- قانات دۇيسەنباي ۇلى, وتكەن جىل ءبارىمىز ءۇشىن وتە كۇردەلى جىل بولدى, بىراق تا, دسدرو تاراپىنان نە اتقارىلدى؟
ءبىز دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىمەن جوسپارلى ءوزارا بىرلەسكەن جۇمىس جاسايمىز. سونىمەن قاتار, ءبىز بىرقاتار نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر بويىنشا ۇسىنىستار بەرەمىز جانە بىرنەشە جۇمىس توپتارىنا دا قاتىستىق. بۇل دەگەنىمىز جوسپارلى, جانە جەدەل جۇمىستار. وتكەن جىلى دارىگەرلەردى دايىنداۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە دارىگەرلەر جانە ورتا مەدپەرسونالدى وتاندىق عىلىمي ۇيىمدار بازاسىندا سۇرانىسقا يە, اتاپ ايتقاندا ەپيدەميولوگيا, ينفەكتسيالىق اۋرۋلار, زەرتحاناشىلار جانە تاعى باسقا ماماندىقتار بويىنشا قايتا دايارلاۋ جۇمىستارىن دا ۇيىمداستىردىق. وسى رەتتە, 10 مىڭداي دارىگەرلەر قايتا دايارلىقتان ءوتتى. وسىلايشا, ءبىز دە كوروناۆيرۋستىڭ ورىن الۋى مۇمكىن ەكىنشى تولقىنىنا دايىندىق جۇمىستارىنا قاتىستىق. مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارى تۇلەكتەرىمەن اتقارىلعان جۇمىستارعا توقتالار بولساق, بىزدە ستۋدەنتتەرگە جولداما بەرۋمەن اينالىساتىن كادرلىك وبسەرۆاتوري بار ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. وتكەن جىلى وڭىرلەرگە 2 مىڭنان استام تۇلەكتەردى جولداۋ جۇمىستارى وتكىزىلدى.
- ولار قانداي ماماندىق يەلەرى؟
- نەگىزىنەن العاندا, ولار گرانت بويىنشا وقۋ بىتىرگەندەر جانە وڭىرلەردىڭ قاجەتتىلىگىنە سايكەس بولىنگەن. ءار وڭىردەن ءبىز ولارعا قاجەتتى ماماندار جانە سانى تۋرالى مالىمەتتەر جيناقتايمىز.
- قاي وڭىردە وتە ۇلكەن قاجەتتىلىك بار ەكەن؟
ەڭ ۇلكەن قاجەتتىلىك تۋىنداعان وڭتۇستىك وڭىرلەردىڭ ءبىرى – ول الماتى وبلىسى, سولتۇستىك وڭىرلەردە – قوستاناي.
سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت مەديتسينا كادرلارىنىڭ قاجەتتىلىگىنە ۇزاق مەرزىمدى بولجاۋ جاساۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. بۇل ۇلكەن كولەمدى جۇمىس. قازاقستاندا كادرلاردى بولجاۋ ادىستەمەسى جوق. بولجام جاساۋ بىرقاتار فاكتورلارعا بايلانىستى – ول دەموگرافيا, ياعني قارتايۋ دەڭگەيى, حالىقتىڭ جاسى, اۋرۋدىڭ تارالۋ دەڭگەيى, ءتىپتى بەلگىلى ءبىر ايماقتىڭ ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ دەڭگەيى قاجەتتىلىككە اسەر ەتەدى. وسىنىڭ بارىنە سۇيەنە وتىرىپ, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ءبىز كادرلار جونىندەگى ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشى مارتەبەسىن الدىق. بيىل ءبىز مەديتسينا كادرلارىنىڭ ادىستەمەسىن ازىرلەۋمەن جانە ونى بولجاۋمەن اينالىساتىن بولامىز. ويتكەنى, مىسالى, جەكەلەگەن ماماندىقتار بويىنشا, مىسالى, حيرۋرگتار بويىنشا پروفيتسيت بايقالادى. ال تاپشىلىق, كەرىسىنشە, انەستەزيولوگتار, ينفەكتسيونيستەر, رەانيماتولوگتار جانە اكۋشەر-گينەكولوگتاردان بولىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارى تۇلەكتەرىنىڭ سانى نارىقتاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىمەن بايلانىستى ەمەس. ارينە, دارىگەرلەر 6-9 جىل وقيدى, ءدال بولجاۋ قيىن, بىراق ەگەر بىزدە بولجام بولسا, وندا تۇلەكتەر مەن بەيىندى ماماندىقتا سانىن نارىق قاجەتتىلىگىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. سوندا بۇل ەرتەڭ جۇيەدە قالاتىن جانە ءوز جۇمىسىن جالعاستىراتىن تۇلەكتەر بولادى. وكىنىشكە وراي, مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارى تۇلەكتەرىنىڭ جالپى سانىنان بىرقاتار تۇلەكتەر جۇيەدەن كەتىپ جاتىر. بۇل شامامەن 10-15% قۇراپ وتىر.
- سوڭعى ۋاقىتتا مەديتسينا قىزمەتكەرىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ تۋرالى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر, بۇل باعىتتا قانداي جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر؟
- بۇل جىلدان جىلعا كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ماڭىزدى ماسەلە. مارتەبەنى انىقتايتىن ماڭىزدى فاكتور - قارجىلىق ىنتالاندىرۋ. ايتالىق, مەملەكەتتىك دامۋ باعدارلاماسىندا 2025 جىلعا قاراي جالاقىنى 550 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلگەن. بىراق مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى - 2023 جىلى جالاقىنى كوبەيتۋ. تيىسىنشە, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە بەرىلەتىن ينۆەستيتسيالار كولەمىن جانە قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن قايتا قاراۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل شەشىمى ءبىز وتكەن جىلى باستان كەشكەنىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, وتە ۋاقتىلى جانە ماڭىزدى.
- ال دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى رەفورمالارعا قالاي قارايسىز؟
- قابىلدانعان بارلىق رەفورمالار دالەلدى مەديتسينا قاعيداتتارىنا نەگىزدەلۋى ءتيىس. قابىلداناتىن نقا, باعدارلامالار جانە ت.ب. عىلىمي نەگىزدەۋ قاجەت ەتەدى. الەمنىڭ بارلىق جەتەكشى ەلدەرىندە مۇنداي مىندەتتەردى شەشۋدى ۇلتتىق جانە (نەمەسە) عىلىمي ۇيىمدار مارتەبەسىندە جۇمىس ىستەيتىن "سالالىق دامۋ ينستيتۋتتارى" قامتاماسىز ەتەدى. مىسالى, قىتايداعى China National Health Development Research Center, يزرايلدەگى Israel National Institute For Health Policy Research, نورۆەگياداعى Norwegian National Knowledge Center for the Health Service, رەسەيدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە اقپاراتتاندىرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى. وسى ۇيىمدار دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەلەرىن دامىتۋ ستراتەگيالارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسىن عىلىمي سۇيەمەلدەۋدى قامتاماسىز ەتەدى, سالانىڭ ءتۇيىندى پروبلەمالارىن شەشۋگە, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ قاجەتتى رەسۋرستارعا (كادرلار, قارجىلاندىرۋ, ينفراقۇرىلىم) قاجەتتىلىگىن جوسپارلاۋعا جانە بولجاۋعا باعىتتالعان زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى, عىلىمي زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ساياساتىن قالىپتاستىرۋ سالاسىنا بەلسەندى تۇردە بەرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. وسىعان بايلانىستى, دسدرو وسى جىلى وسىنداي مارتەبەگە يە بولۋ, حالىقارالىق جوبالارعا قاتىسۋ جانە تاعى باسقا مىندەتتەر قويدى. قازىر ودان دا كوۆيدتەن كەيىنگى كۇردەلى كەزەڭ بولادى, سوندىقتان دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۇبەگەيلى وزگەرۋى كەرەك.
- ءسىزدىڭ ويىڭىزشا بۇل نەنى بىلدىرەدى؟
- نەگىزىنەن العاندا, قاشىقتان ەمدەۋ ادىستەرىن دامىتۋ كەرەك. كۇندەلىكتى تەكسەرۋدى قاجەت ەتپەيتىن پاتسيەنتتەردىڭ ءبىر بولىگىن ديستانتسيالىق تەراپياعا اۋىستىرۋعا بولادى. بۇل جاقسى ناتيجە بەرەدى – ياعني ەمحانالار تولىپ كەتپەيدى. بۇل فورمات قازىر رەسەيدە دامۋدا. ولار تەلەمەديتسينا تۋرالى زاڭ قابىلداۋدا, ياعني دارىگەردىڭ "قاشىقتان" دياگنوز قويۋ قۇقىعى زاڭمەن بەلگىلەنەدى. بۇكىل وسى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋعا بولادى, بىراق بۇل قالاي وتەلەتىنى جونىندە تاريفتەر انىقتالماعان. بۇل بولاشاق ماسەلەسى بولسا دا, بىراق ونى قازىر ەنگىزۋ كەرەك, قازىر قاراستىرۋ كەرەك. سونداي-اق, ۋاقىت تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ, جوسپارلى جانە شۇعىل مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت. دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ بارلىق جۇيەسى مەملەكەتتىك باعدارلامادان باستاپ دەنساۋلىق ساقتاۋ وبەكتىلەرىنىڭ وزىندەگى ىستەردىڭ جاي-كۇيىنە دەيىن پاتسيەنتكە باعدارلانعان بولۋى ءتيىس.
- كادرلاردان باسقا مەزگىل-مەزگىل عيماراتتاردىڭ جابدىقتالۋى مەن توزۋىنا بايلانىستى پروبلەمالار دا تۋىنداۋدا؟
- مەنىڭ تۇسىنۋىمشە بۇل – دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە قاجەت تاعى ءبىر قۇزىرەتتىلىك. بۇل ينفراقۇرىلىمدىق ورتالىق بولۋى مۇمكىن. بۇگىنگى تاڭدا بىزدە ناقتى كورىنىس جوق, ءبىز تەك ورتاشا سانداردى, عيماراتتاردىڭ ورتاشا توزۋىن, جابدىقتاردىڭ ورتاشا دەڭگەيىن بىلەمىز. بقو شىڭعىرلاۋ اۋداندىق اۋرۋحاناسىندا قانداي ۋدز اپپاراتى تۇرعانىن بىلمەيمىز. ەگەر قازىر ينفراقۇرىلىمدىق اۋديت جاساپ, جاراقتاندىرۋ دەڭگەيى بويىنشا تالداۋ جاساپ, جوسپارلاۋ بويىنشا ۆەرتيكال قۇراساق, وندا قارجى قاراجاتىن جەرگىلىكتى جەرلەردە دە, سونداي-اق ورتالىق دەڭگەيدە دە ۇتىمدى بولۋگە قاتىسا الامىز. سونداي-اق, وسى قۇزىرەتتىلىك ەسەبىنەن ناقتى ۋاقىت تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ, قولدانىستاعى جابدىقتاۋ ستاندارتتارىن قايتا قاراۋ قاجەت.
- نەگە ءدال ورتالىقتاندىرىلعان باقىلاۋ قاجەت؟
- سەبەبى پايدالانىلمايتىن مەديتسينالىق تەحنيكانى ساتىپ الماۋ ءۇشىن جابدىقتاردى ساتىپ الۋمەن بىرگە ترانسپارەنتتىلىك تالاپ ەتىلەدى جانە ول كەيىننەن قۇنى بارلىق وڭىرلەردە اشىق جانە بارابار بولۋى ءۇشىن توقتاپ قالمايدى. كەيدە مۇنداي جاعدايلار دا بولادى. قالالىق اۋرۋحاناعا 2-3 كت ورناتقىسى كەلەدى دەلىك, بىراق نەگە؟ مەديتسينالىق تەحنيكانىڭ بۇل مولشەرى بۇل حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىنە سايكەس كەلمەيدى. قوسىمشا سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى بار ەكەنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان ينفراقۇرىلىمدىق جوسپارلاۋ تەك جەرگىلىكتى دەڭگەيدە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اۋرۋلاردىڭ دەڭگەيى مەن اعىمداعى ەپيدەميولوگيالىق جاعدايدىڭ مونيتورينگى ەسكەرىلەتىن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانمەن بىرلەسىپ جۇرگىزىلۋى ءتيىس. مەنىڭ ويىمشا, وسىنداي ءتاسىل قولدانىلۋى ءتيىس.
قانداي دا ءبىر رەفورما قابىلدانادى جانە بىردەن ۆەدومستۆولىق باعىنىستى ۇيىمداردى قالىپتاستىرادى. نە ءۇشىن؟ مەنىڭ ايتقاندارىمنىڭ ءبارىن قولدانىستاعى ۆەدومستۆولىق ۇيىمدار نەگىزىندە ۇيىمداستىرۋعا بولادى. مىسالى, ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا-بىزدە رەسپۋبليكالىق ەلەكتروندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعى بار. بۇل ورتالىق تەك سانداردى بەرەدى. ال ءبىز تالداۋ, مونيتورينگ جاسايمىز. مۇمكىن, وڭتايلاندىرۋ جۇرگىزىپ, قانداي دا ءبىر جاڭا ورتالىقتار قۇرۋدىڭ ەمەس, وسىنىڭ ءبارىن وڭتايلاندىرۋ جانە جۇمىس ىستەپ تۇرعان ينستيتۋتتار بازاسىندا جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ ماعىناسى بار شىعار؟ بۇل اقشا ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە قازىرگى باسەكەلەستىك جاعدايىندا ۇيىمنىڭ ومىرشەڭدىگى ارتادى.
- بىراق جابدىقتاۋ قوسىمشا قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. ونى قايدان الۋعا بولادى؟
- الەمدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى - ەڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدى سالالاردىڭ ءبىرى. قازاقستاندا سالاعا جەكە ينۆەستيتسيالار دەڭگەيى ءالى دە تالاي جاقسارتۋدى تالاپ ەتەدى. تيىسىنشە, ءمجا دامىتۋ جانە ءتيىستى زاڭنامانى قولايلى جانە تۇسىنىكتى رەتتەۋ قاجەت. ەگەر ءبىزدىڭ ينۆەستورلار ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسايتىن بولساق, وندا مەملەكەتتىڭ كوپتەگەن شىعىندارىن تارتىلعان قاراجات ەسەبىنەن جابۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.
- ال ءمجا-ءتىڭ قانداي تۇرلەرى نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى؟
- مەن "سالالىق مەنەدجەرلەر"باعدارلاماسىنا قاتىستىم. ءبىز تالقىلاعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى - سەرۆيستىك ءمجا ماسەلەسى. ءبىز ءىرى جەتكىزۋشى كومپانيالارمەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزدىك. ولار قازىرگى تاريف بويىنشا قىمبات مەديتسينالىق جابدىقتى جەتكىزۋگە دايىن. اۋرۋحانا تەك بولمەنى ۇسىنادى. كومپانيا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەدى, ونىمەن اۋرۋحانادا, ءمامس قورىمەن كەلىسىمشارت جاساسادى. كومپانيا سىنۋ تاۋەكەلىن جانە جاۋاپكەرشىلىكتى كوتەرەدى - بۇل جابدىقتى ۇستاۋشى: قانشا ادام ەمدەلدى نەمەسە تەكسەرۋدەن ءوتتى, سونشا قاراجاتتى قور تولەيدى. وسىنىڭ ارقاسىندا ەكى ەسە شىعىن جوق, بۇل جابدىقتى ساتىپ الۋدىڭ قاجەتى جوق. الدىن الا ەسەپ بويىنشا, ەگەر مرت مەن كت ساتىپ الۋدان باس تارتىپ, سەرۆيستىك كەلىسىمشارتتار جاساساق, 29,5 ملرد تەڭگەنى ۇنەمدەۋگە بولادى.
سونداي-اق, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسىمەن جۇمىس بارىسىندا ءبىز مەديتسينالىق نىسانداردى سەنىمگەرلىك باسقارۋدا بىرقاتار ماسەلەلەر مەن نەگىزگى پروبلەمالارعا تاپ بولدىق. سوڭعى 5 جىلدا 38 نىسان باسقارۋعا بەرىلدى. ولار بويىنشا ينۆەستيتسيا كولەمى 32 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل اقشانى, شىن مانىندە, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى دەپ ساناۋعا بولادى, بىراق بۇل جەردە كەلەسى ماسەلە تۋىندايدى – نەگە بۇل نىساندار سەنىمگەرلىك باسقارۋعا كوشتى. ءىس جۇزىندە بۇل نىسانداردىڭ كەيبىرەۋلەرى سالىستىرمالى تۇردە جاڭا, جاقسى جابدىقتالعان - مەنىڭ ويىمشا, بۇل دۇرىس ەمەس. سەنىمدى باسقارۋعا كريتەريلىك ءتاسىل قاجەت.
مۇنداي باسقارۋعا جابدىقتاۋ دەڭگەيى تومەن, جاعدايى كوپ نارسەنى قالايتىن: جوندەۋسىز جانە ت.ب. وبەكتىلەر كىرۋى كەرەك. نارىققا كەلەتىن كومپانيالارعا دا قويىلاتىن تالاپتار -جۇمىس تاجىريبەسى, بىلىكتىلىك شەڭبەرى بولۋى ءتيىس. سەنىمدى باسقارۋ ءۇشىن ءبىز بىرقاتار ولشەمشارتتار ازىرلەدىك. ەگەر بۇل ولشەمشارتتار بار بولسا - كاسىپورىننىڭ شىعىندىلىعى, جابدىقتالۋدىڭ تومەن دەڭگەيى, وبەكتىنىڭ توزۋى جانە باسقالارى بولعان جاعدايدا عانا, ءيا, بۇل وبەكتىدە باسقارۋعا باسقا مەنەدجمەنت جانە باسقا ءتاسىل قاجەت ەكەنى بىلىنەدى.
