ەكونوميكا • 22 قاڭتار، 2021

نارىق ءۇشىن ناعىز باسەكە ەندى باستالادى

49 رەت كورسەتىلدى

ساناۋلى كۇن بۇرىن وداق ەلدەرى ەاەو-عا مۇشە مەم­لە­كەت­تەردىڭ ەڭبەككەرلەرىن زەي­نەت­اقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرا­لى كەلىسىمدى قابىلدادى. بۇل كەلىسىم بويىنشا مىسالى قازاقستان ازا­ماتى رەسەيگە بارىپ جۇمىس ىستەپ، سول ەلدىڭ ۇكىمەتىنەن، ال ءبىزدىڭ ەلدە ەڭبەك ەتكەن ارمەنيالىق جۇمىسشى زەينەتاقىسىن بجزق-دان الۋىنا مۇمكىندىك تۋادى.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «ەQ»

 

كەلىسىمگە تۇسىنىكتەمە بەرگەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ەكس-ءمينيسترى ءبىر­جان نۇ­رىم­بەتوۆ زاڭ جوبا­سىنىڭ باستى ماق­ساتى – بىرىڭعاي زەينەتاقى جۇيە­سىن قالىپتاستىرۋ ەكەنىن ايت­قان-دى.

– قاراپ وتىرساق، ءار ەل­دە­گى جۇيە ءار­تۇرلى. بەلارۋس رەس­پۋب­ليكاسىندا مۇل­دە جي­ناق­تاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى جوق. قازاق­ستان، رەسەي جانە ارمەنيا ەلدە­رىندەگى زەينەتاقى جۇيەلەرىنىڭ ايىرما­شى­لىعى كوپ. ولارداعى زەينەت جاسى، زەينەت­اقى مولشەرى، ەڭبەك ءوتىلى، باسقا دا پارا­مەترلەر بولەك. ءار ەلدەگى تۇراقتى تۇرۋ­شى ازاماتتىڭ زەينەتاقى ماسەلەسى رەت­تەل­گەن. ال ەاەو ەلدەرىنەن كەلىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ازا­مات­تاردىڭ زەينەت­اقى ماسەلەسى ءالى شەشىلمەي تۇر. بۇل رەتتە ءار مەم­لەكەت وزىندەگى ۇلتتىق زاڭنا­ماعا سايكەس زەينەتاقى تولەمىن جاسايدى، – دەگەن ەدى.

قارجى ساراپشىسى راسۋل رىس­مامبەتوۆ بىرىڭعاي زەينەت­اقى قورىن قۇرۋدىڭ بىرقاتار قاۋىپتى تاۋەكەلدەرى بار ەكەنىن ايتادى.

– سەبەبى رەسەي بىرىڭعاي زەينەت­اقى قورىن قۇرعىسى كەلسە، وندا سونى باسقا­راتىن جانە زەينەت­اقى رەسۋرستارىن ەكو­نو­مي­كاعا سالاتىن ءبىرتۇتاس كومان­دا قۇرىلۋى كەرەك بولادى. ەگەر ءىس سولاي قاراي باعىت السا، وندا قازاقستاندىق كەلىسسوز تاراپى السىزدىك تانىتادى. نورماتيۆتىك-قۇ­قىقتىق اكتىلەردىڭ كوبى ءبىز ءۇشىن ءتيىمسىز ءارى زياندى. بىر­تىندەپ اقپاراتتىق، زەينەتاقى جۇيە­لەرىنىڭ بىرىگۋى – ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزۋدىڭ، سوسىن ءبىرتۇتاس مەم­لەكەتتى قۇرۋدىڭ بەلگىسى. ءبارى سول اقپارات الماسۋدان باس­تالادى. ودان ءارى قاراي تەڭگە، رۋبل، وزگە دە ۆاليۋتالار السى­رەپ، سوسىن ءىرى ويىنشى مەم­لەكەت­ارالىق ەسەپتەسۋلەر ءۇشىن ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزۋدى ۇسىنادى. ۆيرتۋالدى ۆاليۋتا. ال ورتاق ۆاليۋ­تانىڭ ەنگىزىلۋى – مۇنداي قادام­داردىڭ زاڭدى جالعاسى، – دەيدى ساراپشى.

ونىڭ پىكىرىنشە، وسى سەبەپ­تى مۇنداي ارە­كەتتەردىڭ ءبىر عانا باعىت-ماق­ساتى بار، ول – مەم­لەكەتتەردى جاقىنداستىرا ءتۇسۋ. مۇنداي جاعدايدا تاۋەل­سىزدىكتى جويۋدىڭ دا قاجەتى بولمايدى. ويتكەنى رەسەيلىك بانكتەر قازىردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ ەلدە وزدەرىن ەمىن-ەركىن سەزىنەدى جانە ەرتە مە، كەش پە ءبىزدىڭ نارىقتى جاۋلايدى.

قارجى ساراپشىسى ارمان بەيسەمباەۆ تا ەلدەردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ ازاماتتارىنا زەينەتاقى بەرە باستاۋى تۇبىندە ورتاق ۆاليۋتا ماسەلەسىنە تىرەلۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمايدى.

– مەنىڭشە، بۇل بار بولعانى ينتە­گرا­تسيا­لىق ماسەلە عانا. ياعني ەلدەر ءبىر-بىرى­مەن ەكونوميكالىق بايلانىستى نى­عاي­تا تۇسەدى. مۇنىڭ ءبارى وداق ىشىندە ينتە­گراتسيانى كۇشەيتۋ ءۇشىن عانا جاسالادى. وسىعان دەيىن كەدەندىك زاڭنامانى بىرىكتىرۋ تۋرالى اڭگىمە بولدى. ەندى زەينەتاقى مەن نەسيە جۇيەسىن بىرىكتىرۋ ايتىلىپ جاتىر. ودان بولەك تاعى بىرقاتار ستاندارتتى بىرىڭعاي جۇيەگە كوشىرۋ ويلاستىرىلعان. وسى قوزعالىستاردىڭ سوڭعى نۇكتەسى – 25-30 جىل كولەمىندە وداق ىشىندەگى قارجى جۇيەسىنىڭ تولىقتاي بىرىگۋى ورتاق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ ماسەلەسىن تۋىنداتادى. ول كەزدە بۇل كىمگە ءتيىمدى، كىمگە ءتيىمسىز دەپ ايتۋدىڭ دا ءمانى بولمايتىن سياقتى. مىنە، سول پروتسەسس قازىر بولىپ جاتىر، – دەدى ا.بەيسەمباەۆ.

ەاەو-نىڭ ەكىنشى باستاماسى – نەسيە تاريحىمەن الماسۋ كەلىسىمى. جەلتوقسان ايىندا بەس ەلدىڭ نەسيە دەرەكتەرىن بىرىكتىرۋ تۋرالى شەشىم جاريالاندى. كەلىسىم جوباسىن رف قارجى مينيسترلىگى دايىنداعان. ەندى ازاماتتار وداق اياسىندا كەز كەلگەن ەلدەن نەسيە الۋعا قۇقىلى بولادى. ر.رىسمامبەتوۆ بۇل باستامانى ناشار يدەيا دەپ باعالادى.

– رەسەي، بەلارۋس، قىرعىز­ستان، ارمە­نيا­نى بىلاي قوي­عاندا، ازاماتتارى­مىزدىڭ دەرەك­تەرى ءبىزدىڭ ەلدە قاۋىپسىز بولادى دەگەنگە كەپىلدىك بەرە المايمىز. ال قازاقستان ازاماتىنىڭ رەسەيلىك بانككە بارىپ نەسيە الۋى، بۇل – ارينە، نارىق ءۇشىن كۇرەستىڭ بەلگىسى. رەسەيلىك بانك­تەر قازاقستاندىق بانكتەرگە قاراعاندا نەسيەنى الدەقايدا ارزان بەرە الادى. سونىمەن قاتار رەسەيدە وزگە ەلدەن كەلگەن ميل­ليونداعان ازاماتتار تۇرا­دى. ولار ءۇشىن ارينە، سول جەردە، رەسەيلىك بانك­تەن نەسيە العان ىڭعايلى. بۇل رەسەي­لىك بانكتەردىڭ قازاقستان، قىر­عىزستان جانە ارمەنيا بانك­تەرى­نەن كليەنتتەردى تارتىپ الۋىن كورسەتەدى، – دەيدى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنشا، ەاەو تۋرالى كوپتەگەن ەرەجەنى قايتا قاراستىرۋ قاجەت.

– 2021 جىلى جاعداي جاز ايلارىنا دەيىن كۇردەلى قالىپتا بولادى. ەگەر جازدا ۇكىمەت ءتيىستى شارالار قابىلداي السا ءبىز ەكونوميكامىزدى قالپىنا كەلتىرۋدى باستايمىز. كەز كەلگەن داعدارىستى مىقتى ەكونوميكاسى بار ويىنشى باسقارا الادى. سول سەبەپتى رەسەيلىك كومپانيالاردىڭ قازاقستاندىق نارىققا كىرە باستاۋىن بولجايمىز. ەگەر بۇرىن بۇل ەكسپورت بولسا، ال قازىر كومپانيالاردى ساتىپ الىپ، قازاقستاندا ءوندىرىستى ىسكە قوسۋمەن ولشەنەدى. رەسەيلىك وندىرۋشىلەر قىتاي نارىعىنىڭ الەۋەتىن جانە سونى قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ پايدالانباي وتىرعانىن دا كوردى. ولار ءۇشىن قازاقستاندا ءوندىرىپ، سوسىن ءونىمدى قىتايعا ەكسپورتتاۋ وتە ءتيىمدى. ەاەو-نىڭ قازىرگى ەرەجەلەرى قازاقستاندىق ەمەس، رەسەيلىك كومپانيالار ءۇشىن قىزىعىراق. سونداي-اق قازاقستاندىق ءونىمدى رەسەيگە ەكسپورتتاۋ ماسەلەسى بويىنشا تاريفتىك ەمەس شەكتەۋلەر دە تولىپ جاتىر. ال ءبىز رەسەيلىك ونىمدەرگە ونداي شەكتەۋلەر قويماعانبىز، – دەدى ر.رىسمامبەتوۆ.

ەكونوميكالىق ساياسات ينس­تيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قايىر­بەك ارىستانبەكوۆ الەم بويىنشا ينتەگراتسيانىڭ باستى بەس ساتىسى بار، ەاەو ايماقتىق ينتەگراتسيانىڭ ءۇشىنشى ساتىسىندا سياقتى دەيدى.

– وسى ساتىنىڭ ماڭىزدى كومپونەنت­تەرىنىڭ ءبىرى – نەسيەلىك تاريحتى الماسۋ ۇدەرىسى. بۇل كەلى­سىمنىڭ ارتىقشىلىعى – ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەر اۋما­عىندا جۇمىس ىستەيتىن قازاق­ستان ازاماتتارى مەن كا­سىپ­ورىن­دارىنا جانە رەسپۋبليكادا جۇمىس ىستەي­تىندەرگە ناقتى مۇم­كىندىكتەر بەرەدى، – دەيدى ەكونوميست.

ونىڭ سوزىنشە، قاۋىپتى تاۋە­كەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە جۇمىس ىستەمەيتىن نەسيەلەر دەڭگەيىنىڭ قاۋىپتى ايماققا اۋىسۋىن ايتۋعا بولادى.

– سونداي-اق ەلدەر اراسىنداعى دەرەك­تەر الماسۋ كەزىندە جەكە اقپاراتتىڭ قور­عالماۋى، ولاردىڭ قۇپيالىلىعىنىڭ قام­­تا­ماسىز ەتىلمەۋى. بۇل قارجى ورگان­دارى­­نىڭ جۇمىس ساپاسىنا بايلانىس­تى. ءبىز­دىڭ بانكتەر رەزيدەنت ەمەستەرگە نە­سيە بەرگىسى كەلمەيدى، سەبەپ – قارىز الۋ­شى­­لار­دى تەكسەرۋدىڭ كۇردەلىلىگى. سونى­مەن قاتار مۇنداي كليەنتتەردى جاپپاي قارجى­لان­دىرۋ ەلدىڭ تولەم بالانسىنىڭ كورسەتكىش­تەرىنە كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن، – دەدى ق.ارىستانبەكوۆ.

ا.بەيسەمباەۆ نەسيە دەرەك­تەرىمەن الماسۋدىڭ قانشا­لىقتى قاۋىپتى نەمەسە قاۋىپسىز ەكەنىن كەلىسىمنىڭ تولىق نۇسقاسى جاريا­لانعان كەزدە عانا بىلە الاتىنىمىزدى ايتادى.

– بۇل – ەكونوميكالىق وداققا ءتان ينتە­گراتسيالىق ماسەلەلەر. ەڭ باستىسى، كەلىسىمنىڭ بارلىق تارماعىنا مۇقيات ءمان بەرۋ كەرەك. ول جەردە ەرەكشەلىك وتە كوپ بولادى. ءبىز ءۇشىن ءتيىمدى مە، ءتيىم­سىز بە، قاۋىپتى مە، قاۋىپسىز بە، تولىق كەلى­سىم نۇسقاسى جاريالانعان كەزدە با­رىپ انىقتاۋعا بولادى. ارينە، كوپ جاع­دايدا باسقالارعا قاراعاندا رەسەي پاي­دانى كوبىرەك كورەدى. رەسەي – ەۋرازيا­لىق وداقتىڭ ورتالىعى. وڭىر­دەگى ءىرى ەكونوميكا سولارعا تيەسىلى. قالا­يىق، قالا­مايىق ءبارىمىز سول ەلدىڭ ەكو­نو­ميكاسىنا ءمان بەرەمىز. ماسەلەن، يمپورت­تىق باج سالىعىنان تۇسكەن كەدەندىك تۇسىمدەردىڭ 80 پايىزى رەسەي قازىناسىنا كەتەدى. قالعان 20 پايىزدى ءتورت ەل بولىسەدى. سوندىقتان بىرىڭعاي كەدەندىك باج ەنگىزۋ رەسەيدىڭ پايداسىنا جۇمىس ىستەيدى. مىنە، وسىنداي ماسەلەلەر بار، – دەدى ساراپشى.

بىلتىر جىل سوڭىندا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى جانەل كۇشىكوۆا 62 كەدەرگى­نىڭ دا­لەل­دەنگەنىن، ونىڭ 51-ءى تۇزە­تىل­­گەنىن، سونىڭ تەڭ جارتىسى رەسەي­لىك بارەر ەكەنىن ايتتى. «كوزگە كورىنبەيتىن باسقا دا اكىمشىلىك كەدەرگىلەر تولىپ جا­تىر. جىل سايىن 660 ملن دول­لار بولاتىن قازاقستاندىق ءونىم «تۇرىپ» قالادى» دەگەن ەدى ۆيتسە-مينيستر. سونداي-اق بىل­تىر پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وداقتىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق باعىتىندا قازاقستان كەلىسپەيتىن شيكىلىكتەر بارىن ايتىپ، جارتى جىلدا الگى قاتەلىكتەر تۇزە­تىلگەن ەدى. سول ارالىقتا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆتىڭ «ۇلتتىق مۇددە­مىزگە قايشى كەلەتىن 246 شارانى الىپ تاستادىق، وزىمىزگە ىڭعاي­لى ماز­مۇنمەن 106 ءىس-شارا مەن باس­تاما­نى ەنگىزدىك» دەگەنىن بىلە­مىز. وسى­نىڭ ءوزى-اق «كۇشتىنىڭ ار­تى ديىر­مەن تارتاتىنىن»، وداق ايا­سىندا ءوز ۇلەسىڭدى الۋ ءۇشىن دە ايان­باي كۇرەسۋ كەرەك ەكەنىن ۇعىن­دىراتىنداي.

بيىل قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق وداق ورگاندارىنا توراعالىق ەتەدى. دەمەك، 2021 – وداق اياسىنداعى ماقسات-مىندەتتەردى انىقتاپ، مۇددەمىزدى قورعاۋ جولىندا ايانباي جۇمىس ىستەيتىن، توراعا رەتىندە مۇشە-مەم­لەكەتتەردىڭ تەڭدىگىن قامتا­ماسىز ەتۋگە باعىتتالعان شارالار قابىلدايتىن جىل. بالكىم، «بىرىڭ­عايمەن» باستالاتىن شارالاردىڭ ءبىز ءۇشىن پايدالى نە پايداسىزدىعىن دا انىقتاي سالۋ ارتىقتىق ەتپەس.

سوڭعى جاڭالىقتار

العا باسقان ازاماتتىق قوعام

قازاقستان • بۇگىن، 08:26

ماقتانىشىم مەن ساعىنىشىم

قازاقستان • بۇگىن، 08:15

جاقسىلىققا جەتەلەگەن جوبا

قوعام • بۇگىن، 08:10

وزىق كاسىپورىن – «رودينا»

قوعام • بۇگىن، 08:10

تاريحي ماڭىزى زور شەشىم

قازاقستان • بۇگىن، 08:06

ەرىكتىلەردىڭ ەلەۋلى ءىسى

قوعام • بۇگىن، 08:05

اۋليە اتا ءھام ۇلى جىراۋ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار