقتان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك گۋمانيتارلىق قاجەتتى زاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋگە كوبىرەك ينۆەستيتسيا سالىپ وتىر. داعدارىس باستالماي تۇرىپ-اق, مۇقتاج حالىقتى گۋمانيتارلىق قاجەتتى زاتتارمەن قامتۋ ماقساتىندا ەرتەرەك ارەكەت ەتۋدىڭ تيىمدىلىگى مول, پايدالى جانە ەكونوميكالىق جاعىنان ۇتىمدى بولاتىنى ايقىندالا ءتۇستى. مۇنداي ستراتەگيا قيىن كەزەڭدە دامۋدى دا قامتاماسىز ەتەدى.
مىسالى, وتكەن جىلى بۇۇ مەن قىزىل كرەست / قىزىل جارتى اي قوعامى بانگلادەشتەگى مۇقتاج ادامدارعا قولما-قول اقشا بەرىپ, ولاردىڭ مال-جانىنىڭ جويقىن سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەكپەۋىنە جاعداي جاساپ, اپات باستالماستان بۇرىن كومەك قولىن سوزدى. وسىلايشا, تاسقىننان كەيىنگى قالدىقتاردى جيناپ الۋعا جۇمسالاتىن قاراجاتتان ەكى ەسە از سوما جۇمسالدى. ءارى تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگىنە كومەكتەستى.
ەندەشە, كەيىنگى كەزدە كۇشەيىپ كەلە جاتقان اشتىق اپاتىنا جول بەرمەس ءۇشىن وسىنداي ءتاسىل قولدانىپ جاتىرمىز. ياعني ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى جاپپاي اشارشىلىققا اكەلىپ سوقپاس ءۇشىن ءىس-ارەكەتكە كوشتىك. ونىڭ قاتارىندا تاماق تاپشىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتىپ كەلگەن اپتاپ ىستىق, زيانكەستەر, تابىستىڭ ازايۋى, ءوندىرىس كولەمىنىڭ باياۋلاۋى مەن قاقتىعىستار سەكىلدى ۇزاق مەرزىمدى ماسەلەلەردى شەشىپ, جاڭا داعدارىستىڭ الدىن الامىز.
وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن حالىقارالىق دامۋ قاۋىمداستىعى (IDA, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ كەدەي ەلدەر ءۇشىن قورى) ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن 2020 جىلدىڭ ءساۋىرى مەن قازانى اراسىنداعى التى ايدا 5,3 ميلليارد دوللار ءبولدى. بۇل سوما قىسقا مەرزىمدە كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ الدىن الۋ, ۇزاق مەرزىمدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ سەبەپتەرىن جويۋعا باعىتتالعان ءىس-قيمىلدار مەن ينۆەستيتسيالارعا جۇمسالدى.
دۇنيەجۇزىلىك بانك قولدانىستاعى جوبالارعا بولىنگەن قاراجاتتاردى قايتا قاراپ, بانگلادەشتەگى 620 مىڭ ءالسىز شاعىن جانە ءسۇت جانە قۇس وسىرەتىن وتباسىنا اقشالاي كومەك كورسەتتى. پاندەميا سالدارىنان اقشا اۋدارىمدارى ازايادى دەپ كۇتىلگەن گايتيدە IDA ەگىن ءوسىرىپ, ونى امان-ەسەن جيناۋ ءۇشىن فەرمەرلەرگە تۇقىم مەن تىڭايتقىشتار بەردى. ۇزاق ۋاقىت بويى قىزمەت كورسەتىپ, تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن سۋارۋ جۇمىستارىنا قاراجات ءبولدى. IDA ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن اۋرۋدىڭ ءورشۋى باستالعان كەزدە داعدارىسقا قارسى ارەكەت ەتۋ «تەرەزەسى» اياسىندا 500 ميلليون دوللار قاراجات بەردى.
سول سياقتى, 2020 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا بۇۇ-نىڭ توتەنشە جاعدايلاردى جويۋ جونىندەگى ورتالىق قورى سوماليدەگى ازىق-ت ۇلىك داعدارىسىنىڭ الدىن الۋعا قارجىلاي كومەكتەستى. شەگىرتكە شاپقىنشىلىعى, سۋ تاسقىنى جانە كوروناۆيرۋس ۇشەۋىنىڭ الدىن الۋ شارالارى ناتيجەسىندە دەرتتىڭ دەندەپ كەتۋىنە جول بەرىلگەن جوق. بۇرعىلاۋ سكۆاجينالارىن ەرتە جاڭارتۋ ارقىلى بۇۇ سۋ كوزدەرىنە قاتىستى داۋ-جانجالدى بولدىرتپاي, مال-جاندى امان الىپ قالدى, ءۇي شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋدى جاقسارتتى, حالىق دەنساۋلىعىن نىعايتتى جانە تۇرعىنداردىڭ اۋقىمدى تۇردە قونىس اۋدارۋىنا جول بەرگەن جوق.
كوروناۆيرۋسقا قارسى ءتيىمدى ۆاكتسينالار جاساۋ – كوپ ۇزاماي الەم پاندەميانى جەڭىپ شىعاتىنىن بىلدىرەدى. بىراق كوپتەگەن وسال ەلدەر ءۇشىن داعدارىستىڭ تەرەڭ جانە ۇزاققا سوزىلاتىن سالدارى بار. بۇل – مەملەكەت كىرىسىنە, حالىق دەنساۋلىعىنا, تاماقتانۋعا, بىلىمگە جانە بۇكىل ەكونوميكاعا كەلتىرىلگەن زارداپ.
جىلدام ارەكەت ەتۋ داعدارىستىڭ سالدارىن جەڭىلدەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا ءتۇرلى تاۋەكەلدەردى باقىلاپ, ونى كۇشەيتەتىن فاكتورلارعا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. بولاشاقتا شىعىنداردى الدەقايدا كوبەيتىپ الماۋ ءۇشىن ءتيىمدى ەرتە ارەكەت ەتۋ مەن ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالار سالۋ اسا ماڭىزدى.
ءدال قازىر قاۋىپكە قارسى ارەكەت ەتۋ اقىلدى, مورالدىق تۇرعىدا قۇپتالاتىن, ءتيىمدى ستراتەگيا بولماق. ادامدار ءومىرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بىرلەسە ارەكەت ەتۋ ارقىلى الەمنىڭ ەڭ مۇقتاج تۇرعىندارىن اشتىق پەن ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنان قۇتقارامىز, ءبارىمىز ءۇشىن جارقىن كەلەشەكتىڭ ىرگەتاسىن قالايمىز.
مارك لوۋكوك,
بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارى,
اكسەل ۆان تروتسەنبۋرگ,
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
