«قازاق جۇرتىن بيلەيتىن وزگەرىس ءھام سوعىس كوميتەتىنىڭ» ءتىلى اتانعان «ۇشقىننىڭ» العاشقى سانى 1919 جىلعى 17 جەلتوقساندا شىقتى.
بۇل ورىنبور قالاسىنىڭ جاڭادان استانا بولىپ, ءالى قازاق اتىن الماعان «قىررەۆكوم» ءبىر بولىگى سىبىرگە, ءبىر بولىگى تۇركىستانعا قاراپ تۇرعان ۇلان-عايىر جەردى ءبىر ورتالىققا جيناي الماي جانتالاسقان الاساپىران كەز ەدى.
بۇل تۋرالى گازەتتىڭ العاشقى نومىرىندەگى «وقۋشىلارعا» اتتى باس ماقالادا انىق ايتىلعان:
«ساعاتتىڭ شىقىلداعى
ەمەس ەرمەك,
كۇن ساناپ ءومىر وتپەك,
ول بىلدىرمەك,
– دەپ قازاقتىڭ اتاقتى اقىنى اباي قۇنانباي بالاسى ايتقانداي, ەۋروپا تىلىندە رەۆوليۋتسيا دەپ اتالاتىن مىناۋ بولىپ جاتقان بۇلان-تالاي وزگەرىس باستالعالى ءۇشىنشى جىلعا اينالىپ بارادى.
...ۇكىمەتتىڭ زاڭى ءھام سىلايىنا قاراي ءار ەل, ءار جۇرت ءوز تىزگىندەرىن ءوز قولىنا الىپ, ءىس ىستەپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ قازاق تا ءجۇر.
شۋ دەپ وزگەرىس باستالعاننان الىپ قازاق تا ءبىر بولەك ەل بولىپ, سونىڭ ارتىنان ەرىپ اتسالىسىپ ەدى. از دا بولسا, ەكى جىل ءومىر ءوتىپ كەتتى. ويلاعان وي, كوزدەگەن ماقسۇتقا جاڭا جەتكەندەي ءتۇرىمىز بار.
«ەل قۇلاعى ەلۋ» – ءبىرسىپىرا ىستەلگەن ىستەردى ءوزى دە ەستىپ جاتقان بولار, ول تۋرالى جازارمىز دا. وسى كۇنى وزگە جۇرتتارمەن بىرگە قازاققا دا تەڭدىك ءتيىپ, ءوز تىزگىنى ءوز قولىنا بەرىلدى. وسى 1919 جىلدىڭ ىشىندە قازاق اتىنان سايلانىپ ماسكەۋگە بارعان ۋاكىلدەر كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ باستىقتارىمەن كەڭەسىپ تۇسىنىسكەن سوڭ, قازاققا تولىق بيلىك بەرىلگەن. جەر-سۋ ءھام وزگە زاڭدارىنىڭ نە ءتۇرلى كەرەگىن حالىق ءوز دەگەنىنشە ورىنداماق. وسى رەتپەن بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا جالپى قازاق سيەزى شاقىرىلىپ, ەل ەل بولعانشا باسقارىپ تۇرۋعا ماسكەۋدەن ۋاقىتشا قازاق ءىسىن قارايتىن باس مەكەمە سايلانىپ كەلدى. ول مەكەمە قازىردە ورىنبوردا: سايلانعان ادامدار قازاقتىڭ ءوز ازاماتتارى. قازاق جۇرتىن بيلەيتىن باس مەكەمە دەپ اتالادى. «ۆوەننو-رەۆوليۋتسيوننىي كوميتەت پو ۋپراۆلەنيۋ كيركراەم». ءبىر تاپ ەلدى بيلەيتىن مەكەمەنىڭ ارينە ءتۇرلى ىستەرى, ءتۇرلى كەرەكتەرى بولادى. سول كەرەكتەردىڭ ىشىندە بىرەۋى گازەت – ۇكىمەتتىڭ ءتىلى, ەلدىڭ قۇلاعى ەكەندىگىندە ءسوز جوق. قازاق مەكەمەسى سايلانعالى بىرنەشە اي وتسە دە ەڭ كەرەگىمىزدىڭ ءبىرى بولعان گازەتتى بۇل كۇنگە دەيىن ءتۇرلى سەبەپتەرمەن شىعارا المادىق. مۇقىم جۇرتتى بيلەيتىن باس مەكەمە تۇزەۋ تۇگىلى, ەنشى العان بالاعا وتاۋ كوتەرىپ بەرۋ دە ءبىر بولەك جۇمىس ەمەس پە؟ سوندىقتان اۋدارا قاراپ, اقتارا تەكسەرگەن ادام بىزدەن گازەت كەشىگىپ شىعۋىنىڭ سەبەبىن سۇراماس. مىنەكي, ءساتى جاڭا ءتۇسىپ, قازاق باس مەكەمەسى اتىنان جاس ءيىس, جاڭا تالاپ «ۇشقىن» الدارىڭدا. سالەم بەرىپ, قول قۋسىرادى...»
رەداكتسيا قۇرامى
جوعارىدا ايتىلعان باس ماقالانىڭ اۆتورى كورسەتىلمەگەن, «باسقارما» دەپ قانا قول قويىلعان. ال گازەتتىڭ سوڭىندا «باستىرىپ تاراتۋشى – قازاق جۇرتىن بيلەيتىن باس مەكەمە, شىعارۋشىسى – جازۋشىلار قۇراماسى» دەپ جازىلعان ەكەن.
«ۇشقىن» گازەتىن شىعارعان باسقارما القاسىنىڭ كىمدەر بولعانىن كەزىندە «ەگەمەن قازاقستاندا» ەڭبەك ەتكەن بەلگىلى جۋرناليست, زەرتتەۋشى تىلەكقابىل بورانعالي ۇلى انىقتاعان. تىلەكقابىل اعامىز 1919 جىلى قازان ايىندا وتكەن كيررەۆكوم ءماجىلىسىنىڭ حاتتاماسى مەن جينالىس قاۋلىسىنان ءۇزىندى كەلتىرە وتىرىپ, «ۇشقىن» گازەتىن باسقارۋ ءۇشىن سايلانعان بەس ادام – حالەل ەسەنباەۆ, ءتاميمدار سافيەۆ, ەشمۇحامەد (يشاقات) بەگاليەۆ, امىرعالي مەڭەشەۆ, بەرنياز كۇلەەۆ بولعانىن جازادى. اۆتور «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 1997 جىلعى 22 اقپان كۇنى جاريالانعان «ۇشقىننىڭ» رەداكتورى بولدىم» دەگەن ماقالاسىندا باسىلىمنىڭ العاشقى رەداكتورى حالەل ەسەنباەۆ تۋرالى تىڭ دەرەكتەر كەلتىرەدى.
ءبىر قىزىعى, «ۇشقىننىڭ» باسقارما القاسىنداعى حالەل ەسەنباەۆ پەن ءتاميمدار سافيەۆ جەرلەس ءارى بوكەيلىكتە بىرگە قىزمەت ىستەگەن, ايىرىلماس دوستار بولاتىن. 1918-1919 جىلدارى حان ورداسىندا شىققان «دۇرىستىق جولى» گازەتى مەن «مۇعالىم» جۋرنالدارىندا عۇمار قاراش, عابدولعازيز مۇساعاليەۆ سىندى تۇلعالارمەن بىرگە قىزمەت ەتكەن. 1919 جىلى كۇزگە سالىم حان ورداسىنداعى قازاق سوعىس كوميسسارياتى, اعارتۋ ءبولىمى ورىنبورعا قونىس اۋدارعان كەزدە, «دۇرىستىق جولى» گازەتى دە جابىلىپ, باسپاحاناسى ورىنبورعا جونەلتىلەدى. جاڭا استاناعا قونىس اۋدارعان مامانداردىڭ العى شەبىندە ءتاميمدار دا بولادى. وسى كەزەڭدەر تۋرالى ت.سافيەۆ كەيىن بىرنەشە داپتەردەن تۇراتىن ەستەلىك جازىپ كەتكەن. بۇل جازبادا «ۇشقىن» گازەتىنىڭ العاشقى ۇجىمى, رەداكتسيا القاسى قۇرامىندا احمەت بايتۇرسىنوۆ, حالەل ەسەنباەۆ, بەرنياز كۇلەەۆ, مۇقانعالي يشمۇقامبەتوۆ, احمەتساپا يۋسۋپوۆ, توقتامىس تۇنعاشين, وردادان ۋاقىتشا كەلگەن يشاقات بەگالين, تاشكەننەن كەلگەن حايرەتدين بولعانباەۆ, تاعى باسقالارىنىڭ ەسىمدەرى ايتىلادى.
گازەتتىڭ اسىل مۇراتى
ءتاميمدار سافيەۆتىڭ 1960 جىلدارى اراب ارپىمەن التى داپتەرگە ءتىزىپ جازىپ كەتكەن ەستەلىكتەرى باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىندا ساقتالعان. گازەت رەداكتورىنىڭ ەستەلىگىنەن ورىنبورداعى «ۇشقىن» گازەتى رەداكتسياسىنىڭ سول كەزەڭدە قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ ورداسى بولعاندىعىن كورەمىز. سونداي-اق جازبادان ءتاميمداردىڭ الاشوردا قايراتكەرلەرىنە دەگەن جىلى كوزقاراسىن دا بايقاۋعا بولادى. ويتكەنى ءتاميمداردىڭ ەستەلىكتەرىنەن ونىڭ 1916-1917 جىلدارى ورىنبوردا ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىنوۆتارمەن كەزدەسكەنىن, 1916 جىلى قازاق جاستارى مايدانعا الىنعان كەزدە ءاليحاننىڭ ۇندەۋىنە ەرىپ, مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا كەتكەن قازاقتارعا كومەكتەسۋ ءۇشىن ءوز ەركىمەن ماسكەۋگە, مينسكىگە بارعانىن, مايدانداعى قازاق جاستارىنىڭ قۇقىعى ءۇشىن كۇرەسىپ, كوپ شارۋا تىندىرعانىن كورەمىز.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ساعىمباي قوزىباەۆ 1989 جىلى ماسكەۋدەگى ۆ.ي.لەنين اتىنداعى مەملەكەتتىك كىتاپحانانىڭ حيمكي فيليالىندا «ۇشقىن» گازەتىنىڭ تۇپنۇسقاسىمەن تانىسقانىن, اقىن بەرنياز كۇلەەۆتىڭ «ۇشقىنعا» اتتى ولەڭىنىڭ العاشقى جولدارىن وقي باستاعاندا ماڭدايدان تەر بۇرق ەتكەنىن جازادى. «ەشكىم بايقاپ قالمادى ما دەگەندەي جان-جاعىما جالتاقتاي قاراپ, بەس شۋماق جىردى ازەر دەگەندە تاۋىستىم-اۋ! احاڭ مەن جاحاڭنىڭ, الەكەڭنىڭ شىعارمالارىمەن قالىڭ كوپشىلىك تانىسا باستاعان جاريا كەز, دەگەنمەن گازەت – بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ ءۇنى عوي! بۇل مەن ءۇشىن كوزسىز ەرلىك كورىنىسىمەن بارابار ەدى» دەيدى عالىم.
ول ولەڭ مىناۋ بولاتىن:
...التىن التاي, ەدىل, جايىق,
سارىارقا,
ساۋىت كيىپ, ساداق تارتقان
ەر بار ما؟
ارۋ ازىپ, ەر ۇركەك بوپ,
جەر ازىپ,
جاۋعا جاعا جىرتتىرماعان
ەل بار ما؟!
التى الاشتىڭ قىزىل تۋىن
قولىڭا ال!
ەرتەدە ەركىن وتكەن
كۇنىڭ ويىڭا ال!
ەلدى جەردەن, ەلدى ەرىكتەن
ايىرعان,
دۇشپانىڭدى تابان تىرەپ
جالىڭا ال.
ءبىز دە ارتىڭنان ەلى قالماي
ەرەرمىز,
ويمەن اقىل, قولمەن
قۋات بەرەرمىز.
ەلگە ەرىك, جەرگە كورىك اپەرمەي,
جۇرسەك بىرگە, ولسەك بىرگە
ولەرمىز!
«ولەڭنىڭ يدەيالىق باعىتى «الاش» پارتياسىنىڭ, «قازاق» گازەتىنىڭ, ءاليحان مەن مۇستافانىڭ ۇستانعان باعىت-باعدارىمەن تولىق ۇندەسىپ جاتىر» دەيدى س.قوزىباەۆ.
مۇنى گازەت شىعارۋشىلارى ءوز وقىرماندارىنا تۇسپالداپ تا, تۋرالاپ تا تالاي ايتقان:
«قانى ءبىر, تىلەگى دۇرىس باس گازەتىن قازاق ەلى ءھام جۇرەگىندە قازاق قانى بار ازامات جاتىرقاماس, قولىنان كەلگەنشە پايدالى دەپ بىلگەنىن جازىپ تۇرار. ەل قامى, ەل تىلەگى ءۇشىن «ۇشقىننىڭ» قوينى اشۋلى, نيەتى دۇرىس.
بىلگەن كىسىگە «ۇشقىن» – ەلدىڭ اق نيەتتى, ادال تىلەكتى ءبىر بالاسى. قاشان دا بولسا ەلىن رەنجىتپەس, اناسىنىڭ اق ءسۇتىن اقتار.
كىم-كىمنىڭ دە تىلەگى: ەلدىڭ ەل بولۋى, ەلدىڭ ءبىر بولۋى, ەلدىڭ بەرەكەتتى بولۋى.
كەلەشەكتەن تاۋداي ءۇمىت, ەل ەل بولار, ەل ءبىر بولار, ەل بەرەكەتتى بولار, تەك جاساسىن ەل, ەلدىڭ ەرلەرى ءار ەلدىڭ, ەردىڭ جاردەمشى شىن دوستارى».
P.S. «ۇشقىننىڭ» العاشقى سانى شىققالى بەرى 101 جىل 1 اي 17 كۇن ءوتىپتى. بۇل دەگەنىڭىز 36937 كۇن ەكەن. وسى ارالىقتا گازەتتىڭ 30 مىڭ سانى شىققانىن ەسكەرسەك, رەداكتسيانىڭ دەمالعان كۇنى از بولعانىن كورەمىز.
...زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا, «ۇشقىن» گازەتىنىڭ العاشقى ساندارىن شىعارۋعا كەزىندە قازاننان الدىرىلعان «قازاق» گازەتىنىڭ قۇيما قارىپتەرى دە, وردادان ورالعان باسپاحانا قۇرالدارى دا پايدالانىلسا كەرەك. مۇنىڭ ءوزى سوناۋ 1911 جىلى شىققان «قازاقستان» مەن 1913 جىلدان شىققان «قازاق» گازەتتەرىنەن باستالعان تاريحي ساباقتاستىقتىڭ ۇزىلمەگەنىن كورسەتىپ تۇر ەمەس پە؟
باتىس قازاقستان وبلىسى
