قۇرعاعان ويىل
ويتكەنى سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن دالالىق وزەندەرىنىڭ سۋ دەڭگەيى كۇرت تومەندەپ, ارنالارىنىڭ جىلدان جىلعا قۇرعاپ بارا جاتقانى تابيعات جاناشىرلارىنىڭ ەرەكشە الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزدى. بۇل عاسىرلار بويى دالا وزەندەرىنىڭ جاعاسىندا تىرشىلىك كەشكەن اۋىل ادامدارىنىڭ تۇرمىسىنا دا جاعىمسىز اسەر ەتىپ وتىر. ويتكەنى, سۋ جوعالسا, تىرشىلىگى مالمەن بايلانىستى ادامى ول جەردەن كوشسە – تۇرعىنى كەتكەن اۋىلدىڭ ءتۇتىنى وشەدى.
باستاۋىن كارى مۇعالجار تاۋىنىڭ بيىك شوقىسىنداعى قىزىلبۇلاقتان الاتىن, ۇزىندىعى 800 شاقىرىمعا سوزىلعان ويىل وزەنى اقتوبە وبلىسىنداعى مۇعالجار اۋدانىنىڭ 27 شاقىرىمىن, تەمىر اۋدانىنىڭ 130 شاقىرىمىن, ويىل اۋدانىنىڭ 366 شاقىرىمىن كەسىپ ءوتىپ, ءارى قاراي اتىراۋ وبلىسى قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ 280 شاقىرىمىنان تاعى سوزىلا اعادى. وسىلايشا مۇعالجار اۋدانىنىڭ تالدىساي, ەڭبەك, قىزىلبۇلاق ەلدى مەكەندەرى مەن تەمىر اۋدانىنىڭ قايىڭدى, التىقاراسۋ, باباتاي, سارتوعاي, قوپا اۋىلدارىن, ويىل اۋدانىنىڭ امانگەلدى, كوسەمباي, شيقۇدىق, اقشاتاۋ, قيپى, قاراكەمەر, دوبىر, ميكول, ويىل, قاراسۋ, كوپتوعاي, قۇلجاباي بي اۋىلدارىن جاعالاي اعىپ, قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ قاتار ورنالاسقان جەتى اۋىلىنىڭ ۇستىنەن ءوتىپ, تايسويعان قۇمىنا بارىپ جوعالادى. ەجەلگى زاماندا سۋى مول كارى ويىل جايىققا بارىپ قۇيعان دەسەدى. قازىر وعان جەتەتىن سۋ قالماعان.
قوبدا اۋدانىنىڭ ورتاسىن قيىپ اعاتىن قيىل وزەنى – ويىلدىڭ ەڭ ۇلكەن ساعاسى. قيىلدىڭ اششى ويىل, كەڭجال دەگەن جىڭىشكە سالالارى دا قوسىلا كەلە ويىلعا قۇيادى. قيىل قىسقا وزەن بولسا دا, ونىڭ بويىندا جەراستى سۋ كوزدەرىمەن جالعاسقان جۇزدەگەن بۇلاق كوزدەرى بار. جاۋىن-شاشىن از تۇسكەن قۋاڭشىلىق جىلدارى وزەن ءتۇبى مەن جاعالاۋىنداعى سانسىز بۇلاقتار ويىل وزەنىنىڭ دەڭگەيىن بىرقالىپتى ۇستاپ تۇرعان.
قيمەن بىتەلگەن بۇلاقتار
«بالا كەزىمىزدە ويىل اۋدانىنىڭ «قاراكەمەر» كەڭشارىنا قاراستى كىشى اششىلىساي, جۇمىرتقالى, سوركول اۋىلىنىڭ ۇلكەندەرى كوكتەم مەن كۇزدە كەتپەن-كۇرەكتەرىن ۇستاپ, جاستاردى سوڭدارىنا ەرتىپ الىپ, وزەن بويىن ءشوپ-شالامنان تازارتىپ, بۇلاق كوزدەرىن ارشيتىن. ءبىز وسىلايشا جاستايىمىزدان اۋىل ۇلكەندەرىنىڭ وزەن بويىنىڭ تازالىعىنا ەرەكشە ءمان بەرەتىنىن كورىپ, تاربيەلەندىك. بۇل كەزدە اۋىل ادامدارى قورالارىندا تەك ساۋىندى سيىر ۇستاپ, باسقا مالدى الىسقا جىبەرەتىن. اۋىلدىڭ اينالاسىنا دا, وزەنگە دە مال جولاتپايتىن. سۋاتقا اتىن سۋارۋعا كەلگەن ادامعا جاعالاۋدا جىلقىسىن بايلاۋعا دا رۇقسات جوق. كوكتەمدە نە كۇزدە قىرقىمعا ايداپ اكەلگەن قوي وتارىن سۋارعان بويى ايداپ كەتەدى. ويتكەنى وزەن بويىنداعى قۇراقتى مالدىڭ تۇياعى تاپتاپ, قيى سۋدى بۇلدىرمەۋى كەرەك», دەيدى اقتوبەلىك تابيعات جاناشىرى, دارىگەر نۇرلان ەسەنعازى.
بۇگىندە ويىلدىڭ ارناسى كەمىپ, كەي جەرىندە ۇزىلە-ءۇزىلىپ, شالشىققا اينالىپ بارادى. سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا اقتوبە وبلىسىنداعى ور, ىرعىز, ويىل, تەمىر وزەندەرىنىڭ سۋى تىم ازايىپ, جەمنىڭ قۇرعاپ كەتۋى سەبەبىن قۇزىرلى مەكەمە باسشىلارى قىستا جەرگە توڭنىڭ قاتپاۋى مەن جاۋىن-شاشىننىڭ, اسىرەسە قىستا قاردىڭ از تۇسۋىنەن كورەدى. ال شىندىعىنا كەلگەندە, دالا وزەندەرىنىڭ بەيشارا كۇيگە تۇسۋىنە وزەن بويىن زاڭسىز تۇردە بوگەپ جاتقان شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جىرتقىشتىق ارەكەتتەرى دە اسەر ەتتى. بۇگىندە جۇرت تابيعاتقا ابدەن سالاق. سونىڭ ءبىر كورىنىسى – وزەن جاعالاۋلارىنىڭ قىستان شىققان كۇل-قوقىس پەن مالدىڭ قيىن توگەتىن ورىنعا اينالۋى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. شارۋا قوجالىقتارى وزەكتەردى ءوز قالاۋىنشا بۇرىپ, بوگەت جاساپ, باقشا سۋارادى. قويى مەن جىلقىسى سۋ جاعاسىندا قىسى-جازى ءيىرىلىپ جاتادى. جىلدار بويى وزەك بويىنداعى ۇيىلگەن مالدىڭ قيى مەن تەزەگى قالىڭداي كەلە بيىكتەپ, سۋ كوزدەرىن بىتەپ تاستادى. بۇلاق كوزدەرى دە وسىلايشا جوعالدى. قوجالىق يەلەرى وزەننىڭ مەملەكەت مەنشىگى ەكەنىن ۇمىتىپ قالعان, ولاردىڭ زاڭسىز ارەكەتىنە نە اۋىل اكىمى, نە اۋدان اكىمى قارسى شىققان ەمەس. تابيعات قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ ءتىپتى شارۋاسى جوق. «وزەن ارنالارى مالدىڭ قيىمەن لاستانىپ, بۇلاق كوزدەرى كومىلىپ قالعان» دەپ دابىل قاققان اقتوبەلىك دارىگەر نۇرلان ەسەنعازىنىڭ پىكىرىن اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى دا راستايدى.
وتكەن جىلى تابيعات جاناشىرلارى ويىل وزەنىنىڭ ارنالارى تىم تايازدانىپ, شالشىققا اينالدى, سۋى بورسىدى, بالىقتارى قىرىلدى دەپ دابىل قاقتى. تابيعاتقا بەيجاي قارامايتىن ازاماتتار 15 قىركۇيەك كۇنى ونلاين-كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, وعان تاجىريبەلى سۋ ماماندارىن, اۋماقتىق مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارى مەن ەكولوگتەردى شاقىردى. كونفەرەنتسيادان سوڭ تابيعات جاناشىرلارى اقتوبە وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى جاقسىعالي يمانقۇلوۆقا ويىل وزەنىنىڭ تايازدانعان تۇستارىنداعى بولىكتەرىن تەكسەرۋگە ۇسىنىس جىبەرگەن. وسى باسقارمانىڭ تاپسىرماسىمەن باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ءبىر جشس-نا قاراستى لابوراتوريا وزەن سۋىنان سىنامالار الىپ, قۇرامىنا تەكسەرۋ جۇرگىزگەن. سەبەبى اقتوبە وبلىسىندا سۋ ساپاسىن تەكسەرەتىن ماماندار بولماعان. تىم ءۇستىرت جانە قازىرگى جاعدايمەن مۇلدە سايكەس كەلمەيتىن تالداۋمەن جۇرت كەلىسكەن جوق. ويتكەنى تەكسەرۋشىلەر جاعدايدى تولىق زەردەلەمەگەن, ءتىپتى وزەن ارناسىنىڭ تەرەڭدىگىن ولشەگەندە دە الشاقتىق كوپ دەيدى تابيعات جاناشىرلارى.
راسىندا دا ويىل وزەنى اپات الدىندا تۇر. الداعى كوكتەمدە سۋ تاعى دا تاسىمايتىن بولسا, وزەن ارنالارىن اركىم وزىنە قاراي بۇرا بەرسە, بىرەر جىلدىڭ ىشىندە سۋ ورنىندا قۇم جاتۋى مۇمكىن. ويىلدىڭ سۋىن تاۋىسقان نەگىزگى سەبەپتەر بارشىلىق. بىرىنشىدەن, جەكە ادامدار وزەنگە جان-جاقتان قۇياتىن شاعىن سالالاردى زاڭسىز بوگەپ, بۇلاقتاردى بىتەپ, جاساندى سۋ قويمالارىن جاساپ العان. ولار بۇلاق سۋلارىن ءارى جۇرتقا ساتىپ, ءارى قولدان بوگەگەن توعانداردا بالىق ءوسىرىپ جاتىر. ەكىنشىدەن, جەكە قوجالىقتار جەراستى سۋلارىن وزەن جاعاسىنا جاقىن جەرلەردەن ءوز بەتىنشە بۇرعىلاپ شىعارىپ, ول سۋ ايدالاعا اعىپ جاتىر. بۇل دا باقىلاۋسىز كەتكەن جاعداي. ۇشىنشىدەن, سۋارمالى ەگىستى وركەندەتەمىز دەگەن ماقساتپەن باۋ-باقشا ەگۋشىلەر وزەن سۋىن ىسىراپسىز پايدالانۋدا. تورتىنشىدەن, تۇرعىندار جەكە مالدارىن الىسقا ۇزاتپاي باعاتىندىقتان, ءتورت ت ۇلىكتىڭ تۇياعىنان اۋىلدىڭ اينالاسى تاقىرلانىپ, وزەن جاعالاۋىنداعى بۇلاقتار مالدىڭ قيىنان لاستانىپ ءبىتتى. تورتىنشىدەن, سوڭعى وتىز جىل ىشىندە ويىل وزەنىنىڭ گيدرولوگيالىق جاعدايى تەكسەرىلگەن جوق. وزەندى قورەكتەندىرەتىن ءىرى بۇلاقتار دا وتىز جىلدان بەرى تازارتىلمادى. بۇلاقتىڭ كوزىن ارشۋ دەگەندى بۇگىندە ۇمىتقان.
سۋ بۇزىلسا, اۋرۋ كوبەيەدى
«بالىقتان جۇعاتىن ءتۇرلى باكتەريالار ادام اعزاسىنا تۇسكەندە, ودان ارىلۋ وتە قيىن, ويتكەنى اعزانى تۇگەل بۇلدىرەدى, قانعا سىڭەدى. اسىرەسە جۇكتى ايەلگە وتە قاۋىپتى, ويتكەنى شاراناعا بىردەن اسەر ەتەدى. لاس سۋ ىشكەن مالدان ءتۇرلى قۇرت اۋرۋلارى, اسىرەسە ەحينوكوكك اۋرۋىنىڭ قۇرتتارى بىردەن تارالادى. قويدىڭ ميىنا تۇسكەن قۇرت تا لاس سۋدان جۇعادى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, مال دارىگەرلەرى ەلدى مەكەننىڭ اينالاسىنداعى سۋلارعا باكتەريولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ەكولوگتەر وسىمدىكتەر قۇرامىن تەكسەرۋدى تالاپ ەتپەي وتىر. ويتكەنى 5-6 جىلدان بەرى جاعاسىنا مال جايىلعان وزەن ارنالارى قاتتى ب ۇلىنگەن, سۋعا مالدىڭ قيى ابدەن شوككەن. شارۋا قوجالىقتارىنىڭ شەكتەن شىققانى سونداي, وزەكتەردە تاۋ بولىپ ۇيىلگەن مالدىڭ تەزەگى مەن قيىن بۋلدوزەرمەن ءۇيىپ, سۋ ارناسىن بوگەپ جاتادى. سوڭعى كەزدە اۋىل ادامدارى قىشىما, تەرى اۋرۋلارىنىڭ كوبەيىپ كەتكەنىن ايتادى. سەبەبى بەلگىلى. تەرى اۋرۋلارى لاس سۋعا شومىلعاننان بولادى. اۋىلدارداعى قۇدىقتاردىڭ دا سۋلارى جوعالىپ بارادى. ويتكەنى جەر بەتىنىڭ سۋى ازايعان سوڭ جەراستى سۋى دا قاشاتىنى انىق. ونىڭ ۇستىنە, وزەن بويىنداعى بۇتالار مەن اعاشتار اياۋسىز وتالىپ جاتىر. تامىرلارى تەرەڭگە كەتكەن الىپ بايتەرەكتەردىڭ جەراستى سۋىن وزىنە قاراي جاقسى تارتاتىنىن ەسكەرسەك, اعاشتىڭ تامىرى سولعان سوڭ جەراستى سۋى دا تەرەڭگە كەتەدى. مىنە, وسىنداي تاعىلىق ارەكەتتەردى ءتۇپ-تامىرىمەن جويۋ ءۇشىن تابيعات قورعاۋ ۇيىمدارى قازىرگىدەي ارەكەتسىزدىك تانىتپاي, بەلسەندى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ازىرگە, نە تابيعات قورعاۋ پروكۋراتۋراسىنان دا, مەملەكەتتىك قۇزىرلى مەكەمەلەردەن دە, ءتىپتى جەكە ادامداردان دا ونداي جاناشىرلىق ارەكەت بايقالمايدى. ءبىز جاۋدىڭ جەرىن وتاپ جاتقانداي, قاراقشىلىقپەن ءبۇلدىرىپ جاتىرمىز. كەي كەزدەرى ءوزىمىزدىڭ جەرىمىز, ءوزىمىزدىڭ تابيعاتىمىز ەكەندىگىن دە ۇمىتىپ كەتەمىز. مۇنداي جاۋىزدىقتىڭ ءتۇپ-تامىرىنىڭ قايدان باستالعانىن, نەگە ءورشىپ كەتكەنىن دە تۇسىنە الماي وتىرمىز. ىشكى مادەنيەتىمىز تاياز با, الدە پايداكۇنەمدىكتىڭ كەسىرى مە, ءيا بولماسا, نادانبىز با؟ قالاي بولعاندا دا تابيعاتتى بۇلدىرۋشىلەرگە قارسى زاڭدى قاتايتۋ قاجەت. بۇل جۇرتشىلىق كوپ ءۇمىت كۇتىپ وتىرعان ەكولوگيالىق كودەكستىڭ تەز قولدانىسقا ەنۋىنە دە بايلانىستى بولىپ تۇر.
اقتوبە وبلىسى
