سۇحبات • 25 قاڭتار، 2021

سۋ سالاسىنداعى ديپلوماتيانىڭ ماڭىزى زور

260 رەت كورسەتىلدى

جەر بەتىندەگى تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ دەنى سۋعا تاۋەلدى ەكەنى بەلگىلى. جاھاندىق كليماتتىڭ كۇرت قۇبىلۋى مەن ماڭىزدى اكۆاتوريا­لاردى ءتيىمسىز باسقارۋ جاعدايىندا مۇنىڭ وزەكتىلىگى ودان سايىن ارتا ءتۇستى. قازاقستانداعى سۋ رەسۋرستارىنىڭ قازىرگى احۋالى مەن كەلەشەكتەگى پەرسپەكتيۆالى جوبالارى تۋرالى ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

– پلانەتامىزداعى كليمات­تىق ارحيتەكتۋرانىڭ تۇتاستاي وزگەرۋىنە بايلانىستى سۋمەن قام­تۋ الەم ەلدە­رىنىڭ نەگىزگى پروب­­لەماسىنا اينالىپ بارادى. بۇل رەتتە ەلىمىزدەگى سۋ رە­سۋرس­­­تارىنىڭ جاعدايى قان­داي دەڭ­گەيدە؟

– بالالىق شاعىمىزدا قار­دىڭ  ءجيى ءارى قالىڭ تۇسەتىنى كوپ­شىلىكتىڭ ەسىندە شىعار. قا­زىر بايقاپ قاراساق، ۇلكەن ايىر­ماشىلىق بار. بيىل ەلوردادا قىستىڭ جىلى ءوتىپ جاتقانىن اڭ­عارىپ وتىرمىز. اۋا تەمپەراتۋراسى جوعارى، تيىسىنشە جاۋىن-شاشىن مەن قار از تۇسەدى.

وسى كليماتقا قاتىستى «جىل­دىڭ سۋلىلىعى» دەگەن ۇعىم بار. ايتالىق، كەيبىر جىلدارى سۋ مولىنان بولسا، كەيدە ونىڭ تاپشىلىعى بايقالادى. ونىڭ تسيكلى جانە ۇزاقتىعى بولادى. سۋ­دىڭ مول كەزەڭى از سۋلى كەزەڭ­مەن نەمەسە كەرىسىنشە الماسىپ وتى­رادى. تسيكلدىڭ ۇزاقتىعى 10-12 جىلدى قۇرايدى.  وكىنىشكە قاراي، سوڭعى ءۇش جىلدا سۋدىڭ از بولاتىن كەزەڭىنە تاپ بولدىق. ناقتىراق ايتساق، «وزەننىڭ جيىن­­تىق اعىنى» دەپ اتالاتىن سۋ­دىڭ جالپى كولەمى جىلىنا 90-100 شاقىرىم تەكشە مەتردى قۇرايدى. ونىڭ 50،8 شاقىرىم تەكشە مەترى – جەرگىلىكتى اعىن، قالعانى ترانسشەكارالىق وزەندەر ارقىلى قىتايدان، ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن رەسەيدەن كەلەدى. 2019 جىلى سۋدىڭ كولەمى 83 شاقىرىم تەكشە مەتردى كورسەتىپ، بۇل ورتا كوپجىلدىقپەن سالىستىرعاندا 20%-عا، 2016-2017 جىلعى كەزەڭ­مەن سالىستىرعاندا 40%-عا از بولدى. ارينە، اتالعان كورسەتكىشتەرگە قاراپ، سۋدى ۇنەمدەپ، ۇقىپتى پاي­دالانۋ تۋرالى ويلانۋعا تۋرا كەلەدى.

1

حالىق پەن ەكونوميكانىڭ سا­­لا­­لارىنا قاجەتتى سۋدىڭ جالپى كولەمى – 25 شاقىرىم تەكشە مەتر. ونىڭ 15 شاقىرىم تەك­شە مەترى  نەمەسە 65%-ى اۋىل شارۋا­شىلىعىنا، 6 شاقى­رىم تەكشە مەترى  نەمەسە 30%-ى ونەر­كاسىپكە، سول سەكىلدى 1 شاقى­رىم تەك­شە مەترى  نەمەسە 5%-ى كوم­مۋنال­دىق شا­رۋا­شىلىققا جۇم­سالادى.

سونداي-اق جايىق، ويىل جانە ەمبى وزەندەرى سۋىنىڭ قارقىندى تۇردە تارتىلىپ قالۋىنا قاتىستى قوردالانعان ماسەلەلەر بار. ما­سەلەن، بۇل وزەندەر اقتوبە مەن اتىراۋ وبلىستارىن سۋمەن قام­تۋعا پايدالانىلىپ كەلەدى. سون­دىقتان ولاردىڭ ورال-ەمبى ايماعى ءۇشىن شارۋاشىلىق تۇر­عىدا ماڭىزى زور. الايدا سوڭ­عى جىلدارى وزەندەردىڭ تارتىلىپ بارا جاتقانى قاتتى باي­قالۋدا. وسى ماسەلەنى ماماندارىمىز تالداپ كوردى. تۇتاستاي بۇل وزەندەر 1935 جىلدان بەرى با­قىلاۋعا الىنعان. جۇرگىزىلگەن ساراپتاما كورسەتكەندەي، اتالعان وزەندەردە اعىننىڭ باسەڭدەۋ ءۇردىسى كوپ جىلدىق كولەمدە باي­قالاتىنىن كور­سەتىپ وتىر. ونىڭ سەبەبىن انىق­­تاۋ ماقساتىندا اعىن­دى­­ قالىپتاستىراتىن كلي­مات­­تىق­ فاك­تورلاردى باعالاۋ جۇر­گى­زىل­دى. ويتكەنى بۇل وزەندەردىڭ ارناسى قارمەن تولىعادى. سوڭعى 20 جىلدا ەكى سۋ باسسەينىندە دە جاۋىن-شاشىننىڭ ازايۋى مەن توپىراقتىڭ كۇزگى ىلعالدانۋىنىڭ تاپشىلىعى بايقالادى. دەمەك، كوك­تەمگى كەزەڭدە اعىننىڭ كوپ بولىگى توپىراقتىڭ ء«شولىن قان­دىرۋعا» كەتەدى دەپ ءتۇيىن جاساۋعا بولادى.

اۋا تەمپەراتۋراسى دا سوڭعى جىلدارى جوعارى بولعاندىقتان، باس­سەيندىك وزەندەردىڭ جوعارى بو­لىگى قارقىندى بۋلانىپ جاتىر. ياعني ويىل مەن ەمبى وزەندەرىنىڭ جوعارعى اعىنىنىڭ ازايۋىنا جاھاندىق كليماتتىڭ جىلىنۋى تىكەلەي اسەر ەتىپ جاتقانىن اڭعارتسا كەرەك.

قازاقستانداعى 8 سۋ باسسەينىنىڭ 7-ءۋى ترانسشەكارالىق سۋعا جاتاتىنىن ايتا كەتكەن ورىندى. اتاپ ايتقاندا، ەلىمىزدەگى بارلىق سۋ كو­لەمىنىڭ جارتىسى قازاقستاندا قالىپتاسسا، قالعانى، ياعني ترانس­شەكارالىق سۋلار بولىگى سىرتتان كەلەدى. سول سەبەپتى كورشى مەم­لە­كەت­تەرمەن سۋ سالاسىنداعى ديپ­­­لو­­ما­تياعا ۇلكەن ءمان بەرۋىمىز كەرەك.

گەوگرافيالىق ورنالاسۋ مەن كليمات­تىق جاعدايلار قازاق­ستان­نىڭ سۋ تاپشى­لى­عىنا تاپ بو­لۋىنا اسەرىن تيگىزىپ وتىر. نەگە دە­سەڭىز، سۋ رەسۋرستارى رەسپۋب­ليكا اۋما­عىندا بىركەلكى ورنالاسپاعان. مى­سالى، شىعىس قازاقستاندا سۋ جەتكىلىكتى بولسا، ەلىمىزدىڭ وڭ­تۇس­تىك جانە باتىس وڭىرلەرىندە كەرىسىنشە ونىڭ تاپشىلىعى انىق بىلىنەدى.

–  سۋدىڭ باياۋلاعان كەزەڭىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن سۋمەن قام­تۋدى كوزدەيتىن تەتىك­تەر قاراس­تى­رىل­عان با؟

– ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭگە ەرتەرەك دايىندالامىز. جىل سايىن  ناۋرىز ايىندا «قازگيدرومەت» ەلىمىزدەگى سۋ رەسۋرستارىنىڭ جاع­دايىنا گيدرو­لوگيا­لىق بولجام جاسايدى. سول بولجامدى نەگىزگە الىپ، سۋارۋ كەزەڭىنە دەيىن اكىم­دىكتەر جانە اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىمەن جاعدايعا بايلانىستى جۇمىستى باستاپ كەتەدى. بىلتىرعى كەزەڭ قيىنعا سوعىپ، سۋ از بولدى. دەسە دە بۇل قيىن ماۋ­سىمدى ءساتتى ەڭسەردىك دەۋگە نەگىز بار. فەرمەرلەرگە بولجامدى تاۋە­كەلدەردى الدىن الا ەسكەرتىپ، سۋار­مالى سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگىن تۇسىندىردىك. ىلعالعا بەيىم داقىلدار ەگىستىگىن ازايتۋعا، سونداي-اق سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ مەن ەگىس اينالىمىن ساقتاۋعا كەڭەس بەردىك. اسىرەسە، ماماندارىمىز وڭتۇستىك وڭىرلەرگە ءجيى بارىپ، سۋ ارنالارىن تازالاۋ، تەرەڭدەتىپ، قامىستاردى ۋاقتىلى جابۋ جۇمىستارىن بەلسەندى جۇرگىزدى.

وڭىرلەرگە جەكە-جەكە توق­تال­ساق، الماتى، جامبىل، قىزىل­وردا جانە تۇركىس­تان وبلىستارىندا ەگىستىك القاپ­تارىن سۋمەن قامتۋدا ءبىراز قيىن­دىق تۋ­عانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. ترانس­شەكارالىق سۋلاردى قوسا العاندا، وزەن­دەر اعىنىنىڭ 15-20%-عا ازايۋى مەن اتالعان وبلىستاردا ىلعالعا بەيىم داقىلدار القا­بىنىڭ كوبەيۋى سۋارمالى سۋمەن قامتۋدى كۇردەلەندىردى. ماسەلەن، الماتى وبلىسىنداعى سۋارمالى جەرلەر كولەمى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 11%-عا كوبەيىپ، ىلەنىڭ اعىنى ءۇش ەسەگە ازايدى. جامبىل وبلىسىندا بىلتىر سۋ كولەمى ورتا كوپ جىلدىق كور­سەتكىشتەردەن 15-20%-عا تو­مەندەدى. تۇركىستان وبلىسىندا سىرداريانىڭ اعىنى 15%-عا تومەندەپ، ونىڭ نەگىزگى رەسۋرسى  قىرعىزستاننىڭ توقتوعۇل سۋقوي­ماسىنداعى سۋدىڭ كولەمى 2019 جىلعا قاراعاندا 2 ملرد تەكشە مەترگە ازايدى. قىزىلوردا وبلىسىندا دا قيىن جاعداي تۋىنداپ، سۋار­مالى جەرلەر اۋماعى 251 مىڭ گەكتارعا ۇلعايىپ، ەلىمىزدەگى جالپى سۋارمالى جەرلەردىڭ 16%-ىن قۇرادى. وسىلايشا، ءوڭىر رەس­پۋبليكاداعى سۋ قۇبىرلارى سۋىنىڭ 43%-ىن تۇتىندى. بۇعان قوسا، كۇرىش القابىنىڭ كو­لەمى 90 مىڭ گەكتارعا جەتىپ، اگرو­ونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ باعدار­لاماسىنا سايكەس، بۇل كور­سەتكىش نەگىزىنەن 75 مىڭ گەكتار­دان اسپاۋى ءتيىس ەدى. ايتسە دە قالىپ­تاس­قان جاعدايعا قاراماستان، بىل­تىرعى ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭ ءساتتى اياقتالدى دەسەك تە بولادى.

– سۋ تاپشىلىعىن ەسكەرىپ، ونى ۇنەم­دەۋ امالدارى ازىر­لەن­دى مە؟

– جىل سايىن سۋارمالى جەرلەر كولەمى ۇلعايىپ جاتقاندىقتان، بۇعان قوسىمشا سۋ كەرەك. ءبىر جا­عىنان ەگىستىك القابى كوبەيىپ، ەكىنشى جاعىنان سۋ ازايا بەرسە قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كە­لۋىمىز مۇمكىن. مەملەكەت باسشىسى 2030 جىلعا دەيىن سۋارمالى جەرلەر كولەمىن 3 ملن گەكتارعا جەتكىزۋگە تاپسىرما بەردى. سون­دىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى ون­دىرۋشىلەرىنىڭ مۇددەسىن ەسكەرىپ، سۋ­دى ۇنەمدەۋدىڭ كەشەندى شارالارىن قابىلداۋىمىز قاجەت. وسى ماقساتتا بىرىنشىدەن، كۇرىش ال­قاپتارىن قىزىلوردا، الماتى جانە تۇركىستان وبلىستارىندا 29 مىڭ گەك­تارعا ازايتىپ، نا­تيجە­سىندە، 1 شاقىرىم تەكشە مەتر سۋدى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك الامىز. ەكىن­شىدەن، سۋارۋدىڭ ۇنەمدەۋ تەح­نولوگياسىن كەم دەگەندە  750 مىڭ گەكتار جەردە پايدالانساق، 2،2 شاقىرىم تەكشە مەتر سۋدى ۇنەمدەۋگە بولادى. ۇشىنشىدەن، اۋقىمدى تسيفرلاندىرۋ پروتسەسىمەن قامتۋ. تۇركىستان وبلىسىندا ءبىرىنشى رەت سۋ كانالىن تسيفرلاندىردىق. وسى ار­قىلى سۋارمالى سۋدىڭ بەل­گىلەنگەن رەجىمنەن  45%-عا دەيىن ارتىق جۇمسال­عانىن انىقتادىق. تۇركىستان وبلىسىنىڭ ماقتاارال اۋدانىنداعى ۇزىندىعى 12 شا­قى­رىمدى قۇرايتىن ك-19 ما­گيس­ترال­دى كانالىنىڭ تسيفرلاندىرىلۋى ءساتتى تاجىريبە بولدى. بۇل كانالدان  328 شارۋا قو­جالىعى  ورنالاسقان 3،6 مىڭ گەكتار جەر سۋارىلادى. وسىلايشا، ءار شارۋا ونىڭ شىعىندارى قايدا كەتىپ جاتقانىن ءبىلىپ وتىرادى. بۇل تاجىريبەنى ەسكەرىپ، 5 جىل ىشىندە اۋقىمدى تۇردە 119 ماگيسترالدى كانالدى تسيفرلاندىرىپ، جىلىنا 2 شاقىرىم تەكشە مەتر سۋدى ۇنەمدەۋدى كوز­دەپ وتىرمىز. تورتىنشىدەن، سۋارۋ جەلىلەرىنىڭ قايتا جاڭعىرتۋ مىندەتى تۇر. قازاقستاندا 19،5 مىڭ شاقىرىم سۋارۋ جەلىلەرى بار دەسەك، ونىڭ 3 600 شاقىرىمى بەتوندالعان. سۋ ۇنەمدەۋ ءۇشىن 10 جىلدا تاعى 13 مىڭ شاقىرىم سۋ جەلىسىن جوندەۋ جوسپارلانۋدا. بەسىنشىدەن، 10  جىل ىشىندە 3،6 شاقىرىم تەكشە مەتر سۋ جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 39 جاڭا سۋ قوي­ماسى سالىنادى. بۇل 137 مىڭ ادام تۇراتىن 70 ەلدى مەكەندەگى سۋ تاسقىنى قاۋپىن سەيىلتەدى. البەتتە، سۋ قويمالارى 394 مىڭ گەك­تار سۋارمالى جەردى سۋمەن قام­تىپ، 129 مىڭ جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. قازىر تۇركىستان وبلىسىندا كەڭساي-قوسقورعان-2 سۋ قويماسى سالىنىپ جاتىر. 28 سۋ قويماسىنا قاتىستى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە، سونداي-اق 3 قويمانىڭ جو­بالىق-سمەتالىق قۇجاتى دايىندالۋدا. سونىمەن قاتار سۋارمالى جەرگە بايلانىس­تى سۋدى پايدالانۋدىڭ ءتاري­فىن قايتا قاراۋ قاجەت. تاريفتەر ارزان، سەبەبى ودان تۇسكەن اقشا سۋ شارۋا­شىلىعى نىساندارىن كۇتىپ ۇستاۋعا، جوندەۋ  مەن جاڭ­عىرتۋعا مينيمالدى شى­عىن ءۇشىن عانا ەسەپتەلەدى. ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنداعى سۋ باعاسى وتە ارزان. مىسالعا، 1 كيلو قىزاناق وسى­رۋدەگى سۋدىڭ قۇنى شامامەن – 4 تيىن. سوندىقتان سۋ ءتاريفىن قاي­تا قاراپ، ءتيىمدى باعاسىن قويۋ كەرەك. ويتكەنى تومەن تاريفتەر جاڭا ينۆەستيتسيانىڭ كەلۋىن تەجەيدى. سۋارۋدىڭ قاراپايىم تەحنولوگيالارى جەردىڭ 90%-ىن­دا يرريگاتسيالىق ەروزيانىڭ دامۋىنا، توپىراقتىڭ تۇزدانۋىنا جانە تاعى باسقا جاعىمسىز پروتسەس­تەرگە اكەپ سوقتىرادى. ەلىمىزدە سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋدا شارۋالاردىڭ ءوزى بۇل ماسەلەگە سانالى تۇردە قاراپ، سۋدى ۇقىپتى پايدالانۋلارى قاجەت.

– ترانسشەكارالىق وزەن­دەرگە قا­تىس­تى پروبلەمالاردى تارقاتىپ بەر­سەڭىز. ولاردى شەشۋ ءۇشىن ناقتى قانداي جۇمىس اتقارىلدى؟

– قازاقستان گەوگرافيالىق تۇرعىدان نەگىزگى ءىرى وزەندەردىڭ (سىرداريا، ەرتىس، ىلە، جايىق، شۋ، تالاس، ەمەل) تومەنگى اعىسىندا، ورنالاسقان. سوندىقتان شەكارالاس ەلدەردىڭ، ناقتى ايتقاندا قىتاي، قىرعىزستان، وزبەكستان مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سۋ شارۋاشىلىعى ساياساتىنا تاۋەل­­دىمىز. وزبەكستانعا قاتىستى ايت­ساق، سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىندا سىرداريا وزەنىنە باي­لانىستى مەملەكەتارالىق قا­تىناس قازاقستان، قىرعىزستان، وزبەكستان، تاجىكستان مەن تۇرىك­مەنستاننىڭ مەملە­كەتارا­لىق سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى بىرلەسە باسقارۋ جانە قورعاۋ سا­­لا­سىنداعى ىنتىماقتاستىق كەلىسىمىمەن رەتتەلەدى. كەلىسىم اياسىندا ۆەدومستۆوارالىق ۇي­لەستىرۋ سۋ شارۋاشى­لىعى كوميسسياسى جۇمىس ىستەيدى. سىر­­داريانىڭ نەگىزگى پروبلەماسى – كەڭەس وداعى كەزەڭىندەگى سۋ رەسۋرستارىن ءبولۋ ەرەجەسىنىڭ بۇزىلۋى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءار مەملەكەت بولەك ساياساتىن ۇستانىپ، كوپ جاعدايدا تومەنگى جاقتا ورنالاسقان ەل­دەر­دىڭ مۇددەسى ەسكەرۋسىز قال­دى. بىلتىر وزبەكستاندىق ارىپتەس­تەرىمىزبەن سۋ قاتىناستارى سالا­سىن­داعى ارىپتەستىك تۋرالى جول كارتاسىنا قول قويىلدى. بۇل بارلىق پروبلەمالىق سۇراق پەن ونىڭ شەشىلۋ مەرزىمىن قامتيدى. 1991 جىلدان كەيىن سالىنىپ، جاڭعىرتىلعان سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارىنىڭ ءبارىن ارالاپ كوردىك. بۇل – بۇرىن سۋ بالانسىندا ەسكەرىلمەي قالعان قويمالاردى انىقتاۋ ءۇشىن جاسالعان جۇمىس. ايتالىق، ساردوبا قۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسى بىز­بەن كەلىسىلمەي، ونىڭ قولدانىلۋىنىڭ قاۋىپ­سىزدىگى تەك وزبەك تاراپىنىڭ قۇ­زى­رىندا بولدى. قويمانىڭ قيراۋى ءبىزدىڭ وزبەكستان رەسپۋبليكاسىمەن ارا قا­تىناسىمىزداعى كۇرت «بۇرى­لىسقا» الىپ كەلدى. وزبەك تاراپىمەن مۇنداي جاعدايلاردىڭ بولماۋىنا تەك بىرلەسكەن ءىس-قيمىل ارقىلى عانا قول جەتكىزۋگە بولادى دەگەن ورتاق تۇسىنىككە كەلدىك. قازىر قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى ترانسشەكارالىق سۋ نىساندارىن بىرلەسىپ باس­قارۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى ۇكى­مەتارالىق كەلىسىم بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. قۇجات 95%-عا بەكىتىلىپ، وسى ماسە­لەنى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋگە نيەتتىمىز. قىرعىز اعايىندارمەن اراداعى بايلانىسقا توقتالساق، ءبىزدى شۋ مەن تالاس وزەندەرى بىرىك­تىرەدى. بۇل باعىتتا 2000 جىل­دان بەرى مەملەكەتارالىق قول­دانىستاعى سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارىن پايدالانۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىم جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى ءتيىس­تى سۋ كولەمىنىڭ 60-70%-ىن عانا الىپ وتىرمىز. سول سەبەپتى بىش­كەكتەگى ارىپتەستەرىمىزبەن ءجيى كەزدەسىپ، ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە سۋ نىساندارىندا تاۋلىك بويىنا كەزەكشىلىك قويامىز. قازاقستانعا، اسىرەسە شۋ وزەنى باسسەينىندە ورنالاسقان مەملەكەتارالىق كانالدارعا سۋ بەرۋ ماسەلەسى دۇ­رىستالادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. قازاق­ستان مەن رەسەي اراسىنداعى سۋ قاتىناستارى 2010 جىلى قول قويىلعان ترانس­شەكارالىق سۋ نىساندارىن بىرگە پايدالانۋ جانە قورعاۋ تۋرالى كەلىسىممەن رەتتەلەتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك.­ بۇل ورايدا سوڭعى جىلدارى سۋى ازايىپ بارا جاتقان جايىق وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى الاڭداتادى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ومبىداعى قا­زاق­ستان مەن رەسەيدىڭ XVI وڭىرارالىق فورۋمىندا بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس، جايىق پەن ەرتىس وزەندەرىن ساۋىقتىرۋدىڭ بىر­لەسكەن باعدارلاماسى دايىندالىپ، قابىلداندى. بۇعان دەيىن اتاپ وتكەندەي، قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ترانسشەكارالىق وزەندەرگە گيدرولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ بويىنشا جول كار­­­تاسى قابىلداندى. سونىڭ نە­گىزىن­دە جايىق وزەنىنىڭ گيدرو­لوگيالىق رەجىمىن زەرتتەۋ شارالارى قاراستىرىلعان. وسى رەتتە وزەن اعىنىنىڭ 90%-ى رە­سەي فەدەراتسياسى اۋماعىندا قالىپ­تاساتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. سو­نىمەن قاتار وزەندەگى سۋدىڭ دەڭ­گەيى سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە تۇسەتىن سۋ كولەمىنە دە تاۋەلدى.  بىر­لەسكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسى وزەننىڭ جوعارعى ساعاسىنداعى سۋ قويمالارىنىڭ پايدالانۋعا بە­رىلۋى مەن جايىق وزەنىنىڭ نەگىزگى اعىندارى مەن ارناداعى تاسقىن كەزەڭىندەگى «شارىقتاۋ شەگىن» بىرىكتىرۋ بولماق. سونىمەن قوسا باتىس قازاقستانداعى قاراوزەن مەن سارىوزەننىڭ جاعدايى الاڭ­داۋشىلىق تۋعىزادى. بۇل ماسە­لەنى رەسەيلىك ارىپتەستەرىمىزگە جەت­كىزدىك. ناتيجەسىندە، وزەندەر­دىڭ سۋ شارۋاشىلىعى بالانسىن ەسەپتەۋدىڭ بىرىڭعاي ءادى­سىن جاساۋعا كەلىستىك. بۇل گي­درو­لو­­گيا­لىق رەجىمنىڭ پروبلە­ما­لارىن انىقتاۋعا جانە ولار­دىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدىڭ بىرلەس­­كەن شارالارىن قابىلداۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. قازىر جوعارىدا ورنالاسقان وزەندەردەن سۋدىڭ كەلۋىن بىزگە قاجەت ۋاقىتتا رەتتەۋ كەلىسىمىنە قول جەتكىزۋدە قانداي كەدەرگىلەر بار ەكەنىن ءجىتى زەرتتەۋىمىز كەرەك. سوندىقتان سۋ ديپلوماتياسى باعىتىندا جۇ­مىس كۇشەيىپ، بەلسەندى تۇردە جالعاسادى.

–  جىلدىڭ باسىندا مەم­لەكەت باسشىسى جاڭا ەكولوگيا­لىق كودەكسكە قول قويدى. بۇل رەفور­مالىق قۇجاتتا سۋ ماسە­لەسى قانشالىقتى قامتىلعان؟

– قازاقستاننىڭ سۋ قاۋىپسىز­دىگىندەگى تاۋەكەلدەردىڭ دەنى سۋ رە­­سۋرس­تارىن ءتيىمسىز باسقارۋمەن باي­لانىستى. ونىڭ باستى سەبەپ­تەرىنىڭ ءبىرى – جەتىلدىرىلمەگەن زاڭ. سۋ كودەكسى 2003 جىلى قا­بىل­دانىپ، ودان بەرى 17 جىل ءوت­تى. بۇل ورايدا سۋ رەسۋرستارىن رەت­تەۋ زاڭناماسىن قايتا قا­راۋ­ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. وسى­­­عان بايلانىستى جاڭا سۋ كو­­دەك­سىن دايىنداۋعا كىرىسىپ، بيىل ونىڭ تۇجى­رىمداماسىن ازىر­­لەۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.­ سۋدى پايدالانۋدىڭ زاما­ناۋي تۇ­جى­رىمداماسى تەك سۋ­عا قا­جەت­­تىلىكتى رەت­تەپ قانا قوي­ماي، سۋ نىساندارىمەن بايلانىس­تى تابيعي ەكوجۇيەلەردى ساق­تاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. سۋ­دى ۇنەمدەۋگە ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ونى تۇتىنۋ سالاسىنداعى ەكو­­نوميكالىق تەتىكتەردى قايتا قاراپ، وزىق تەحنولوگيالاردى ەن­گىزىپ، مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپ­تەستىكتى دامىتپاقپىز.

ارينە، بۇل قولدانىستاعى زاڭنامادا اتالعان ماسەلەلەر قا­رالماعان دەگەندى بىلدىر­مەيدى. بىراق ولار ءتۇرلى سەبەپ­تەرگە باي­لا­نىستى وزەكتىلىگىن جوعال­تىپ وتىر. بيىل پرەزيدەنت جاڭا ەكو­لوگيالىق كودەكسكە قول قويدى. جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستىڭ نەگىزگى ءپرينتسيپى – «لاستاۋشى تولەيدى» قاعيداتى. وسى ارقىلى وندىرۋشىلەر قورشاعان ورتانى لاستاۋعا جول بەرمەيتىن بولادى. وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ەكولوگيالىق رەتتەۋدىڭ نەگىزىنە اينالادى. بۇل تەحنولوگيالار كاسىپورىندار جۇمىسىنىڭ بارلىق باعىتىندا، اتاپ ايتساق، اتموسفەراعا جانە سۋعا شىعارىنداردى تومەندەتۋدە، سول سەكىلدى قالدىقتى قايتا وڭ­دەۋدە كورىنىس تابادى. تابيعي رە­سۋرس­تاردى ۇقىپتى پايدالانۋ، قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەردى بولدىرماۋ – ەلىمىزدىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋدىڭ كەپىلى. سۋ رەسۋرستارىنا ۇقىپتى قاراۋ – ءبىزدىڭ قۇزىرلى ورگان رەتىندە كەلەسى قادامىمىز. سۋ كودەكسى دە حالىقارالىق ستان­­دارتتارعا ساي ازىرلەنىپ، سۋ رە­سۋرس­­تارىن ۇتىمدى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس.

قازىر قازاقستان ترانسشەكا­رالىق سۋ اعىندارى مەن حالىقارا­لىق كولدەر­دى قورعاۋ مەن پايدالانۋ كونۆەنتسياسى بيۋروسىنا توراعا­لىق ەتۋدە. كونۆەنتسيانىڭ نەگىزگى قاعيداتىنىڭ ءبىرى – كەلەر ۇر­پاق­قا جەتكىلىكتى بولاتىنداي سۋ رەسۋرستارىن قالدىرۋ جانە باس­­قارۋ­دى جۇزەگە اسىرۋ. جاڭا سۋ كو­دەكسى ءبىزدىڭ كەلەر ۇرپاق ال­دىن­داعى مىندەت­تەرىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ دايىن­دالماق.

 

اڭگىمەلەسكەن

جاقسىلىق مۇراتقالي،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار