كينو • 22 قاڭتار، 2021

ۇلت قاسىرەتىن ارقاۋ ەتكەن تۋىندى

428 رەت كورسەتىلدى

قازاق حالقىنىڭ تەڭ جارتىسىن قىناداي قىرعان اشارشىلىق قاسىرەتى ادەبيەتىمىزدە اراگىدىك ايتىلعانىمەن، ۇلتتىق كينويندۋستريا بۇل تاقىرىپتا تولىمدى دۇنيە جاساي العان جوق. دەسە دە وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا وسىناۋ قيامپۇرىس كەزەڭدى بوياماسىز بەدەرلەپ، اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارناپ جارىق كورگەن « ۇلى دالا زارى» ءفيلمى كوپشىلىكتىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن بولاتىن.

مىڭ رەت ايتىلىپ، مىڭ رەت جازىلسا دا اشارشىلىق تاقىرىبى ۇلت جۇرەگىنە ماڭگى جارا بولىپ جارماسقان قاسىرەت. ونى ۇمىتۋ – وتكەنىمىزدى ۇمىتۋ. تەمىر جول بو­يىندا تەنتىرەپ، ءبىر ءتىلىم نان تاپپاي وزەگى ورتەنىپ ولگەن اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىزدى ۇمىتۋ، جان ساۋعالاپ جات بوساعاعا تەلمىرگەن، ۇدەرە كوشىپ، بوسىپ كەتكەن باۋىرلارىمىزدى ۇمىتۋ. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كينوكارتيناداعى ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتاتىن ەپيزودتار ەشقانداي ەرتەگى ەمەس، قاتىگەز جۇيەنىڭ تابانىنا جان­شىلعان حالقىمىزدىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى ەكەنىن اۋىر دا بولسا قابىلداۋعا تۋرا كەلەدى. تاريحشى تالاس وماربەكوۆ تىلگە تيەك ەتكەن­دەي: «جەر بەتىندە ءدال قازاق سە­كىلدى قاسىرەت شەككەن حالىق جوق».

بۇگىنگى ۇرپاق – باسقا ۇر­پاق. ولار كەڭەستىك جۇيەنى قالاي تۇسىنەدى، وتكەن كۇندەر بەدەرىن­دە قاسىرەتپەن ايعىزدالعان حال­قىمىزدىڭ قيلى تاعدىرىن قا­لاي سەزىنەدى، قالاي سۋرەتتەپ بەرەدى؟.. راس، كەڭەستىك جۇيەدە نەگە مۇنداي قاسىرەتتەر ورىن الدى دەگەن سۇراققا ءبىر-اق اۋىز سوزبەن جاۋاپ بەرۋ تىم قيىن. وسى تۇرعىدان العاندا، « ۇلى دالا زارى» تۋىندىسى ۋاقىت ءۇنىن ءادىل تارازىلاعانىنا ءشۇبا جوق. تاريحتى تانۋداعى باستى ماقسات وتكەنگە سالاۋات ايتا وتىرىپ، ۇلتتىق رۋحىمىزدى جانۋ، قايراتتانۋ، ىنتىماققا ۇيىسۋ، سول ارقىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇ­عىرىن ساقتاپ قالۋ دەيتىن بولساق، اتالعان فيلم بۇگىنگى ۇرپاققا سول جىلداردىڭ ىزعارىن، سالماعىن سەزىندىرە العان شىعارما بولا الدى دەۋگە تولىق نەگىز بار.

«MG production plus» كينوكومپانياسى ۇسىنعان تۋىندى «وسكار» سىيلىعىنىڭ «شەت تىل­دەگى ۇزدىك فيلم» نوميناتسياسىنا ۇسىنىلعانى ءمالىم. ءفيلمدى ەلىمىزدىڭ كينەماتوگرافيستەر وداعى جانىنداعى قازاقستاننىڭ وسكار كوميتەتى تاڭدادى. ءاسانالى ءاشىموۆ، ولەگ بورەتسكي، فارحات ءابدىرايىموۆ، فارحاد ءشارىپوۆ، ارمان اسەنوۆ، ساتىبالدى نارىمبەتوۆ، قانات تورەباي سىندى كينو مايتالماندارى قازى­لار قۇرامىنا كىرەتىن كوميتەتتىڭ ءتورت مۇشەسى كارتينانى ايگىلى بايقاۋدا ەل نامىسىن قورعاۋعا لايىق تۋىندى دەپ باعالاعان. بايقاۋ ناتيجەسى اقپان ايىندا انىقتالادى.

اشارشىلىق تاقىرىبىن ارقاۋ ەتكەن ءفيلمنىڭ ونلاين كور­­سەتىلىمى 2020 جىلدىڭ قازان ايىن­­دا cinexus.kz ونلاين كينو­تەات­رىندا باستالدى. فيلم ستسە­ناري­يىن مارينا كۋناروۆا جازىپ، جۇمىسقا ءوزى رەجيسسەرلىك ەت­­كەن. تۋىندىنىڭ پروديۋسەرى ەر­نار مالىكوۆ، بۇعان دەيىن بەرگەن سۇح­باتتارىندا كينوكارتينانى بەس جىل بويى تۇسىرگەنىن، بۇل جول­دا قارجىلىق قيىندىقتارمەن بەت­پە-بەت كەلگەنىن مالىمدەگەن ەدى.

– « ۇلى دالا زارى» بەس جىل بويى ءتۇسىرىلدى. بىزگە تۇسىرىلىمگە جانە پوستپروداكشەنگە اقشا جەت­­پەدى. قولداۋدى ۇزاق كۇتتىك، ءتىپ­تى ۋادە بەرگەندەر بولدى. ما­­د­ەنيەت مينيسترلىگىنەن سان رەت كومەك سۇرادىم. دەگەنمەن ەش­قان­­داي ناتيجە بولعان جوق. ۆەدومستۆو­داعىلار بۇل جەكە تۇلعا تۋرالى فيلم ەمەس، ۇلتتىڭ قاسىرەتىن ارقا­لاعان جوبا ەكەنىن ۇعىنباي-اق قوي­دى. قىسقاسى، سوڭىنا دەيىن ءبىر تيىن دا المادىق. قايت­كەن كۇن­دە دە جوباعا بارىمدى سالۋ­عا تۋرا كەلدى. وسى ۋاقىت ارالى­عىن­دا بارلىق مۇلكىمدى ساتتىم، قارىز الدىم، پاتەرىمدى كەپىلگە بەردىم. قاراپايىم حالىققا راحمەت. تيىنداپ بولسا دا قارجى اۋدار­دى. ءبىر اجەمىز 100 مىڭ تەڭگە زەي­نەت­اقىسىن بىزگە كومەك رەتىندە اۋدار­عاندا كوزىمە جاس كەلدى. بو­يىندا ۇلتتىق نامىسى وينا­عان جاستار دا 1000-2000 تەڭ­گەدەن ەسەپشوتىمىزعا اقشا اۋ­داردى. الايدا وسىنداي فيلم تۇ­سىرۋگە دەگەن تىلەگىم مەن قۇلشى­نىسىم ماعان جارتى جولدا توقتاپ قالماۋعا كومەكتەستى. بۇل – ءبىزدىڭ قاتىگەز زاماندا ءومىر سۇرگەن اتا-بابالارىمىزدىڭ الدىنداعى ازاماتتىق پارىزىمىز. كارتينانىڭ نەگىزىندە تاريحي دەرەكتەر جاتىر، ءبارى ومىردەگىدەي كورسەتىلگەن. وسى فيلم ارقىلى ءبىز قازاق حالقىنىڭ وتكەنى تۋرالى ايتقىمىز كەلدى. ويتكەنى كوپتەگەن جىل بويى تاريحىمىزداعى قاندى وقيعالار ءۇنسىز قالدى. كوپ ۋاقىت ءوتتى، بىراق بۇل تۋرالى ەشكىم بىلمەيدى. اتا-بابالارىمىز باسىنان نە وتكەرمەدى؟ ءبىز كەم دەگەندە «وسكاردىڭ» قىسقا تىزىمىنە كىرە الساق، وندا بۇكىل الەمگە كوپ نارسە كورسەتە الامىز، – دەپ اعىنان جارىلدى ەرنار مالىكوۆ.

وسى رەتتە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى اتالعان ءفيلم­دى الەم ەلدەرىنىڭ كورەر­مەن­دەرىنە جارنامالاۋعا، شەتەل­دىك اۋديتورياعا تانىستىرۋدا قار­جىلىق تۇرعىدان ناقتى قانداي قولداۋ كورسەتە الادى دەگەن ساۋالدى ءتيىستى ورىنعا جولدادىق.

«2019 جىلدىڭ 3 قاڭتارىندا «كينەماتوگرافيا تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ، مينيسترلىكتىڭ كينو ونەرى سالاسىنداعى ساياساتى تۇجىرىمدامالىق نەگىزدە وز­گەر­دى. اتالعان زاڭ تالاپتارى­نا سايكەس، بىرىڭعاي وپەراتور رەتىندە قۇرىلعان ۇلتتىق كينو­نى قولداۋ مەملەكەتتىك ور­تالىعى ارقىلى ۇلتتىق فيلم­دەردىڭ ءوندىرىسى قار­جى­لاندىرىلادى. بۇل رەتتە باسەكەگە قابىلەتتى كينوونىم شىعارۋ جانە مەملەكەتتىك قار­جىلاندىرۋدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا، كينوجوبالاردى ىرىكتەۋ بىرنەشە كەزەڭنەن تۇراتىن اشىق كونكۋرستار وتكىزۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن بىرگە قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس، مەملەكەت تاراپىنان كينوجوبالار تولىق 100% جانە جەكە كينوكومپانيالارمەن بىرلەسكەن جوبالار ءىشىنارا قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگى بار. الايدا ەرنار مالىكوۆتىڭ « ۇلى دالا زارى» كينوكارتيناسىنىڭ ءوندىرىسى 100% مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن تىس قاراجات ەسەبىنەن تۇسىرىل­گەنىن ەسكەرە وتىرىپ، ونىڭ ىلگەرى­لەتىلۋىنە ماقساتتى قاراجات قاراس­­تىرىلماعانىن ايتا كەتكەن ءجون. وسى ورايدا اتالعان ءفيلمدى قار­جىلاندىرۋ قولدانىستاعى زاڭ­ناماعا قايشى كەلەدى. وكىنىشكە قاراي، رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن «ا» ساناتىنداعى حالىقارالىق كينوفەستيۆالدارعا قازاقستاندىق فيلمدەردى قاتىستىرۋ جانە شەتەلدە قازاقستاندىق كينو كۇندەرىن وتكىزۋ باعدارلامالارى اياسىندا جىل سايىن بولىنەتىن قارا­جات، بيىلعى جىلدىڭ بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە كوروناۆيرۋس ىندەتىنە بايلانىستى قولداۋ تاپپادى. وسىلاردىڭ نەگىزىندە، « ۇلى دالا زارى» ءفيلمىن جانە باسقا دا جەكەمەنشىك قاراجات ەسەبىنەن شىعارىلعان فيلمدەردى، مينيسترلىك تاراپىنان قولداۋ­دىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى»، دەپ مالىمدەدى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

تاريح ناقتىلىقتى سۇيەدى دەسەكتە، كەز كەلگەن ءىرى وقيعا بۋىن الماسقاننان كەيىن حالىقتىڭ جۇرەگىنە ءسوز قۇدىرەتى مەن ونەر ارقىلى مەيلىنشە تەز جول تابادى. «كوركەم ادەبيەتىمىز بەن كينويندۋستريامىز ءبىز ايتقان قاسىرەتتىڭ كارتيناسىن اشىپ كورسەتە الدى ما؟» دەگەن ساۋالدى اشارشىلىق تاقىرىبىن ىندەتە زەرتتەپ جۇرگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تالاس وماربەكوۆكە قويدىق.

– اشارشىلىق تاقىرىبىن ءبىزدىڭ رەجيسسەرلەرىمىز بىرنەشە تاريحي دەرەكتى فيلمدەرگە ارقاۋ ەتتى. ولاردىڭ اراسىندا حاليلا وماروۆ، ەركىن راقىشەۆ سەكىلدى بىرقاتار كينو مايتالماندارى­نىڭ ءساتتى شىققان تۋىندىلارىن اتاۋعا بولادى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز، ءبىزدىڭ ەكرانداردا بۇل كينولار قايتالاپ كورسەتىلمەي ارحيۆتەرگە كەتتى. ءتىپتى اتاپ ءوتىپ وتىرعان 31 مامىردا دا كورسەتىلمەيتىن بولدى. مۇنداي نەمكەتتىلىككە جول بەرىلمەۋى كەرەك. جۇرتتى تارتۋ ءۇشىن كوركەمدىك وبرازدارمەن جىمداستىرىلىپ تۇسىرىلگەن بۇل تۋىندىلار ۇنەمى كورەرمەننىڭ كوز الدىندا تۇرۋعا ءتيىس. بۇل دا بولسا جوعارىدا ايتىپ وتكە­نىمىزدەي، اشارشىلىقتىڭ رۋحاني سالدارىنا، تەرەڭ تامىرىنا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بويلاي الماي وتىرعانىمىزدى كورسەتە­دى. ءبىز شىنىن ايتقاندا، بۇل قاسىرەتكە جۇرەگىمىز اۋىرىپ، ءمان بەرىپ وتىرعان جوقپىز. سماعۇل ەلۋبايدىڭ «اق بوز ءۇي» رومانى وسى تاقىرىپتى ەڭ ءبىر كورنەكتى كورسەتكەن شىعارما. بىراق كوركەم ادەبيەت پەن كينولارى­مىزدا اشارشىلىق تاقىرىبى قالاي كورىنىس تابۋى قاجەت دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ماسەلەن، اشارشىلىققا ۇشىراۋىمىز­عا تىكەلەي كىنالى ءستاليننىڭ تۇلعا­سى، گولوششەكيننىڭ بەينەسى اشىلۋى كەرەك. ولاردىڭ سول كەز­دەگى قازاق باسشىلارىمەن ارا-قاتىناسى، وگپۋ-دى باسقار­عان دانيلەۆسكي، كارۋتسكي، ۆاللەنبەرگ، ولشانسكي سەكىلدى تاريحي شىنايى تۇلعالاردىڭ، ءوزىمىزدىڭ حالىقتىق كوميتەتتە لاۋازىمدى مانساپتا بولعان اشارشىلىققا كىنالى جانداردىڭ بەت-بەينەسى بوياماسىز كورىنىس تابۋعا ءتيىس. ەڭ باستىسى، مۇنىڭ ءبارى شىنايى قۇجاتتىق نەگىزدە، ارحيۆتىك نەگىزدە بولعانى ءلازىم. وسى تۇرعىدان كەلگەندە مۇنداي تولىمدى شىعارما دۇنيەگە كەلگەن جوق. بالكىم، بولاشاقتا جازىلىپ، ەكرانعا جولدانا جاتار، – دەيدى تالاس وماربەكوۆ.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەل­سىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالا­سىن­دا: «بۇگىندە الەمدىك كينو­يندۋستريادا تاريح تاقى­رى­­بىند­اعى ستسەناريلەرگە سۇرا­نىس جوعارى. امەريكانىڭ دا، ەۋرو­­پانىڭ دا ايتۋلى وقيعالارى تۋرا­لى فيلمدەر وتە كوپ. قازىر Netfliح، HBO جانە باسقا دا الپاۋىت كينوكومپانيالار ازياعا بەت بۇرۋدا. وسى ورايدا ءبىزدىڭ دە شەجىرەمىزدە اۋقىمدى فيلمدەرگە ارقاۋ بولاتىن ماڭىزدى بەلەستەر مەن وقيعالار بارشى­لىق. كوركەم جانە دەرەكتى تاريحي تۋىن­دىلاردا مەملەكەتتىلىك جانە مەملەكەتشىلدىك يدەياسى ءار­دايىم كورىنىس تابۋى قاجەت. ميل­ليونداعان ادامدى قازاعا ۇشى­راتىپ، ءتىرى قالعانىن جان ساۋعالاپ بوسىپ كەتۋگە ءماجبۇر ەتكەن الاپات اشارشىلىقتىڭ العاش­قى كەزەڭى – 1921-1922 جىلدارداعى ناۋبەتتەن بەرى 100 جىل ءوتتى. سول زۇلماتتىڭ كەسىرىنەن قىرىلىپ قالماعاندا، حالقىمىزدىڭ سانى قازىرگىدەن الدەنەشە ەسە كوپ بولار ەدى. تاريحىمىزدىڭ وسى اقتاڭداق بەتتەرى ءالى كۇنگە دەيىن جان-جاقتى زەرتتەلمەي كەلەدى. ءتىپتى عالىمداردىڭ اراسىندا اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانى تۋرالى ورتاق پايىم جوق. الا-قۇلا دەرەكتەر جانە ونىڭ سەبەپ-سالدارى جايلى ءارتۇرلى كوزقاراستار قوعامدى اداستىرادى. ءتيىستى تاريحي قۇجاتتاردى، جي­نالعان مالىمەتتەردى اسا مۇقيات زەردەلەۋ كەرەك»، دەي كەلە وتاندىق تەلەارنالارعا ماڭىزدى تاريحي تاقىرىپتارعا ارنالعان دۇنيەلەر ازىرلەۋدى تاپسىرعان بولاتىن.

كوپتەگەن شەتەلدىك عالىم­ حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان ءالى كۇنگە دەيىن تولىق گەنوتسيد رەتىندە مويىندالماي كەلە جاتقان قازاق حالقىنىڭ اشارشىلىق تاقىرىبىن زەرتتەۋمەن اينالىسقانى بەلگىلى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى، ولار الەمدىك قاۋىم­داستىق ەلەڭ ەتە قالاتىن وتكىر تاقىرىپتاردى تاۋىپ، سول ارقىلى حالىقارالىق عىلىمي مەكەمەلەردەن قوماقتى گرانتتار ۇتىپ الۋدى كوزدەدى. وتاندىق عالىمدار بۇل پىكىردى تالماي ايتىپ كەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قازاقتىڭ قاسىرەتىنە جۇرەگى اۋىرىپ، قازاقتىڭ تاريحىن جۇيەلەپ بەرەيىك، كومەكتەسەيىك دەپ جۇر­گەندەر جوقتىڭ قاسى. ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا جۇرەگى اۋىرىپ، شىنايى زەرتتەي الاتىن تەك ءوزىمىزدىڭ تاريحشىلار، ونى الەمگە تانىتا الاتىن دا ءوز ادەبيەتشىلەرىمىز بەن كينوگەرلەرىمىز. قورىتا ايتقاندا، ۇلت نامىسى سىنعا تۇسەر ساتتە جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ، كينويندۋستريامىز دا بۇل تاقىرىپتى مىقتاپ قولعا الۋعا ءتيىس. سەبەبى ءوز تاريحىمىز وزىمىزگە عانا كەرەك. ال الەمدىك دودادا باق سىنايتىن تۋىندىعا ساتتىلىك سەرىك بولعاي!

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

COVID-19: سىرى قاشان اشىلار؟..

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:35

العىس ارقالاعان ازامات

مەديتسينا • بۇگىن، 08:34

جاقسىلىق جاساساڭ، اۋىلىڭا جاسا

مەديتسينا • بۇگىن، 08:31

العا باسقان ازاماتتىق قوعام

قازاقستان • بۇگىن، 08:26

اقىن داڭقى الاسارمايدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:25

كورشى ءوڭىردىڭ كومەگى

ءبىلىم • بۇگىن، 08:25

ءوڭىردىڭ وركەندەۋى – ورتاق يگىلىك

وڭتۇستىك قازاقستان • بۇگىن، 08:22

ءۇمىت وتىن لاۋلاتقان...

ايماقتار • بۇگىن، 08:22

عۇلاما عالىم، كورنەكتى قايراتكەر

قازاقستان • بۇگىن، 08:19

70 ملن توننا مۇناي ەكسپورتتالدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:17

ماقتانىشىم مەن ساعىنىشىم

قازاقستان • بۇگىن، 08:15

جاقسىلىققا جەتەلەگەن جوبا

قوعام • بۇگىن، 08:10

وزىق كاسىپورىن – «رودينا»

قوعام • بۇگىن، 08:10

تاريحي ماڭىزى زور شەشىم

قازاقستان • بۇگىن، 08:06

ەرىكتىلەردىڭ ەلەۋلى ءىسى

قوعام • بۇگىن، 08:05

اۋليە اتا ءھام ۇلى جىراۋ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار