ماسكەۋ مەن ءتبيليسيدىڭ دوستاسۋى قيىن-اۋ
ەل مەن ەلدىڭ دوستاسۋىنىڭ العىشارتى – ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستا بولۋ. ءتىپتى, سونداي قارىم-قاتىناستا بولعانداردىڭ ءوزى ءدۇرداراز جۇرەتىنى بار. ال ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارىن ۇزگەندەردى دوس ەلدەر دەۋ قيىن. گرۋزيا مەن رەسەي اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ۇزىلگەن.
وعان دا قازىر بەس جىلدان استى. 2008 جىلى وڭتۇستىك وسەتياداعى سوعىستان كەيىن, رەسەي جاعى وسى رەسپۋبليكا مەن ابحازيانىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىعاننان كەيىن تبيليسي ماسكەۋمەن ديپلوماتيالىق بايلانىسىن ۇزگەن.
ماسكەۋ مەن ءتبيليسيدىڭ دوستاسۋى قيىن-اۋ
ەل مەن ەلدىڭ دوستاسۋىنىڭ العىشارتى – ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستا بولۋ. ءتىپتى, سونداي قارىم-قاتىناستا بولعانداردىڭ ءوزى ءدۇرداراز جۇرەتىنى بار. ال ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارىن ۇزگەندەردى دوس ەلدەر دەۋ قيىن. گرۋزيا مەن رەسەي اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ۇزىلگەن.
وعان دا قازىر بەس جىلدان استى. 2008 جىلى وڭتۇستىك وسەتياداعى سوعىستان كەيىن, رەسەي جاعى وسى رەسپۋبليكا مەن ابحازيانىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىعاننان كەيىن تبيليسي ماسكەۋمەن ديپلوماتيالىق بايلانىسىن ۇزگەن.
سول قارۋلى قاقتىعىس بولعانعا دەيىن-اق رەسەي گرۋزيانىڭ بۇل ايماعىنا ءوز ەلىنىڭ پاسپورتىن تاراتقانى, ونداعى حالىقتى تبيليسيگە قارسى قويعانى بەلگىلى.
سول قاقتىعىستىڭ شىن ءمانىن ۇققان الەم جۇرتشىلىعى رەسەيدىڭ بۇل ارەكەتىن ايىپتادى. ابحازيا مەن وڭتۇستىك وسەتيانىڭ تاۋەلسىزدىگىن دە رەسەيدىڭ ىقپالىنداعى ءۇش-ءتورت ەلدەن باسقا ەشكىم تانىعان جوق. ءتىپتى, رەسەيمەن وداق ەل سانالاتىن بەلارۋس تە ودان باس تارتتى.
سويتسە دە ساياسات ءبىر بولەك, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءداستۇر ءبىر بولەك. گرۋزيندەر مەن ورىستار اراسىنداعى بۇرىننان كەلە جاتقان دوستىق قارىم-قاتىناستى اڭسايتىندار بار. اسىرەسە, زياتكەر قاۋىم, ونىڭ ءىشىندە ونەر ادامدارى سول قارىم-قاتىناستى كوبىرەك اڭسايدى. ءتىپتى, الەم مويىنداعان ءبىراز گرۋزين تەكتى ونەر قايراتكەرلەرى, سونداي-اق, بيزنەس وكىلدەرى رەسەيدە ءجۇر. ولار ەكى ەل اراسىندا جاقسى قارىم-قاتىناس ورناعانىن قالايدى. كورشى ەلدەردىڭ تابىسىپ, بايلانىستا بولعانى ەكى جاققا دا ءتيىمدى.
مۇنى رەسەي جاعى دا تۇسىنەدى. تۇسىنگەندە, وندا ساياسات تا بار. رەتىن كەلتىرىپ, ءوزىنىڭ كەشەگى ءجونسىز ءىسىن اقتاپ العىسى كەلەدى. گرۋزيامەن ءتىل تابىسسا, 2008 جىلعى وزبىرلىعى كەشىرىلگەندەي بولادى. سودان دا رەتتى جەردە ءوزىنىڭ گرۋزيامەن ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتقىسى كەلەتىنىن ايتىپ قالادى. مۇنى جاقىندا بريۋسسەلدە ناتو-رەسەي كەڭەسىنىڭ ماجىلىسىندە دە ايتتى. وعان گرۋزيا جاعىنىڭ جاۋابى دا تەز بولدى. گرۋزيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مايا پاندجيكيدزە بۇل ءۇشىن رەسەي ءوز اسكەرىن ابحازيا مەن وڭتۇستىك وسەتيادان الىپ كەتىپ, بۇل رەسپۋبليكالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانۋىنان باس تارتۋى كەرەك, دەدى. ال وعان رەسەي بارا قويا ما! بۇل ەكى ەلدىڭ دوستاسۋى قيىن-اۋ دەيتىنىمىز دە سودان.
سول ناتو-رەسەي كەڭەسىنىڭ كەزەكتى ماجىلىسىندە ماسكەۋ تاعى مىنەز كورسەتتى. گرۋزيانىڭ ناتو-عا كىرۋ نيەتىن «ايىپتاپ», بۇل ءبولىنۋ سىزىعىن (رەسەي مەن ناتو ارالىعىن) شىعىسقا قاراي جىلجىتادى دەدى. مۇنى بۇرىن دا ايتقان. كەزىندە شىعىس ەۋروپا ەلدەرى (پولشا, چەحيا, ۆەنگريا, ت.ب.) ناتو-عا كىرمەسىن, ول رەسەيدىڭ مۇددەسىنە قايشى دەگەن مالىمدەمەلەر جاساعان. سوندا باسقا ەلدەر رەسەي مۇددەسى ءۇشىن ءوز مۇددەلەرىنەن باس تارتۋعا ءتيىس پە؟! بىراق ولار ءوز مۇددەلەرىنەن باس تارتقان جوق, ناتو-عا مۇشەلىككە كىردى. بىراق ماسكەۋ ەسكى ءانىن تاعى قايتالايدى. وعان گرۋزيانىڭ جاس سىرتقى ىستەر ءمينيسترى پاندجيكيدزە لايىقتى تويتارىس بەردى. ول بىلاي: «تەك قانا ناتو جانە ونىڭ سەرىكتەستەرى ءوز ارالارىنداعى بايلانىس قانداي بولاتىنىن وزدەرى شەشەدى. ءۇشىنشى ءبىر جاق وعان ىقپال ەتە المايدى. بۇل رەسەي كوزقاراسىنا قاراپايىم عانا جاۋاپ».
ەلدەردىڭ دوستاسقانى جاقسى. الدىمەن وعان جاقسى نەگىز قالاۋ كەرەك.
باس قالالار باسشىلارىنا كەلگەن زاۋال
قىرعىزستاندا بىشكەك رەسمي استانا بولسا, وش قالاسىن وڭتۇستىك استانا دەيتىن ءداستۇر بار. مىنە, ەلدىڭ باس قالالارى سانالاتىن وسىناۋ ەكى قالانىڭ باسشىلارى وتكەن اپتادا, ءبىر مەزگىلدە دەرلىك ورىندارىنان الىندى.
كوپ ەلدە استانالارىمەن قاتار اتالاتىن ءىرى قالالارى بولادى. ايتالىق, اقش-تا ۆاشينگتون مەن نيۋ-يورك, تۇرىكتەردە انكارا مەن ىستامبۇل, ورىستاردا ماسكەۋ مەن پەتەربۋرگ, ال بىزدە – استانا مەن الماتى. سول قالالاردىڭ ەل ءۇشىن ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق تا, ساياسي دا ءمانى بار. ادەتتە ولارداعى ءومىر ەلدىڭ دە ءومىرىن سيپاتتاپ جاتادى. ال قىرعىز اعايىندار ءۇشىن بۇل قالالاردىڭ ورنى ءتىپتى بولەگىرەك. باسقاسىن ايتپاعاندا, ولاردا ەل حالقىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگى تۇرادى.
ەندى سول باستى ەكى قالانىڭ دا باسشىلارى قۋىلىپ جاتىر. ءبىر مەزگىلدە! تاڭدانارلىق جاعداي ما؟ ارينە. باسقا ەلدەردە بۇل مۇمكىن ەمەستەي دە. بۇل وقيعا قىرعىز اعايىندارعا دا توسىن كورىنگەن بولار, سويتسە دە, ونىڭ زاڭدىلىعى كوپ ادامعا كۇمان تۋدىرا قويماس.
ەكى باسشى دا جايسىز كەتتى. ءبىشكەك اكىمى يسا ومىرقۇلوۆ باسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, بيلىكتەن ءوزى كەتەتىنىن مالىمدەسە دە, ودان ءبىراز بۇرىن باس پروكۋروردىڭ قالا اكىمشىلىگىنە, سونىمەن بىرگە, اكىمگە دە استانانىڭ ساياباعىنان مىقتىلارعا جەر ۇلەستىرگەنى ءۇشىن ءىس قوزعاعان بولاتىن. ومىرقۇلوۆ ءوزى كەتەمىن دەمەسە دە, كەتىرەتىنى انىق ەدى.
ونىڭ تازا ەمەستىگى جايىندا اڭگىمە بۇرىننان ايتىلىپ كەلە جاتقان. 90-شى جىلدارى قىرعىز تەمىرجولىن باسقارعان كەزدە-اق كسرو-دان قالعان ۆاگوندار مەن تەپلوۆوزداردى مەتالل سىنىعى رەتىندە قىتايعا وتكىزىپ, ول جاقتان ءبىراز دۇنيە اكەلىپ, قالتاسىن قامپايتقان دەگەن اڭگىمەدەن دەپۋتاتتىققا سايلانىپ بارىپ قۇتىلعان. 2005 جىلى ودان ءارى سايلانا الماي, سونان سوڭ ەكىنشى پرەزيدەنت باكيەۆتىڭ قۋعىنىنا ۇشىراعاندا, ول وپپوزيتسيا جاعىنا شىققان. وسى كەزدە قازىرگى پرەزيدەنت اتامباەۆپەن تابىسىپ, ونىمەن پارتيالاس (قسدپ) بولدى. باكيەۆ قۋىلىپ, ۋاقىتشا ۇكىمەت قۇرىلىپ, وندا اتامباەۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ قىزمەتىن اتقارۋشى بولعاندا, قسدپ بيلىك پارتياسىنا اينالعاندا, ومىرقۇلوۆ بىشكەكتىڭ مەرى بولىپ شىعا كەلدى.
بۇل قىزمەتتە دە ونىڭ جاقسى اتى شىعا قويعان جوق. قايتا ودان بۇرىنعى اكىم ناريمان تولەەۆتىڭ تىندىرعان ءبىراز جۇمىسىن ءبۇلدىردى دەگەن اڭگىمەگە ۇشىرادى. قالا شارۋاشىلىعى قوجىراپ, ءتىپتى, ونىڭ كەتۋىن تالاپ ەتكەن داۋىس تا شىقتى. ونان سوڭ بالاسى ازاماتتىڭ بۇزىقتىعى دا وعان تاياق بولىپ ءتيدى. ماس كۇيىندە كولىكپەن قاعىسىپ, ودان ەكى ادام قازا تاۋىپ, سوتتالار بولعاندا, وعان اكەسى قىرۋار اقشا جۇمساپ, قۇتقارىپ العان كورىنەدى. ەلدىڭ باس قالاسى باسشىسىنىڭ سيقى وسىنداي ەكەن.
وشتىڭ مەرى مەليسبەك مىرزاحماتوۆتىڭ ءىسى بولەكتەۋ. ول – ەلدىڭ ەكىنشى پرەزيدەنتى باكيەۆ تاعايىنداعان باسشىلاردان قالعان جالعىز مىقتى. ونى ۋاقىتشا پرەزيدەنت وتىنباەۆا دا, قازىرگى پرەزيدەنت اتامباەۆ تا ورنىنان الا الماعان. الا الماعاندا, شاماسى كەلمەيتىندەرىن ءبىلىپ, ونداي ارەكەتكە بارماعان. وش قالاسى عانا ەمەس, ەلدىڭ بۇكىل وڭتۇستىگى ونى قولدادى. ال ونداي ارەكەت جاسالعاندا, بۇكىل ەلدە ايتارلىقتاي كۇردەلى جاعداي قالىپتاسۋى مۇمكىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە وش قالاسىندا ايتارلىقتاي ءتارتىپ تە, جۇمىس تا بار. بۇل جۇرتتىڭ كوز الدىندا.
مىنە, سونداي ادامنىڭ ورنىنان وپ-وڭاي الىنا سالىنۋىنا جۇرتتىڭ ءبارى: ونىڭ جاقتاستارى دا, قارسىلار دا تاڭدانعان. جانە ول پرەزيدەنت جارلىعىمەن دە ەمەس, ۇكىمەت باسشىسى جانتورە ساتىبالديەۆتىڭ شەشىمىمەن بوساتىلا سالعان.
ءبىر ەلدىڭ باس قالالارىنىڭ باسشىلارى قايدا اۋىسپاي جاتىر دەيمىز عوي. بىراق كوزگە ۇراتىنداي, ناۋقانشىلىقتاي بولىپ اۋىسقاندارى ويعا قالدىرادى. ونىڭ ار جاعىندا ايتىس-تارتىس بولماسا ەكەن دەيسىڭ. بۇل ەلدەگى سونداي جاعدايدان جۇرەك شايلىعىپ قالعان.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
