– پلانەتامىزداعى كليماتتىق ارحيتەكتۋرانىڭ تۇتاستاي وزگەرۋىنە بايلانىستى سۋمەن قامتۋ الەم ەلدەرىنىڭ نەگىزگى پروبلەماسىنا اينالىپ بارادى. بۇل رەتتە ەلىمىزدەگى سۋ رەسۋرستارىنىڭ جاعدايى قانداي دەڭگەيدە؟
– بالالىق شاعىمىزدا قاردىڭ ءجيى ءارى قالىڭ تۇسەتىنى كوپشىلىكتىڭ ەسىندە شىعار. قازىر بايقاپ قاراساق, ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. بيىل ەلوردادا قىستىڭ جىلى ءوتىپ جاتقانىن اڭعارىپ وتىرمىز. اۋا تەمپەراتۋراسى جوعارى, تيىسىنشە جاۋىن-شاشىن مەن قار از تۇسەدى.
وسى كليماتقا قاتىستى «جىلدىڭ سۋلىلىعى» دەگەن ۇعىم بار. ايتالىق, كەيبىر جىلدارى سۋ مولىنان بولسا, كەيدە ونىڭ تاپشىلىعى بايقالادى. ونىڭ تسيكلى جانە ۇزاقتىعى بولادى. سۋدىڭ مول كەزەڭى از سۋلى كەزەڭمەن نەمەسە كەرىسىنشە الماسىپ وتىرادى. تسيكلدىڭ ۇزاقتىعى 10-12 جىلدى قۇرايدى. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى ءۇش جىلدا سۋدىڭ از بولاتىن كەزەڭىنە تاپ بولدىق. ناقتىراق ايتساق, «وزەننىڭ جيىنتىق اعىنى» دەپ اتالاتىن سۋدىڭ جالپى كولەمى جىلىنا 90-100 شاقىرىم تەكشە مەتردى قۇرايدى. ونىڭ 50,8 شاقىرىم تەكشە مەترى – جەرگىلىكتى اعىن, قالعانى ترانسشەكارالىق وزەندەر ارقىلى قىتايدان, ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن رەسەيدەن كەلەدى. 2019 جىلى سۋدىڭ كولەمى 83 شاقىرىم تەكشە مەتردى كورسەتىپ, بۇل ورتا كوپجىلدىقپەن سالىستىرعاندا 20%-عا, 2016-2017 جىلعى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 40%-عا از بولدى. ارينە, اتالعان كورسەتكىشتەرگە قاراپ, سۋدى ۇنەمدەپ, ۇقىپتى پايدالانۋ تۋرالى ويلانۋعا تۋرا كەلەدى.
حالىق پەن ەكونوميكانىڭ سالالارىنا قاجەتتى سۋدىڭ جالپى كولەمى – 25 شاقىرىم تەكشە مەتر. ونىڭ 15 شاقىرىم تەكشە مەترى نەمەسە 65%-ى اۋىل شارۋاشىلىعىنا, 6 شاقىرىم تەكشە مەترى نەمەسە 30%-ى ونەركاسىپكە, سول سەكىلدى 1 شاقىرىم تەكشە مەترى نەمەسە 5%-ى كوممۋنالدىق شارۋاشىلىققا جۇمسالادى.
سونداي-اق جايىق, ويىل جانە ەمبى وزەندەرى سۋىنىڭ قارقىندى تۇردە تارتىلىپ قالۋىنا قاتىستى قوردالانعان ماسەلەلەر بار. ماسەلەن, بۇل وزەندەر اقتوبە مەن اتىراۋ وبلىستارىن سۋمەن قامتۋعا پايدالانىلىپ كەلەدى. سوندىقتان ولاردىڭ ورال-ەمبى ايماعى ءۇشىن شارۋاشىلىق تۇرعىدا ماڭىزى زور. الايدا سوڭعى جىلدارى وزەندەردىڭ تارتىلىپ بارا جاتقانى قاتتى بايقالۋدا. وسى ماسەلەنى ماماندارىمىز تالداپ كوردى. تۇتاستاي بۇل وزەندەر 1935 جىلدان بەرى باقىلاۋعا الىنعان. جۇرگىزىلگەن ساراپتاما كورسەتكەندەي, اتالعان وزەندەردە اعىننىڭ باسەڭدەۋ ءۇردىسى كوپ جىلدىق كولەمدە بايقالاتىنىن كورسەتىپ وتىر. ونىڭ سەبەبىن انىقتاۋ ماقساتىندا اعىندى قالىپتاستىراتىن كليماتتىق فاكتورلاردى باعالاۋ جۇرگىزىلدى. ويتكەنى بۇل وزەندەردىڭ ارناسى قارمەن تولىعادى. سوڭعى 20 جىلدا ەكى سۋ باسسەينىندە دە جاۋىن-شاشىننىڭ ازايۋى مەن توپىراقتىڭ كۇزگى ىلعالدانۋىنىڭ تاپشىلىعى بايقالادى. دەمەك, كوكتەمگى كەزەڭدە اعىننىڭ كوپ بولىگى توپىراقتىڭ ء«شولىن قاندىرۋعا» كەتەدى دەپ ءتۇيىن جاساۋعا بولادى.
اۋا تەمپەراتۋراسى دا سوڭعى جىلدارى جوعارى بولعاندىقتان, باسسەيندىك وزەندەردىڭ جوعارى بولىگى قارقىندى بۋلانىپ جاتىر. ياعني ويىل مەن ەمبى وزەندەرىنىڭ جوعارعى اعىنىنىڭ ازايۋىنا جاھاندىق كليماتتىڭ جىلىنۋى تىكەلەي اسەر ەتىپ جاتقانىن اڭعارتسا كەرەك.
قازاقستانداعى 8 سۋ باسسەينىنىڭ 7-ءۋى ترانسشەكارالىق سۋعا جاتاتىنىن ايتا كەتكەن ورىندى. اتاپ ايتقاندا, ەلىمىزدەگى بارلىق سۋ كولەمىنىڭ جارتىسى قازاقستاندا قالىپتاسسا, قالعانى, ياعني ترانسشەكارالىق سۋلار بولىگى سىرتتان كەلەدى. سول سەبەپتى كورشى مەملەكەتتەرمەن سۋ سالاسىنداعى ديپلوماتياعا ۇلكەن ءمان بەرۋىمىز كەرەك.
گەوگرافيالىق ورنالاسۋ مەن كليماتتىق جاعدايلار قازاقستاننىڭ سۋ تاپشىلىعىنا تاپ بولۋىنا اسەرىن تيگىزىپ وتىر. نەگە دەسەڭىز, سۋ رەسۋرستارى رەسپۋبليكا اۋماعىندا بىركەلكى ورنالاسپاعان. مىسالى, شىعىس قازاقستاندا سۋ جەتكىلىكتى بولسا, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەرىندە كەرىسىنشە ونىڭ تاپشىلىعى انىق بىلىنەدى.
– سۋدىڭ باياۋلاعان كەزەڭىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن سۋمەن قامتۋدى كوزدەيتىن تەتىكتەر قاراستىرىلعان با؟
– ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭگە ەرتەرەك دايىندالامىز. جىل سايىن ناۋرىز ايىندا «قازگيدرومەت» ەلىمىزدەگى سۋ رەسۋرستارىنىڭ جاعدايىنا گيدرولوگيالىق بولجام جاسايدى. سول بولجامدى نەگىزگە الىپ, سۋارۋ كەزەڭىنە دەيىن اكىمدىكتەر جانە اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىمەن جاعدايعا بايلانىستى جۇمىستى باستاپ كەتەدى. بىلتىرعى كەزەڭ قيىنعا سوعىپ, سۋ از بولدى. دەسە دە بۇل قيىن ماۋسىمدى ءساتتى ەڭسەردىك دەۋگە نەگىز بار. فەرمەرلەرگە بولجامدى تاۋەكەلدەردى الدىن الا ەسكەرتىپ, سۋارمالى سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگىن تۇسىندىردىك. ىلعالعا بەيىم داقىلدار ەگىستىگىن ازايتۋعا, سونداي-اق سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ مەن ەگىس اينالىمىن ساقتاۋعا كەڭەس بەردىك. اسىرەسە, ماماندارىمىز وڭتۇستىك وڭىرلەرگە ءجيى بارىپ, سۋ ارنالارىن تازالاۋ, تەرەڭدەتىپ, قامىستاردى ۋاقتىلى جابۋ جۇمىستارىن بەلسەندى جۇرگىزدى.
وڭىرلەرگە جەكە-جەكە توقتالساق, الماتى, جامبىل, قىزىلوردا جانە تۇركىستان وبلىستارىندا ەگىستىك القاپتارىن سۋمەن قامتۋدا ءبىراز قيىندىق تۋعانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. ترانسشەكارالىق سۋلاردى قوسا العاندا, وزەندەر اعىنىنىڭ 15-20%-عا ازايۋى مەن اتالعان وبلىستاردا ىلعالعا بەيىم داقىلدار القابىنىڭ كوبەيۋى سۋارمالى سۋمەن قامتۋدى كۇردەلەندىردى. ماسەلەن, الماتى وبلىسىنداعى سۋارمالى جەرلەر كولەمى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 11%-عا كوبەيىپ, ىلەنىڭ اعىنى ءۇش ەسەگە ازايدى. جامبىل وبلىسىندا بىلتىر سۋ كولەمى ورتا كوپ جىلدىق كورسەتكىشتەردەن 15-20%-عا تومەندەدى. تۇركىستان وبلىسىندا سىرداريانىڭ اعىنى 15%-عا تومەندەپ, ونىڭ نەگىزگى رەسۋرسى قىرعىزستاننىڭ توقتوعۇل سۋقويماسىنداعى سۋدىڭ كولەمى 2019 جىلعا قاراعاندا 2 ملرد تەكشە مەترگە ازايدى. قىزىلوردا وبلىسىندا دا قيىن جاعداي تۋىنداپ, سۋارمالى جەرلەر اۋماعى 251 مىڭ گەكتارعا ۇلعايىپ, ەلىمىزدەگى جالپى سۋارمالى جەرلەردىڭ 16%-ىن قۇرادى. وسىلايشا, ءوڭىر رەسپۋبليكاداعى سۋ قۇبىرلارى سۋىنىڭ 43%-ىن تۇتىندى. بۇعان قوسا, كۇرىش القابىنىڭ كولەمى 90 مىڭ گەكتارعا جەتىپ, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ باعدارلاماسىنا سايكەس, بۇل كورسەتكىش نەگىزىنەن 75 مىڭ گەكتاردان اسپاۋى ءتيىس ەدى. ايتسە دە قالىپتاسقان جاعدايعا قاراماستان, بىلتىرعى ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭ ءساتتى اياقتالدى دەسەك تە بولادى.
– سۋ تاپشىلىعىن ەسكەرىپ, ونى ۇنەمدەۋ امالدارى ازىرلەندى مە؟
– جىل سايىن سۋارمالى جەرلەر كولەمى ۇلعايىپ جاتقاندىقتان, بۇعان قوسىمشا سۋ كەرەك. ءبىر جاعىنان ەگىستىك القابى كوبەيىپ, ەكىنشى جاعىنان سۋ ازايا بەرسە قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلۋىمىز مۇمكىن. مەملەكەت باسشىسى 2030 جىلعا دەيىن سۋارمالى جەرلەر كولەمىن 3 ملن گەكتارعا جەتكىزۋگە تاپسىرما بەردى. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىنىڭ مۇددەسىن ەسكەرىپ, سۋدى ۇنەمدەۋدىڭ كەشەندى شارالارىن قابىلداۋىمىز قاجەت. وسى ماقساتتا بىرىنشىدەن, كۇرىش القاپتارىن قىزىلوردا, الماتى جانە تۇركىستان وبلىستارىندا 29 مىڭ گەكتارعا ازايتىپ, ناتيجەسىندە, 1 شاقىرىم تەكشە مەتر سۋدى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك الامىز. ەكىنشىدەن, سۋارۋدىڭ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن كەم دەگەندە 750 مىڭ گەكتار جەردە پايدالانساق, 2,2 شاقىرىم تەكشە مەتر سۋدى ۇنەمدەۋگە بولادى. ۇشىنشىدەن, اۋقىمدى تسيفرلاندىرۋ پروتسەسىمەن قامتۋ. تۇركىستان وبلىسىندا ءبىرىنشى رەت سۋ كانالىن تسيفرلاندىردىق. وسى ارقىلى سۋارمالى سۋدىڭ بەلگىلەنگەن رەجىمنەن 45%-عا دەيىن ارتىق جۇمسالعانىن انىقتادىق. تۇركىستان وبلىسىنىڭ ماقتاارال اۋدانىنداعى ۇزىندىعى 12 شاقىرىمدى قۇرايتىن ك-19 ماگيسترالدى كانالىنىڭ تسيفرلاندىرىلۋى ءساتتى تاجىريبە بولدى. بۇل كانالدان 328 شارۋا قوجالىعى ورنالاسقان 3,6 مىڭ گەكتار جەر سۋارىلادى. وسىلايشا, ءار شارۋا ونىڭ شىعىندارى قايدا كەتىپ جاتقانىن ءبىلىپ وتىرادى. بۇل تاجىريبەنى ەسكەرىپ, 5 جىل ىشىندە اۋقىمدى تۇردە 119 ماگيسترالدى كانالدى تسيفرلاندىرىپ, جىلىنا 2 شاقىرىم تەكشە مەتر سۋدى ۇنەمدەۋدى كوزدەپ وتىرمىز. تورتىنشىدەن, سۋارۋ جەلىلەرىنىڭ قايتا جاڭعىرتۋ مىندەتى تۇر. قازاقستاندا 19,5 مىڭ شاقىرىم سۋارۋ جەلىلەرى بار دەسەك, ونىڭ 3 600 شاقىرىمى بەتوندالعان. سۋ ۇنەمدەۋ ءۇشىن 10 جىلدا تاعى 13 مىڭ شاقىرىم سۋ جەلىسىن جوندەۋ جوسپارلانۋدا. بەسىنشىدەن, 10 جىل ىشىندە 3,6 شاقىرىم تەكشە مەتر سۋ جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 39 جاڭا سۋ قويماسى سالىنادى. بۇل 137 مىڭ ادام تۇراتىن 70 ەلدى مەكەندەگى سۋ تاسقىنى قاۋپىن سەيىلتەدى. البەتتە, سۋ قويمالارى 394 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى سۋمەن قامتىپ, 129 مىڭ جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. قازىر تۇركىستان وبلىسىندا كەڭساي-قوسقورعان-2 سۋ قويماسى سالىنىپ جاتىر. 28 سۋ قويماسىنا قاتىستى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە, سونداي-اق 3 قويمانىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتى دايىندالۋدا. سونىمەن قاتار سۋارمالى جەرگە بايلانىستى سۋدى پايدالانۋدىڭ ءتاريفىن قايتا قاراۋ قاجەت. تاريفتەر ارزان, سەبەبى ودان تۇسكەن اقشا سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىن كۇتىپ ۇستاۋعا, جوندەۋ مەن جاڭعىرتۋعا مينيمالدى شىعىن ءۇشىن عانا ەسەپتەلەدى. ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنداعى سۋ باعاسى وتە ارزان. مىسالعا, 1 كيلو قىزاناق وسىرۋدەگى سۋدىڭ قۇنى شامامەن – 4 تيىن. سوندىقتان سۋ ءتاريفىن قايتا قاراپ, ءتيىمدى باعاسىن قويۋ كەرەك. ويتكەنى تومەن تاريفتەر جاڭا ينۆەستيتسيانىڭ كەلۋىن تەجەيدى. سۋارۋدىڭ قاراپايىم تەحنولوگيالارى جەردىڭ 90%-ىندا يرريگاتسيالىق ەروزيانىڭ دامۋىنا, توپىراقتىڭ تۇزدانۋىنا جانە تاعى باسقا جاعىمسىز پروتسەستەرگە اكەپ سوقتىرادى. ەلىمىزدە سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋدا شارۋالاردىڭ ءوزى بۇل ماسەلەگە سانالى تۇردە قاراپ, سۋدى ۇقىپتى پايدالانۋلارى قاجەت.
– ترانسشەكارالىق وزەندەرگە قاتىستى پروبلەمالاردى تارقاتىپ بەرسەڭىز. ولاردى شەشۋ ءۇشىن ناقتى قانداي جۇمىس اتقارىلدى؟
– قازاقستان گەوگرافيالىق تۇرعىدان نەگىزگى ءىرى وزەندەردىڭ (سىرداريا, ەرتىس, ىلە, جايىق, شۋ, تالاس, ەمەل) تومەنگى اعىسىندا, ورنالاسقان. سوندىقتان شەكارالاس ەلدەردىڭ, ناقتى ايتقاندا قىتاي, قىرعىزستان, وزبەكستان مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سۋ شارۋاشىلىعى ساياساتىنا تاۋەلدىمىز. وزبەكستانعا قاتىستى ايتساق, سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىندا سىرداريا وزەنىنە بايلانىستى مەملەكەتارالىق قاتىناس قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ مەملەكەتارالىق سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى بىرلەسە باسقارۋ جانە قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق كەلىسىمىمەن رەتتەلەدى. كەلىسىم اياسىندا ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋ سۋ شارۋاشىلىعى كوميسسياسى جۇمىس ىستەيدى. سىرداريانىڭ نەگىزگى پروبلەماسى – كەڭەس وداعى كەزەڭىندەگى سۋ رەسۋرستارىن ءبولۋ ەرەجەسىنىڭ بۇزىلۋى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءار مەملەكەت بولەك ساياساتىن ۇستانىپ, كوپ جاعدايدا تومەنگى جاقتا ورنالاسقان ەلدەردىڭ مۇددەسى ەسكەرۋسىز قالدى. بىلتىر وزبەكستاندىق ارىپتەستەرىمىزبەن سۋ قاتىناستارى سالاسىنداعى ارىپتەستىك تۋرالى جول كارتاسىنا قول قويىلدى. بۇل بارلىق پروبلەمالىق سۇراق پەن ونىڭ شەشىلۋ مەرزىمىن قامتيدى. 1991 جىلدان كەيىن سالىنىپ, جاڭعىرتىلعان سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارىنىڭ ءبارىن ارالاپ كوردىك. بۇل – بۇرىن سۋ بالانسىندا ەسكەرىلمەي قالعان قويمالاردى انىقتاۋ ءۇشىن جاسالعان جۇمىس. ايتالىق, ساردوبا قۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسى بىزبەن كەلىسىلمەي, ونىڭ قولدانىلۋىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تەك وزبەك تاراپىنىڭ قۇزىرىندا بولدى. قويمانىڭ قيراۋى ءبىزدىڭ وزبەكستان رەسپۋبليكاسىمەن ارا قاتىناسىمىزداعى كۇرت «بۇرىلىسقا» الىپ كەلدى. وزبەك تاراپىمەن مۇنداي جاعدايلاردىڭ بولماۋىنا تەك بىرلەسكەن ءىس-قيمىل ارقىلى عانا قول جەتكىزۋگە بولادى دەگەن ورتاق تۇسىنىككە كەلدىك. قازىر قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى ترانسشەكارالىق سۋ نىساندارىن بىرلەسىپ باسقارۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىم بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. قۇجات 95%-عا بەكىتىلىپ, وسى ماسەلەنى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋگە نيەتتىمىز. قىرعىز اعايىندارمەن اراداعى بايلانىسقا توقتالساق, ءبىزدى شۋ مەن تالاس وزەندەرى بىرىكتىرەدى. بۇل باعىتتا 2000 جىلدان بەرى مەملەكەتارالىق قولدانىستاعى سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارىن پايدالانۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىم جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى ءتيىستى سۋ كولەمىنىڭ 60-70%-ىن عانا الىپ وتىرمىز. سول سەبەپتى بىشكەكتەگى ارىپتەستەرىمىزبەن ءجيى كەزدەسىپ, ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە سۋ نىساندارىندا تاۋلىك بويىنا كەزەكشىلىك قويامىز. قازاقستانعا, اسىرەسە شۋ وزەنى باسسەينىندە ورنالاسقان مەملەكەتارالىق كانالدارعا سۋ بەرۋ ماسەلەسى دۇرىستالادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى سۋ قاتىناستارى 2010 جىلى قول قويىلعان ترانسشەكارالىق سۋ نىساندارىن بىرگە پايدالانۋ جانە قورعاۋ تۋرالى كەلىسىممەن رەتتەلەتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل ورايدا سوڭعى جىلدارى سۋى ازايىپ بارا جاتقان جايىق وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى الاڭداتادى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ومبىداعى قازاقستان مەن رەسەيدىڭ XVI وڭىرارالىق فورۋمىندا بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس, جايىق پەن ەرتىس وزەندەرىن ساۋىقتىرۋدىڭ بىرلەسكەن باعدارلاماسى دايىندالىپ, قابىلداندى. بۇعان دەيىن اتاپ وتكەندەي, قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ترانسشەكارالىق وزەندەرگە گيدرولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ بويىنشا جول كارتاسى قابىلداندى. سونىڭ نەگىزىندە جايىق وزەنىنىڭ گيدرولوگيالىق رەجىمىن زەرتتەۋ شارالارى قاراستىرىلعان. وسى رەتتە وزەن اعىنىنىڭ 90%-ى رەسەي فەدەراتسياسى اۋماعىندا قالىپتاساتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. سونىمەن قاتار وزەندەگى سۋدىڭ دەڭگەيى سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە تۇسەتىن سۋ كولەمىنە دە تاۋەلدى. بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسى وزەننىڭ جوعارعى ساعاسىنداعى سۋ قويمالارىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى مەن جايىق وزەنىنىڭ نەگىزگى اعىندارى مەن ارناداعى تاسقىن كەزەڭىندەگى «شارىقتاۋ شەگىن» بىرىكتىرۋ بولماق. سونىمەن قوسا باتىس قازاقستانداعى قاراوزەن مەن سارىوزەننىڭ جاعدايى الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. بۇل ماسەلەنى رەسەيلىك ارىپتەستەرىمىزگە جەتكىزدىك. ناتيجەسىندە, وزەندەردىڭ سۋ شارۋاشىلىعى بالانسىن ەسەپتەۋدىڭ بىرىڭعاي ءادىسىن جاساۋعا كەلىستىك. بۇل گيدرولوگيالىق رەجىمنىڭ پروبلەمالارىن انىقتاۋعا جانە ولاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدىڭ بىرلەسكەن شارالارىن قابىلداۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. قازىر جوعارىدا ورنالاسقان وزەندەردەن سۋدىڭ كەلۋىن بىزگە قاجەت ۋاقىتتا رەتتەۋ كەلىسىمىنە قول جەتكىزۋدە قانداي كەدەرگىلەر بار ەكەنىن ءجىتى زەرتتەۋىمىز كەرەك. سوندىقتان سۋ ديپلوماتياسى باعىتىندا جۇمىس كۇشەيىپ, بەلسەندى تۇردە جالعاسادى.
– جىلدىڭ باسىندا مەملەكەت باسشىسى جاڭا ەكولوگيالىق كودەكسكە قول قويدى. بۇل رەفورمالىق قۇجاتتا سۋ ماسەلەسى قانشالىقتى قامتىلعان؟
– قازاقستاننىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگىندەگى تاۋەكەلدەردىڭ دەنى سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمسىز باسقارۋمەن بايلانىستى. ونىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – جەتىلدىرىلمەگەن زاڭ. سۋ كودەكسى 2003 جىلى قابىلدانىپ, ودان بەرى 17 جىل ءوتتى. بۇل ورايدا سۋ رەسۋرستارىن رەتتەۋ زاڭناماسىن قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. وسىعان بايلانىستى جاڭا سۋ كودەكسىن دايىنداۋعا كىرىسىپ, بيىل ونىڭ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سۋدى پايدالانۋدىڭ زاماناۋي تۇجىرىمداماسى تەك سۋعا قاجەتتىلىكتى رەتتەپ قانا قويماي, سۋ نىساندارىمەن بايلانىستى تابيعي ەكوجۇيەلەردى ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. سۋدى ۇنەمدەۋگە ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ونى تۇتىنۋ سالاسىنداعى ەكونوميكالىق تەتىكتەردى قايتا قاراپ, وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتى دامىتپاقپىز.
ارينە, بۇل قولدانىستاعى زاڭنامادا اتالعان ماسەلەلەر قارالماعان دەگەندى بىلدىرمەيدى. بىراق ولار ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى وزەكتىلىگىن جوعالتىپ وتىر. بيىل پرەزيدەنت جاڭا ەكولوگيالىق كودەكسكە قول قويدى. جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستىڭ نەگىزگى ءپرينتسيپى – «لاستاۋشى تولەيدى» قاعيداتى. وسى ارقىلى وندىرۋشىلەر قورشاعان ورتانى لاستاۋعا جول بەرمەيتىن بولادى. وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ەكولوگيالىق رەتتەۋدىڭ نەگىزىنە اينالادى. بۇل تەحنولوگيالار كاسىپورىندار جۇمىسىنىڭ بارلىق باعىتىندا, اتاپ ايتساق, اتموسفەراعا جانە سۋعا شىعارىنداردى تومەندەتۋدە, سول سەكىلدى قالدىقتى قايتا وڭدەۋدە كورىنىس تابادى. تابيعي رەسۋرستاردى ۇقىپتى پايدالانۋ, قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەردى بولدىرماۋ – ەلىمىزدىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋدىڭ كەپىلى. سۋ رەسۋرستارىنا ۇقىپتى قاراۋ – ءبىزدىڭ قۇزىرلى ورگان رەتىندە كەلەسى قادامىمىز. سۋ كودەكسى دە حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ازىرلەنىپ, سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس.
قازىر قازاقستان ترانسشەكارالىق سۋ اعىندارى مەن حالىقارالىق كولدەردى قورعاۋ مەن پايدالانۋ كونۆەنتسياسى بيۋروسىنا توراعالىق ەتۋدە. كونۆەنتسيانىڭ نەگىزگى قاعيداتىنىڭ ءبىرى – كەلەر ۇرپاققا جەتكىلىكتى بولاتىنداي سۋ رەسۋرستارىن قالدىرۋ جانە باسقارۋدى جۇزەگە اسىرۋ. جاڭا سۋ كودەكسى ءبىزدىڭ كەلەر ۇرپاق الدىنداعى مىندەتتەرىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ دايىندالماق.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىلىق مۇراتقالي,
«Egemen Qazaqstan»
