ارتاراپتاندىرۋ – باستى باعىت

ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 29 قازانىنداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ ەل تاريحىندا الاتىن ورنى ەرەك­شە. سەبەبى, بۇل جولداۋ مەملەكەتىمىزدىڭ دا­مۋىن­داعى ۇلكەن ءبىر بەلەستى باس­تاپ بەرەتىن باس­تى قۇجات, باعدارلاما ىسپەتتى بولدى. ەلباسىنىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇم­كىندىكتەرى” اتتى جولداۋى “قازاق­ستان-2030” ستراتەگيا­سىنىڭ ءبىرىنشى ونجىلدىعىن قورىتىندىلاپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن نە اتقاردىق, نەنى شەشتىك, قانداي كەمشىل تۇستارىمىز بار, ەندى الداعى ونجىلدىقتا نە ىستەۋ كەرەك, ونى قالاي شەشۋ كەرەك دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى. وتكەن ونجىلدىقتا ەلباسىمىز ن.ءا.نازار­باەۆ­تىڭ كورەگەندىك ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قا­زاقستان ساياساتتا بولسىن, ەكونوميكادا بولسىن, الەۋمەتتىك سالادا بولسىن وزگەلەرگە ۇلگى ەتە­تىن­دەي دارەجەدە العا دامىدى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جاسالعان “قازاقستان-2030” ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنا سايكەس, ەلىمىز ەكو­نوميكالىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدا كەشەگى كەڭەس وداعى رەسپۋبليكالارىنىڭ الدى­نا شىعىپ, ءبىز ۇستانعان ەكونوميكالىق مودەل دا­مۋشى ەلدەرگە ۇلگى-ونەگە رەتىندە ۇسىنىلا باس­­تادى. ەلباسىمىزدىڭ سارا ساياساتىنىڭ ار­قا­سىندا ەلىمىز الەمدىك داعدارىستان دا قينال­ماي وتۋدە. قوعامنىڭ ساياسي جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ ناتيجەسىندە حالىقارالىق, دەموكراتيالىق تا­لاپتاردىڭ ۇدەسىنەن شىعا بىلدىك. وسىعان دالەل رەتىندە قازاقستان ۇستىمىزدەگى جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتىپ وتىر. قازاقستان الەمدەگى تۇركى تىلدەس, مۇسىلمان جانە ازيالىق مەملەكەت­تەر­دىڭ, كەشەگى كەڭەس وداعى رەسپۋبليكالارىنىڭ ىشىندە اتالعان ۇيىمعا ءبىرىنشى بولىپ توراعا­لىق ەتكەن مەملەكەت رەتىندە تاريحقا ەندى. ەلباسى ءوز جولداۋىندا “قازاقستان-2030” باع­دارلاماسىنىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىنا ارنال­عان مىندەتتەردى ءىس جۇزىنە اسىرۋدىڭ جولدارىن كورسەتىپ بەردى. بۇل ونجىلدىقتا الدا تۇرعان مىندەتتەردى 2 بەسجىلدىق جوسپار بويىنشا جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. جول­داۋدا ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتى دامىتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى يندۋستريالاندىرۋ مەن ينفرا­قۇرىلىمدى ۇدەمەلى دامىتۋ ەكەنىنە باسا كوڭىل اۋدارىلدى. بۇل مىندەتتەردى ورىنداۋدا ەكونو­ميكامىزدى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە ەكەندىگى جانە شيكىزات ەمەس سەكتوردى دامىتۋعا باسىم باعىت بەرىلگەنى ايتىلدى. جولداۋدا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ­دىڭ نەگىزى ەڭبەك ونىمدىلىگىن كوتەرۋ ەكەندىگى دە باسا ايتىلدى. ەكونوميكا زاڭدىلىعىنا سۇيەن­سەك, قاي قوعامدا ەڭبەك ونىمدىلىگى جوعارى, سول قوعامنىڭ مەرەيى ۇستەم, سول قوعام باسەكەگە قابىلەتتى, تۇپتەپ كەلگەندە, سول قوعام جەڭىسكە جەتەدى. كەڭەس وداعى مەملەكەتتەرىنىڭ ىدى­راۋى­نىڭ دا نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ەڭبەك ءونىم­دىلىگىنىڭ تومەن بولۋىنا بايلا­نىس­تى بولعانى بەلگىلى. ەڭبەك ءونىم­دىلىگىن كوتەرۋ ءۇشىن وندىرىسكە ين­نو­ۆاتسيالىق جەتىستىكتەردى ەندىرۋ كەرەك. ساپالى يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك قولداۋدى جۇزەگە اسى­رۋدىڭ پارمەندى تەتىكتەرىن تالاپ ەتەدى. وسىعان بايلانىستى 2009 جىلى يننوۆاتسيالىق گرانت­تار بە­رۋ, كەشەندى شارالار مەن يننوۆا­تسيالىق جوبالاردى قاي­تا­رىمدى نە­گىزدە جانە وزگە دە نى­سانداردى يننوۆاتسيا­لىق دامۋ ينس­تيتۋتتارى ارقىلى قارجىلان­دىرۋ, سونداي-اق عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ بايلانىسىن نىعايتۋ جولىمەن يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى قولداۋ شارالارىن كوز­دەيتىن “يننو­ۆاتسيالىق قىزمەتتى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى” زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ەلباسى جولداۋىندا اگرو­ونەر­كاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. الايدا, ءبىز ءىرى اگرارلىق ەل بولىپ, ءوزىمىزدىڭ تولىق مۇمكىندىگىمىز بولا تۇرا, تاماق ءونىم­دە­رىنىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىن شەتەلدەردەن اكەلەمىز. ماسەلەن, كونسەرۆىلەنگەن جەمىس-جيدەكتىڭ 70 پايىزىن, ەت ءونىم­دە­رىنىڭ 29 پايىزىن, قۇرعاق ءسۇت ءونىم­دەرىنىڭ 40 پايىزىن, وسىمدىك مايىنىڭ 30 پايىزىن سىرتتان جەتكىزەمىز. ەلىمىز ەرتە پىسەتىن كوك­ونىسپەن 4,2 پايىز عانا قا­ناعات­تاندىرىلادى. سوندىقتان پرەزيدەنت جول­داۋىندا ءبىزدىڭ الدىمىزعا قويعان مىندەتتەر: اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن مول ءارى ساپالى ءوندىرىپ, ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ; الەم­دەگى ازىق-ت ۇلىككە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتىپ, باعا­سىنىڭ جىل ساناپ ءوسۋىن ۇتىمدى پايدا­لا­نىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋ جانە ونى شەتەلگە ەكسپورتتاۋ ارقىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قوماقتى قارجى ءتۇسىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل مىندەتتەردى اگروونەركاسىپ كەشەنىن ءارتاراپتاندىرۋ جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىن كوتەرۋ ارقىلى شەشۋىمىز كەرەك. جولداۋدا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى ءبىر جۇمىسشىعا شاققاندا 3 مىڭ اقش دوللارىن, ال دامىعان ەلدەردە 50-70 مىڭ اقش دوللارىن قۇرايتىندىعى ايتىلا كەلە, 2014 جىلعا دەيىن ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەكى ەسەگە, ال 2020 جىلى ءتورت ەسەگە ارتتىرۋ مىندەتى قويىلدى. بۇگىنگى تاڭدا اۋىلدا 194 مىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى جۇمىس ىستەيدى. الايدا, بۇل شارۋاشىلىقتاردىڭ كوپشىلىگى ۇساق, جەر كولەمدەرى 3, 5, 10 گەكتار عانا. ولار­دىڭ باسىم كوپشىلىگى وڭتۇستىكتە, سۋارمالى جەر­لەردە ورنالاسقان. بۇل شارۋالار ءۇشىن ءبىزدىڭ باس­تى ساياساتىمىز ولاردى ىرىلەندىرۋ بولۋى كەرەك. سەبەبى, تەك ىرىلەنگەن شارۋاشىلىقتار عانا وزات تاجىريەبە مەن جاڭا تەحنولوگيانىڭ, عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن ەندىرە الادى, تەح­نيكانى ءتيىمدى پايدالانادى. ەڭبەك ونىمدىلىگى جوعارى بولىپ, وندىرىلگەن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى ارزاندايدى, ءونىم باسەكەگە قابىلەتتى بولادى. سوندىقتان دا شارۋا قوجالىقتارىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋدا باسىمدىق ىرىلەندىرىلگەن شارۋا قوجالىقتارىنا بەرىلۋى ءتيىس. سۋبسيديا, ليزينگ, نەسيە, سالىق جەڭىلدىكتەرى وسىلاي باعىت­تالۋى ءتيىس. بۇل, ارينە, ۇساق تاۋار ءوندىرۋ­شىلەردى قولداۋعا بولمايدى دەگەن ءسوز ەمەس. بۇلارعا دا قولداۋ كورسەتىلۋى كەرەك, بىراق باسىم­دىق ىرىلەنگەن شارۋالارعا بەرىلۋ كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە مەملەكەت تاراپىنان اگرارلىق سالانى تەحنولوگيالىق قايتا جاراقتاندىرۋعا جانە جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ۇلكەن ءىس-شارالار اتقارىلا باستادى. ۇلتتىق قوردان پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس اۋىل شارۋاشىلىعىن يندۋستريالاندىرۋعا, ونىڭ ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋگە ميللياردتاعان تەڭگە قارجى بولىنۋدە. بولىنگەن قارجىعا اگروونەر­كا­سىپ كەشەنىن يندۋستريالاندىرۋدىڭ 11 باعى­تى بويىنشا جاڭا جوبالار جاسالىپ, ىسكە اسى­رىلۋدا. ولاردىڭ ىشىندە ءىرى مال بورداقىلاۋ, ءسۇت ونىمدەرى كەشەندەرى, قۇس فابريكالارى, ەت, ءسۇت وڭدەۋ كاسىپورىندارى, جىلىجايلار, كوكو­نىس, جەمىس-جيدەك قويمالارى سالىنۋدا. استانا مەن الماتى قالالارى جانە وبلىس ورتالىق­تارى­نىڭ اينالاسىندا قالا تۇرعىندارىن جىل ون ەكى اي ساپالى ءارى ارزان تاماق ونىمدەرىمەن قام­تاماسىز ەتەتىن ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋلەرى ۇيىم­داستىرىلۋدا. العا قويعان ۇلكەن مىندەتتەردىڭ ءبىرى ەت ءونىم­دەرىن مول ءوندىرىپ, ءوزىمىزدى تولىق قامتا­ما­­سىز ەتىپ, ارتىعىن بۇگىندە مۇحيتتىڭ ارعى جا­عى­نان برازيليا, ارگەنتينا ەلدەرىنەن 1 ميلليون تونناعا جۋىق ەت يمپورتتايتىن كور­شى­مىز رەسەيگە ساتۋ ماسەلەسىن شەشسەك, قازاق­ستان قازىناسىنا جىل سايىن تەك ەت ساتۋدان ميللياردتاعان تەڭگە تۇسكەن بولار ەدى. مال بور­داقىلاۋ مەن ءسۇت ءوندىرۋ ءۇشىن مال ازىعىن ءوسى­رەتىن, ەتتى, ءسۇتتى تەرەڭ وڭدەيتىن كاسىپ­ورىن­دار­دا مىڭداعان جاڭا جۇمىس ورىندارى اشى­لىپ, ەلىمىزدەگى جۇمىسسىزداردىڭ سانىن ازايتۋعا اسەر ەتەر ەدى. قازىرگى كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعىن مەم­لە­كەت­تىك قولداۋ ارتىپ كەلەدى. جىل سايىن كوك­تەمگى ەگىس جيىن-تەرىن جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى جانار-جاعار ماي مەن باسقا دا تاۋارلىق قۇندىلىقتاردى ارزانداتۋعا, ەت, ءسۇت جۇمىرتقا ءوندىرۋدى, اعىن سۋ مەن اۋىز سۋدى, تۇقىم شارۋاشىلىعى مەن مال تۇقىمىن اسىل­داندىرۋعا, جەمىس-جيدەك داقىلدارىنىڭ, ءجۇ­زىم­دىكتىڭ كوشەتتەرىن وتىرعىزۋعا سۋبسيديا ءبولىنىپ كەلەدى. ەگىن ەگۋ مەن ونى جيناپ الۋعا مەملەكەت تاراپىنان ونداعان ميلليارد تەڭگە كولەمىندە نەسيە بولىنۋدە. ەڭبەك ونىمدىلىگىن كوتەرۋدە اگرارلىق عىلىمدى ودان ءارى دامىتۋ, ونىڭ جەتىستىكتەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. وسى باعىتتا دا ۇلكەن ءىس-شارالار اتقارىلۋدا. بىراق عىلىمي نەگىزدەرگە سۇيەنسەك, ەت, ءسۇت ونىمدەرىن مول ءارى ساپالى ءوندىرۋ ءۇشىن اسىل تۇقىمدى مال باسىنىڭ ۇلەسى 30 پايىزدان كەم بولماۋى ءتيىس ەكەن. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە اسىل تۇقىمدى مال باسىنىڭ وسۋىنە قاراماستان, ولاردىڭ ۇلەسى مىناداي: ءىرى قارا مال – 3,6 پايىز, قوي – 6,9 پايىز, جىلقى – 2,5 پايىز, شوشقا – 6,5 پايىز. سوندىقتان, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدا ءىرى كولەمدى سەلەكتسيانى قولعا الا وتىرىپ, شارۋاشىلىقتاردى جوعارى ساپالى تۇقىمدىق ماتەريالدارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ەمبريونداردى تەلۋ تەحنولوگياسىن ەندىرۋ ارقىلى اسىل تۇقىمدى مال باسىن كوبەيتىپ مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جاعدايدى تۇبەگەيلى جاقسارتۋ قاجەت. جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعىندا شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. سولاردىڭ ءبىرى ناۋقاندىق جۇمىستار كەزىندە جانار-جاعار مايدىڭ قىمباتتاۋى بولىپ وتىر. مۇناي ونىمدەرىنىڭ قىمباتتاۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – مۇناي وندىرۋشىلەر مەن مۇناي وڭدەۋشى زاۋىت جانە جانار ماي قۇيۋ بەكەتتەرى اراسىنداعى دەلدالداردىڭ كوپ بولۋى. ەلىمىزدە جىل سايىن 70-75 ميلليون توننا مۇناي وندىرىلەدى. ال, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قا­جەتتى مۇناي كولەمى نەبارى 2,2 ميلليون توننا نە­مەسە وندىرىلگەن مۇنايدىڭ 3%-ىن عانا قۇ­رايدى. جانار-جاعار مايدىڭ باعاسىن تۇراقتان­دىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدە جەر قويناۋىن پايدالانۋ­شىلار وندىرگەن مۇنايدىڭ 3 پايىزىن ۇكىمەت بەكىتكەن ساتىپ الۋ باعاسىمەن مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرىنىڭ مەملەكەتتىك رەسۋرستارىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى اگەنتكە (قازمۇنايگاز) بەرىپ, (استىق رەسۋرستارىن مەملەكەتتىك تۇراقتاندىرۋ قورىن قۇرعان سياقتى) سول ارقىلى دەلدالدارسىز مۇناي زاۋىتتارىنا جەتكىزىپ, شىعارىلعان مۇناي ونىمدەرىن تاعى دا دەلدالدارسىز جانار ماي قۇيۋ بەكەتتەرى ارقىلى شارۋالارعا ساتۋعا بولادى. وسى ماسەلەنى ۇكىمەت جان-جاقتى زەرتتەپ, وڭ شەشىمىن تابا­تىن بولسا, جانار ماي باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا, كەرەك بولسا تومەندەتۋگە دە بولادى. تاعى ءبىر تولىق شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىن نەسيەلەندىرۋ. بۇگىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنە نەسيە بەرمەيدى, كەپىل­دىككە جەر مەن ولاردىڭ اۋىلداعى عيمارات­تارىن, تەحنيكالارىن المايدى. ال, ارنايى اگروونەركاسىپ كەشەنىن قارجىلاندىرۋعا قۇ­رىلعان “قازاگرو” ۇبح” اق قارجىلىق ينستي­تۋتتارى اۋىل شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىنە نەسيە بەرۋ ءۇشىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ كەپىلدىگىن سۇرايدى. ماسەلەن, 2009 جىلى ەگىن ەگۋ مەن جيىن-تەرىن جۇمىستارىنا رەسپۋبلي­كالىق بيۋدجەتتەن نەسيەگە بولىنگەن قارجىنىڭ 96 پايىزىن اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي وبلىستارىنىڭ ءىرى اگروفيرمالارى الدى. قالعان 11 وبلىس ديقاندارى بولىنگەن نە­سيە­نىڭ 4 پايىزىنا عانا يە بولدى. ال, بەرىلگەن نەسيە بۇكىل رەسپۋبليكا كولەمىندەگى سالىق تولەۋشىلەردەن جينالعانىن ەسكەرسەك, بۇل جەردە ۇلكەن ادىلەتسىزدىكتىڭ ورىن العانىن بايقايمىز. ەلباسى جولداۋىندا اگروونەركاسىپ كەشەنى­نىڭ الدىندا قويىلعان ۇلكەن مىندەتتەردىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ىسكە اسىرۋ. بۇل مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە كەدەن وداعى, ورتالىق ازيا, كاۆكاز بەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىنىڭ رىنوكتارىن يگەرۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدە اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن كوتەرۋدىڭ زاڭنامالىق بازاسى تولىق جاسالدى. پرەزيدەنت جولداۋلارىندا ايتىلعان كو­كەيكەستى ماسەلەلەر پارلامەنت دەپۋتاتتارى – بىزدەرگە دە قاتىستى. بۇل مىندەتتەردى ورىنداۋدا بىزدەر ءوز ۇلەستەرىمىزدى قوسۋىمىز كەرەك. قۋانىش ايتاحانوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.