ەلىن ويلاعان ەر ەدىگە

جوعارىداعى وي ۇلتتىق اكا­­دە­ميالىق كىتاپحانادا وت­كەن «ەر ەدىگە – نوعايلى ءداۋىرى­نىڭ جىرى» اتتى عىلىمي-پراك­تي­­كا­­لىق كونفەرەنتسيادا تۋدى. اق­توبە وبلىسىنىڭ اكىمدىگى ۇيىم­­­داس­تىرعان حالىقارالىق جيىن­­­دا «ەدىگە» تۇلعاسىنىڭ تۇركى الە­­­مىن­دەگى ورنى مەن ماڭىزى تال­قىلاندى.

ايتۋلى شارانى اقتوبە وب­لىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مەي­رامبەك شەرماعانبەت جۇرگىزدى. ول بىلتىر بەلگىلى جىراۋ الماس الماتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «ەر ەدىگە» — نوعايلى ءداۋىرىنىڭ جى­رى» اتتى مۋزىكالىق البوم جا­رىققا شىققانىن قۋانىشپەن حابارلاپ, جىر سۇيەر قاۋىمنىڭ كوپتەن كۇتكەن اقجارما ارمانى ورىندالعانىن جەتكىزدى. بىرنەشە جىر-داستاندى قامتىعان جاڭا جيناق اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىم­دىگىنىڭ قولداۋىمەن وقىرمانعا جول تارتقان.

جيناققا «ەدىگە باتىر» ەپوسى, مۇرىن جىراۋ نۇسقاسىنداعى «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جانە «قاراساي-قازي» داستانى (قايروللا يمانعاليەۆ نۇسقاسى), جانە باسقا دا ەل اراسىندا كەڭىنەن جىرلانىپ جۇرگەن كولەمدى داس­تاندار ەنگەن. جالپى سانى 40-تان استام جىرشىدان 60 ساعاتتىق جىر جازىپ الىنعان.

ساليقالى شارانىڭ سالماعىن ارتتىرىپ, اشىلۋ سالتاناتىن­دا اقەدىل تىلەكتى الدىمەن پار­لا­مەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ونلاين جولدادى.

«ەر ەدىگە – قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, كوپتەگەن تۇركى حالىق­تارىنىڭ ەسىندە عاسىرلار بويى ساقتالىپ كەلە جاتقان ەڭ قادىرلى, ەڭ قۇرمەتتى, ەڭ كوپ تاراعان جىر­لاردىڭ ءبىرى. ەدىگە بي – تاريح­تا بولعان ادام. نوعاي ورداسى قۇرىلعان كەزدە وسى وردانىڭ بيلەۋ­شىسىن حان ەمەس, بي دەپ اتا­عان. بيدەن كەيىنگى تۇلعانىڭ اتى – نۇرادىن بولعان. نۇرادىننان كەيىنگى لاۋازىم – كەيقۋات بولعان. كەيىن وسىلاردىڭ بارلىعى ەلدىڭ ساناسىندا ءتۇرلى داستاندار, جىر­لار رەتىندە قالىپ وتىرعان. ءسوي­تىپ, حالىقتىڭ ولارعا دەگەن قۇر­مەتى كوپتەگەن ميفتىك سارىندارمەن, فولكلورلىق جۇيەلەرمەن, اسىرەلەۋمەن ۇلكەن داستاندارعا اينالىپ وتىرعان. بىراق ءبارىنىڭ ءتۇپ قازىعى – نوعاي ورداسىنىڭ ۇلىس ءبيى ەدىگە جانە ونىڭ ۇرپاقتارى بولىپ ەسەپتەلەدى. الداعى ۋاقىت­تا ەر ەدىگە مەن ونىڭ تىكەلەي ۇر­پاق­تارىنا قاتىستى جىرلاردى بو­لەك دەربەس جيناق ەتىپ شىعارۋ كە­رەك. جانە قىرىمنىڭ قىرىق با­تىرىنا كىرەتىن جەكە باتىرلار­دى جەكە جيناقتاساق, جۇزگە جۋىق با­تىردىڭ ءومىر تاريحى, داس­تان­دارى شىعا كەلەيىن دەپ وتىر. ولار­دىڭ كلاسسيكالىق نۇسقا­لا­رىن ورىس تىلىنە, قاجەت جاعداي­دا اعىل­شىن تىلىنە دە اۋدارىپ باس­تىراتىن زامان كەلدى. ويتكەنى, ءححى عاسىرداعى قازاقتاردىڭ ۇر­پا­عى ۇلى بابالارىنىڭ با­تىر­لىق رۋ­حىندا تاربيەلەنۋى كەرەك. قا­زاق­­ستاندىق پاتريوتيزم وسىنداي جوبالاردان باستالادى», دەدى سەناتور.

وتكەن ءداۋىردىڭ شەجىرەسى ەل جا­­­دىندا. ەر ەدىگەنىڭ ءومىر­بايا­­نى اقتوبە وبلىسى­مەن تى­كە­­لەي باي­لانىستى ەكە­نىن تاريح­شىلار دالەل­دەدى. اكا­دە­­ميك ۆ.م.جير­مۋن­سكي ەدى­گە توق­تامىستىڭ با­لاسى قادىر­بەر­­دىمەن بولعان سو­عىستا ءولدى دە­­گەن قورىتىندى جا­ساي­دى. ور­تا عاسىرداعى بەلگىلى تا­ريحشى قا­دىرعالي جالايىر بۇل اي­تىل­عانداردىڭ قالتارىس-بۇل­­تارىسىن بىلايشا اشا جازادى: «ول ۋاقىتتا قادىربەردى حان ەدى­گە بيمەن سوعىس قىلدى. جا­يىق­­تان شىققان ەلەك سۋى ەدى. ونان جوعارى ءۇش بورتە شىعادى. ول ءۇش بورتەنىڭ ورتا بورتەسىندە قادىر­بەردى حانمەن ەدىگە بي قاتتى سوعىس قىلدى» – دەپ ولگەن جەرى مەن كىم ولتىرگەنىنە دەيىن جازىپ كەتكەن.

زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, حيجرا ەسەبىنەن قازىرگى كۇنتىزبەگە كوشكەندە ەدىگە 1356-1419 جىلدارى ءومىر سۇرگەن. ال ق.جالايىر ايتىپ وتىرعان ورتاڭعى بورتەنىڭ ەلەكتىڭ ۇستىندەگى بولىگى قازىر­گى اقتوبە وبلىسىنىڭ مارتوك اۋدانىنا قاراستى تەرريتوريا. 2016 جىلى مارتوك اۋدانى اكىمى, ماماندىعى بويىنشا تاريحشى نۇرجاۋعان قالاۋوۆ ولگەن جەرىنە بەلگىتاس قويعان. اقتوبەنىڭ اتىراۋ وبلىسىمەن شەكتەسكەن تۇسىندا «ەدىگە» دەپ اتالاتىن ويپات بار. بايعانين اۋدانىندا «ەدىگەنىڭ جالى» دەپ اتالاتىن ۇلكەن قىرات كەزدەسەدى.

شارا بارىسىندا اتاقتى جىرشى, قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتە­تى­نىڭ پروفەسسورى الماس الماتوۆ «ەر ەدىگە – نوعايلى ءداۋىرىنىڭ جىرى» مۋزىكالىق البومىن قالاي شىعارىلعانى تۋرالى كەڭى­نەن ايتىپ بەردى.

«بۇل البوم – كوپ ۋاقىت ىز­دەنىستىڭ ناتيجەسىندە, جان-جاق­تى زەرتتەلىپ بارىپ قولعا الىن­عان كۇردەلى جۇمىس بولدى. سە­بەبى «ەر ەدىگە», «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» داستاندارى كى­تاپ كۇيىندە توم-توم بولىپ سورەدە تۇ­راتىن. جىرشى-جىراۋ­لارى­مىز ونى جىرلاۋعا دايىن بولمادى. سوندىقتان, 1998 جىلى ء«داس-­
ءتۇ­ر­­لى ونەر, جىر» ماماندىعى­­نىڭ مەم­­لەكەتتىك ستاندارتى جاسالىپ, جوو-دا ارنايى ماماندىق رە­تىندە اشىلدى. بۇگىنگى تاڭدا ونى بىتىرگەن مامانداردىڭ ال­دى ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پەداگوگيكا عىلىم­دارىنىڭ كانديداتى بولىپ, جو­عارى دارەجەگە جەتتى. قازىرگى تاڭ­دا اعا بۋىن جىراۋلار ىشىندە جيەنباي جىراۋدىڭ نەمەرەسى بيداس رۇستەمبەكوۆتىڭ جاسى 70-كە تايادى. ورتا بۋىندار 30-40 جاس شاماسىندا, ال سوڭعى ورىن­داۋ­شىلارىمىز – 18-20 جاس­تاعى ستۋدەنتتەر. دەمەك, ءداس­تۇر­لى ونەر ماماندىعىنىڭ جوو-دا وقى­­تۋى, كاسىبي مامان رەتىن­دە ازىرلەنۋى – 550-دەن استام با­تىر­لىق جىرىمىزدى حالىققا رۋحاني بايلىق نەگىزىندە ۇسىنۋعا دا­يىن دەگەن ءسوز. موڭعوليادا ءحىىى عاسىردا جازىلعان «جاڭعىر» جىرى 14 مىڭ جول ەكەن. سوعان ۇلانباتىرعا ونىنشى سيمپوزيۋم شاقىرىپ وتىر. تۇركيانىڭ بولۋ قالاسىندا كورۇعلى ەپوسىنىڭ 12-ءشى سيمپوزيۋمى ءوتىپتى. ال بىز­دە 550-دەن استام ەپوس بار دەپ وتىر­مىز. ونىڭ ارقايسىسىنا قان­شا­لىقتى دەڭگەيدە عالىمدار كە­رەك, ونىڭ رۋحاني كەڭىستىككە شىعۋى ءۇشىن جاسالاتىن ىستەر الدىمىزدا تۇر. بۇگىندە 10 كۇي­تاباققا كوشىرىلگەن جىر تەح­نولوگيالىق جابدىقتارمەن قا­رۋ­لانىپ, ەلەكتروندى وقۋ قۇرال­دارىمەن, قالا بەردى الەمدىك ور­كەنيەتتىڭ مۋزىكالىق مۇراسىنا قو­سىلاتىنداي جاعداي جاسالۋى كەرەك», دەدى ا.الماتوۆ.

مۋزىكالىق داستان ەكى بولىك­تەن تۇرادى. ءبىرىنشى كىتاپتا «قى­­رىمنىڭ قىرىق باتىرى» جا­نە ەدىگە باتىر تۋرالى تا­ري­حي جىردى جەتكىزگەن جىراۋ­لار­­­دىڭ ءومىربايانى قازاق, ورىس جا­نە اعىلشىن تىلدەرىندە بە­رىلسە, ەكىنشى كىتاپتا جىر جا­زىلعان 10 ديسك ورنالاسقان. مۋ­زى­كالىق البومنىڭ باسى-قا­سىندا قازاقستاننىڭ جەتەكشى عالىمدارى, تاريحشىلار, بەلگىلى ولكەتانۋشىلار, ەتنوگراف, مۋزىكا زەرتتەۋشىلەرى ءجۇرىپ, ءوز ۇلەستەرىن قوسقان. اتاپ ايتساق, نەگىزگى يدەيا اۆتورى – اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى وڭداسىن ورازالين. ودان كەيىن جوبانىڭ عىلىمي جەتەكشىسى – س.بايىشەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ەدىگەتانۋشى جۇمانازار اسان, ولكەتانۋشى بەكارىستان مىرزاباي, مۋزىكالىق رەداكتورى – قازاقكونتسەرت ءسوليسى كۇنسۇلۋ تۇرىكپەن, دىبىس رەجيسسەرى – داس­تان پالمانوۆ, مۋزىكالىق شىعارمالاردى وڭدەگەن – كومپوزيتور امانگەلدى ءساندىباي, البومدى باسىپ شىعارعان – «قازاق كىتاپتارى» جشس ديرەكتورى ورىنبەك انەسوۆ جانە ۇلتتىق ناقىشتا بەزەندىرۋشى – سۋرەتشى ايبەك ورىنباساروۆ سەكىلدى ەل ازاماتتارى ەكەن.

ايتا كەتەيىك, جيىنعا پار­لامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, قوعام قايراتكەرلە­رى, عالىمدار مەن شىعارماشىلىق زيالى قاۋىم وكىلدەرى, تاريحشى­لار, اقىن-جازۋشىلار, اتاقتى جىرشى-جىراۋلارىمىز, ولكە­تانۋ­­شىلار جانە باق وكىلدەرى قاتىستى. ولار الما-كەزەك لەبىز ءبىلدىرىپ, تەك ەپوس قانا ەمەس, جال­پى, ەدىگە بي تۇلعاسىنىڭ زەرت­تەلۋى مەن ۇلىقتالۋى, قازاق عا­لىم­دارىنىڭ ەدىگەتانۋعا قوسقان ۇلەسى توڭىرەگىندە اڭگىمە ءوربىتتى. سونداي-اق الىس-جاقىن شەتەلدىك عالىمداردىڭ باياندامالارى تىڭدالدى.

«ەلباسىمىزدىڭ «رۋحاني جاڭ­­عىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جارىق كورىپ وتىرعان «ەر ەدى­­گە» — نوعايلى ءداۋىرىنىڭ جىرى» مۋزىكالىق البومىنىڭ جا­رىق كورۋى – ۇلتتىق مۋزىكا تا­ريحىنداعى ەلەۋلى وقيعا دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ەدىگە باتىردىڭ ءومىرى مەن ەرلىك جولدارى قازاققا عانا ەمەس, ءيسى تۇركى حالىقتارىنا ورتاق مۇرا. وسى رەتتە اتاقتى ەپيك جىراۋ مۇرىن سەڭگىرباي ۇلىنىڭ ورىنداۋىنداعى «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى», اقىن نۇرپەيىس بايعانيننىڭ جىرلارىنىڭ وسى جيناققا ەنۋى جوبانىڭ قۇنىن ارتا تۇسىرگەنى انىق. «ەر ەدىگە» — نوعايلى ءداۋىرىنىڭ جىرى» مۋ­زىكالىق جيناعى بۇگىنگى جا­نە بولاشاق ۇرپاقتى جاڭا ىزدە­نىسكە باستاپ, الداعى ۋاقىتتا دا ءوز جالعاسىن تابارىنا سەنىم بىل­دىرەمىن. وسى ورايدا اتالمىش شارانى ىسكە اسىرىپ, قول­داۋ كورسەتكەنى ءۇشىن اقتوبە وبلى­سىنىڭ اكىمى وڭداسىن سەيىل ۇلىنا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى اتىنان ەرەكشە العىس ايتقىم كە­لەدى», دەدى مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرعيسا داۋەشەۆ.

ءوز كەزەگىندە حالىقارالىق تۇر­كى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى بۇگىنگى شارا­نىڭ تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە ارنا­لۋىنىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.

«سەبەبى «ەدىگە» جىرى – رەپ­رەسسياعا ۇشىراعان, تاۋەلسىزدىك ارقىلى عانا بىزبەن قاۋىشقان تاع­دىرلى جىر دەۋگە بولادى. تاتار­دىڭ, نوعايدىڭ, قاراقال­پاقتىڭ «ەدىگە» جىرلارىنا ماسكەۋ رەسمي تۇردە تىيىم سال­عان. ءتىپتى قاراقالپاقتىڭ اتاقتى ەربولات جىراۋى 1938 جىلى 76 جا­سىندا «ەدىگەنى» ايتقانى ءۇشىن ازاپتاپ ءولتىرىلدى. ال 1947 جىلى سول كەزدەگى قازاقستان باسشىلىعىندا ورەسكەل قاتەلىكتەر جونىندە ارنايى قاۋلىسى شىققان. سول ءۇشىن «ەدىگە» شاڭ باسىپ ارحيۆتەردە قالعان. ارينە, «ەدىگە» تۋرالى الكەي مارعۇلان, مۇحتار اۋەزوۆ, بەيسەنباي كەنجەباەۆ سىندى عالىمدار ايتقان. بى­راق ونىڭ ۇلتپەن قاۋىشۋى تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا عانا مۇم­كىن بولدى. بۇل جۇمىستىڭ تاۋەل­سىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىنا ارنال­ۋىندا ۇلكەن سيمۆوليكالىق ءمان بار», دەدى د.قىدىرالى.

ءيا, تاريحشىلاردىڭ جازۋىنشا, ەدىگە – التىن ورداداعى يسلام ءدىنىنىڭ ءبىرجولا ورنىعۋىنا زور ىقپال ەتكەن تۇلعا. ەدىگەنىڭ ەسىمى تۇركى حالىقتارى ەسىندە عاسىرلار بويى ساقتالىپ كە­لەدى. ول اقىلدىلىق پەن قايىرىم­دىلىقتىڭ ۇلگىسى ەسەبىندە جىر­لارعا قوسىلىپ, بىرتە-بىرتە تۇركى حالىقتارىنىڭ قاسيەتتى اۋليە ادا­مىنا اينالدى. ەل بيلەپ, مەم­لەكەت باسقارعان ەدىگە تالانت­تى قولباسى عانا ەمەس, دارىندى ديپلومات بولعان. ءوزىنىڭ وڭ­تۇس­تىكتەگى قاھارلى كورشىسى اقساق تەمىرمەن اراداعى قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋدى دا ۇمىت­قان جوق. 1398 جىلى وعان سىي-سياپات پەن ەلشى جىبەرىپ, بەتىن بەرى قاراتىپ قويدى. 1400 جىلى تەمىر قۇتلىق اياق استىنان ولگەن سوڭ, بيلىك ءبىر جولا ەدىگەنىڭ قو­لىنا كوشەدى. التىن وردانىڭ حا­لىق­ارالىق بەدەلى ودان ءارى وسەدى. مۇنى كورە الماعان اقساق تەمىر 1402 جىلى ورداعا قارسى جاڭا جورىق ۇيىمداستىرۋدى كوزدەي­دى. ەدىگەنىڭ ۇتىمدى جۇرگىزگەن ديپ­لوماتيالىق ءادىسى نەگىزىندە ارا­­داعى قىرعي قاباقتىق تاعى دا توقتايدى.

بۇگىندە باتىر بابامىزعا كور­سەتىلگەن قۇرمەت وراسان. ەپوستىڭ اتاقتى قياس جىراۋ نۇسقاسىندا اكەسى ەدىگەنى ىزدەپ اقساق تەمىر ەلىنە بارعان نۇراددين بالاعا حان قايدان كەلدىڭ دەگەندە: «جەرىم جىراق ءۇش ايشىلىق ءشول مايدان, شىققان جەرىم – قارعالى, ەلەك, كەڭسايدان» دەيدى. بۇل وزەندەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن اقتوبە قالاسىن كولبەي ءوتىپ جاتىر. «ەدىگە دەگەن ەر ەدى, ەلدىڭ قامىن جەر ەدى» دەگەن اتپەن كۇللى تۇركى حالقىنىڭ ەسىندە قالعان, 60 نۇسقالى «ەدىگە باتىر» ەپوسىنىڭ باستى قاھارمانىنا اقتوبەدەن داڭعىل اتاۋىن بەرىپ, قولادان كورنەكى ەسكەرتكىشىن ور­ناتتى. «ەدىگە باتىر» ەپوسىنىڭ ش.ءۋاليحانوۆ نۇسقاسى تۇركيادان تۇرىك تىلىندە كىتاپ تۇرىندە باسپادان شىقتى.

تاريح تۋدىرعان تولاعاي تۇلعا ۋاقىت تاعىنان تۇسپەسى انىق. ەر ەدىگەنىڭ ەل ءۇشىن جاساعان جو­رىعى جاڭعىرىپ, داۋىردەن داۋىر­گە الماسارى حاق. تەك بابا رۋ­حىن قادىرلەپ, ۇرپاققا ۇلگى ەتە­تىن وسىنداي يگى شارالاردى ءداس­تۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىپ وتىر­عانىمىز ابزال.