الەم • 26 قاڭتار، 2021

پانگولين زاۋالى

40 رەت كورسەتىلدى

بۇل جولى تاعى بىرنەشە براكونەر ۇستالدى. قازاقستاندا ەمەس، سوناۋ الىس­تا­عى افريكادا. قارا قۇرلىقتاعى وقيعانىڭ بىزگە قانداي قاتىسى بار دەپ ويلاۋى­ڭىز مۇمكىن. بىراق جەر شارىنىڭ باس­قا بولىگىندەگى جاعداي ءبىزدىڭ ەلگە دە اسەر ەتە­دى ەكەن.

تاياۋدا وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى زاڭ­سىز اڭ اۋلاپ، ونى ساتۋمەن ايلانىسىپ جۇر­گەن توپتى قۇرىقتادى. ولار «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن جانۋارلاردى ۇدايى شەتەلگە شىعارىپ وتىر­عان. براكونەرلەردى قىزىقتىرعان – وتە ەرەكشە سۇتقورەكتى پانگوليندەر.

پانگولين – تەرىسى باۋىرىمەن جورعالاۋ­شى­­لار سەكىلدى قابىرشىقتى بولىپ كەلەتىن ەرەكشە سۇتقورەكتى جانۋار. سىرت كەلبەتى رەپتيليلەرگە ۇقساعانىمەن، قۇمىرسقا سەكىلدى جان­دىكتەرمەن قورەكتەنەدى.

ءبىزدىڭ ەلگە اتى دا، زاتى دا بەيمالىم بۇل جانۋارعا قىزىعۋشىلار سانى مىڭداپ سا­نا­­لادى. شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇك­پىرىندە پان­گوليننىڭ ەتى مەن ەلتىرىسى جوعا­رى باعا­لا­­نادى. جىل سا­يىن براكونەرلەر ونى ميل­ليونداپ اۋلايدى. ونىڭ ادامعا قارسى كور­سەتەر قايرانى جوق. باياۋ قوزعالا­تىن­دىق­تان، تەز قولعا ءتۇسىپ قالادى.

راس، حالىقارالىق ۇيىمدار پانگوليندى اۋلاۋعا، ولتىرۋگە، ونىڭ ەتى مەن تەرىسىن ساتۋعا تىيىم سالعان. الايدا بۇل براكونەرلەردى توقتاتا الماي تۇر. سوندىقتان شىعار، جان-جانۋارلاردىڭ ىشىندە ەڭ كوپ اۋلانىپ، «قارا نارىقتا» ساتىلاتىنى دا وسى جانۋار ەكەن. كەي دەرەكتەر بويىنشا جىل سايىن ونىڭ 2،7 ميلليونى زاڭسىز تۇردە اۋلانادى.

رەسمي تۇردە تىيىم سالىنعانىنا قا­را­ماس­تان، اسىرەسە قىتايدا وعان سۇرانىس جو­عارى. ەلدەگى ءداستۇرلى مەديتسينادا پانگو­لين­نىڭ قابىرشىقتى تەرىسى ءدارى رەتىندە پايدالانىلادى. ەتى وڭتۇستىك ازياداعى بىرقاتار ەلدە جەڭسىك اس سانالادى.

قورشاعان ورتانى قورعاۋشىلار پوليتسيا­مەن بىرلەسىپ، جىل سايىن پانگولين ساتۋمەن اينالىساتىنداردى قۇرىقتاپ جاتادى. زاڭسىز اۋلانعان جانۋاردىڭ ەتىن وتە كوپ مولشەردە جاسىرىن تاسىپ بارا جاتقاندار ارا-تۇرا قولعا تۇسەدى. مىسالى، 2019 جىلى مالايزيادا پانگوليننىڭ 30 توننا ەتى مەن تەرىسىن ەلگە الىپ كىرمەك بولعاندار ۇستالدى. بۇل – انتيرەكوردتىق كورسەتكىش. ياعني شامامەن 90 مىڭعا جۋىق سۇتقورەكتى جانۋار اۋلانعان. ساراپشىلاردىڭ ەسەبىنشە، بۇل زاڭ­سىز تاۋاردىڭ جالپى قۇنى 2 ميلليون دول­لارداي.

CNN ارناسىنىڭ حابارلاۋىنشا، مەيرامحانالاردا پانگولين ەتىنىڭ ءبىر كيلوسىنىڭ باعاسى 350 دوللار شاماسىندا. ال «قارا نارىقتا» براكونەرلەر جانۋاردى 22 دول­لار­عا ساتادى ەكەن. ونىڭ تەرىسىنىڭ قۇنى ۆەتنام، قىتاي سەكىلدى ەلدەردەگى جايما بازارلاردا 1 000 دوللارعا جەتىپ جىعىلادى. وسىدان-اق پانگولين بيزنەسىنىڭ قارا نيەت­تى­لەر­گە قانشالىقتى پايدا تۇسىرەتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.

ءبىر ايتا كەتەرلىگى – پانگوليندەر ەر­كىن­دىك­كە ۇيرەنگەن. براكونەردىڭ قولىنان قۇت­قارىلعان كۇننىڭ وزىندە امان قالۋى ەكىتالاي. ويتكەنى ەركىندىكتەن ايىرىلعان سوڭ باسقاشا تىرلىككە كوندىگە الماي، قۇسالىقتان ءولىپ كە­تە­دى ەكەن.

جالپى، الەمدە براكونەرلىك تىيىلماي تۇر. جىل سايىن ميلليونداعان ءپىل، مۇ­يىز­تۇم­سىق، قار بارىسى سەكىلدى سيرەك كەز­دە­سەتىن اڭدار زاڭسىز اۋلانادى. قورشاعان ورتانى قورعاۋشىلار مەن جەرگىلىكتى بيلىك وكىل­دە­رى­نىڭ تالپىنىسىنا قاراماستان، قاس­كوي­لەردىڭ ءبا­رىن بىردەي قولعا ءتۇسىرۋ مۇمكىن ەمەس.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، كۇن سا­يىن قارا قۇرلىقتا مىڭنان استام جانۋار زاڭسىز اۋلانادى. «قارا نارىقتاعى» زاڭسىز اڭ ساۋداسىنىڭ قۇنى شامامەن جىلىنا 23 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن كورىنەدى.

براكونەرلىكتىڭ قورشاعان ورتاعا زيانى وراسان. ماسەلەن، براكونەرلەر 2014-2017 جىلدار ارالىعىندا افريكادا 100 مىڭنان استام ءپىلدى ءولتىرىپ، ءتىسى مەن سۇيەگىن جىمقىرىپ كەتكەن. وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن الەمدە 100 مىڭعا جۋىق جولبارىس بولسا، قازىر ولاردىڭ سانى نەبارى 3 890 عانا.

ايتپاقشى، زاڭسىز اڭ اۋلاۋدىڭ ەكىنشى جاعى دا بار. مۇنداي ارەكەت بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن ۆيرۋستاردىڭ تارالۋى قاۋپىن تۋىنداتادى. ەستەرىڭىزدە بولسا، كونگو مەن گابوندا باستالعان ەبولا ۆيرۋسى ماي­مىل­دار­دىڭ ەتىن تۇتىنعاندىقتان، ادام­دار­عا جۇققان. 2003 جىلى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا­دا بۇرق ەتە قالعان SARS كوروناۆيرۋسى دا جابايى اڭداردان جۇققانىن عالىمدار دالەل­دە­گەن-ءدى.

افريكاداعى براكونەرلىكتىڭ قازاقستانعا قاتىسى قانداي ەكەنىنە كەلەيىك. ۋحاندا باستالعان كوروناۆيرۋس پاندەمياسى ءالى كۇنگە اۋىزدىقتاۋعا كونەر ەمەس. وعان قار­سى ۆاك­تسي­نانىڭ شىققانىنا قاراماستان، كۇن سايىن ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانى ازايماي وتىر. عا­لىم­داردىڭ پايىمداۋىنشا، Covid-19 اتالىپ كەتكەن ۆيرۋس اۋەلى جارقاناتتان پان­گو­لينگە، ودان ادامعا جۇققان.

ادامزاتتىڭ قورشاعان ورتاعا دەگەن اشكوز­دى­گى­نىڭ سالدارى وسىنداي جاھاندىق ىندەتكە اكەلىپ سوعىپ وتىر. تابيعات انا ادامداردى پانگولينگە جاساعان قياناتى ءۇشىن پاندەميا ارقىلى جازالاپ، زاۋال تارتتىرىپ جاتقان ءتارىزدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار