مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اكادەميك ءاليا بەيسەنوۆا تۋرالى ءبىر ۇزىك سىر
قازىنالى قازاق ايەلىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى تاعىلىمدى ۇلگىسى جايلى اڭگىمە قوزعاعاندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافيا مەن ەكولوگيا سالاسىنداعى اسا كورنەكتى, بەتكە ۇستار مامانى ءارى وسى سالانىڭ ەلىمىزدەگى جارشى قارلىعاشى ءاليا بەيسەنوۆانى اينالىپ وتە المايمىز. ءاليا اپامىزدىڭ قادىر-قاسيەتى, قاجىر-قايراتى بارشامىزدى قايران قالدىرىپ كەلەدى. مىڭداعان شاكىرت تاربيەلەگەن ۇستاز. گەوگرافيا عىلىمى بويىنشا زەرتتەۋلەرى ەلىمىزدەن تىس جەرلەرگە دە ءماشھۇر.
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اكادەميك ءاليا بەيسەنوۆا تۋرالى ءبىر ۇزىك سىر
قازىنالى قازاق ايەلىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى تاعىلىمدى ۇلگىسى جايلى اڭگىمە قوزعاعاندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافيا مەن ەكولوگيا سالاسىنداعى اسا كورنەكتى, بەتكە ۇستار مامانى ءارى وسى سالانىڭ ەلىمىزدەگى جارشى قارلىعاشى ءاليا بەيسەنوۆانى اينالىپ وتە المايمىز. ءاليا اپامىزدىڭ قادىر-قاسيەتى, قاجىر-قايراتى بارشامىزدى قايران قالدىرىپ كەلەدى. مىڭداعان شاكىرت تاربيەلەگەن ۇستاز. گەوگرافيا عىلىمى بويىنشا زەرتتەۋلەرى ەلىمىزدەن تىس جەرلەرگە دە ءماشھۇر.
ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى, ءاسىرەسە, سوڭعى شيرەك عاسىردا كەڭىنەن زەردەلەپ, مولىنان كوتەرىپ, قوزعاپ كەلەدى. قازاقستان تابيعاتىن زەرتتەۋمەن, تاريحىن تارازىلاۋمەن ۇزبەي شۇعىلدانىپ كەلە جاتقانىنا دا جارتى عاسىردان اسىپتى. وسى ۇردىستە الار بولساق, 500-گە جۋىق عىلىمي ەڭبەك جازعان ودان باسقا قازاق ايەلىن تابۋ قيىنعا سوعارىنا دا كۇمان كەلتىرە قويماسپىز. ونىڭ ىشىندە مونوگرافيالار مەن وقۋلىقتاردىڭ ءوزى 20-دان اسقان. 20-عا جۋىق عىلىم كانديداتى مەن دوكتورلارىن دايارلاعان. كوپتەگەن ەكسپەديتسيالارعا قاتىسقان. تاۋەلسىز ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى اتلاستاردىڭ اۆتورى.
امەريكادا «2006 جىل ايەلى» دەپ تانىلعان دا ءاليا اپاي. تاۋەلسىز ەلىنىڭ «پاراسات» جانە «قۇرمەت» وردەندەرىنىڭ يەگەرى. قازاقستاننىڭ جوعارى مەكتەبىنە ەڭبەگى سىڭگەن قىزمەتكەر. ءتورت ءبىردەي اكادەميانىڭ اكادەميگى. ءيا, پروفەسسورلىعىن (1985) بىلاي قويعاندا. گەوگرافيا عىلىمىنان قازاق ايەلدەرى اراسىنان, كەڭەستىك شىعىس ايەلدەرى اراسىنان تۇڭعىش قورعاعان دوكتورلىق دارداي اتاعىن (1984) بىلاي قويعاندا. سونىمەن بىرگە, ەش كۇمانسىز ەلدەگى ەكولوگيالىق ءبىلىمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى.
ءيا, شىن مانىندە دە ءاليا ءسارسەنقىزىنىڭ بارشا عىلىمي-شىعارماشىلىق قىزمەتى, كەرەك دەسەڭىز, بۇكىل سانالى عۇمىرىنىڭ قانتامىرداي سوعىسى قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق سالاداعى عىلىمي مەكەمەلەرىمەن تىعىز بايلانىستا ءوتىپ كەلەدى. ول گەولوگيا جانە كەن قويناۋىن قورعاۋ, ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىكتەرىمەن ءاردايىم ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەپ وتىردى. ولاردىڭ جۇمىستارىن ساراپتاۋ ىسىنە قاتىستى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ جوسپارى بويىنشا «ەكولوگيالىق تۇراقسىز اۋدانداردىڭ (كاسپيدىڭ وڭتۇستىك-شىعىس جاعى) لاندشافتى مەن ولاردىڭ رەسۋرس مۇمكىندىگىن باعالاۋ», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ گەوگرافيالىق نەگىزدەرى» اتتى ىرگەلى زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزدى. اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دە اتتاي الپىس جىلعا تاياۋ سوزىلىپ كەلە جاتقان اعا وقىتۋشى, دوتسەنت, پروفەسسور, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, فاكۋلتەت دەكانى, گەوگرافيا جانە ەكولوگيا عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندەگى قات-قابات جۇمىستاردىڭ اراسىندا ستۋدەنتتىك ءدارىسحانالاردا لەكتسيالار وقۋعا دا ۇلگەرىپ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوگرافيا فاكۋلتەتتەرىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنە دە قول ۇشىن بەرىپ, قوماقتى ۇلەسىن قوسادى.
ءاليا بەيسەنوۆانىڭ عىلىمي-پەداگوگتىك قىزمەتىنىڭ ۇلكەن ءبىر سالاسى قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ورتا مەكتەپتەرى ءۇشىن وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن, باعدارلامالار جاساۋ جانە ونى باستىرۋ ىسىمەن بايلانىستى ەكەندىگىن ايتۋ ءلازىم. ول گەوگرافيا ماماندىعى بويىنشا قازاق تىلىندە وقۋلىقتار جوعىن ەسكەرىپ, العاشقى كەزدە ورىس تىلىندەگى وقۋلىقتاردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ جۇمىسىنا بەلسەنىپ كىرىستى. كەيىن ول قازاقستان گەوگرافياسى بويىنشا وقۋلىقتار جازۋعا ارالاستى.
ءاليا سارسەنقىزىنىڭ گەوگراف-عالىم رەتىندەگى زور عىلىمي قىزىعۋشىلىق ءارى مۇددەلىلىك تۋدىرعان سالاسى گەوگرافيالىق اتلاستار جاساۋ دەر ەدىك. ونىڭ العاشقىسى 2000 جىلى ماسكەۋدەگى «ديزاين» باسپاسىندا قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە باسىپ شىعارىلدى. ول قازاقستان تابيعاتى جايىندا كوبىرەك بىلۋگە قۇشتار جانداردىڭ ءبارىنىڭ دە قاجەتىنە جارادى. مۇنداعى ءاربىر كارتاعا عالىمنىڭ اسقان ىجداعاتتىلىعىمەن تۇسىندىرمە ءماتىن تىركەلىپ بەرىلگەندىگى دە قۇبا-قۇپ. تولىقتىرىلىپ-مولىقتىرىلعان تۇرىندەگى بۇل اتلاستى 2003 جىلى الماتى قالاسىنداعى «گلوبۋس» باسپاسى قايتادان باسىپ شىعاردى. سونىمەن بىرگە, ءاليا سارسەنقىزىنىڭ ءۇش تومدىق قازاقستاننىڭ ۇلتتىق اتلاسىن جاساۋعا قاتىسۋى دا زيالى قاۋىم كوزىندە اسا ساليقالى ەڭبەك دەپ ءادىل باعالاندى. بۇل ەرەكشە تولىمدى دا تولايىم اتلاستى 2010 جىلى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ گەوگرافيا ينستيتۋتى باسىپ شىعاردى. ومىرگە وسىلايشا قازاقستاننىڭ جاڭا ساپاداعى گەوگرافيالىق اتلاسى كەلگەن ەدى.
قانشا جىلىن جۇمساپ, قانشاما اۆتورلارمەن بىرگە كوز مايىن تاۋىسا ەڭبەكتەنگەن وسىناۋ اتلاستار اقجولتاي بولىپ شىقتى. ءسويتىپ, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن اسقان شاعىندا اكادەميك ءاليا بەيسەنوۆا عىلىمدا تاعى ءبىر ەرلىك جاساپ, مەرەيىن اسىردى. قازاقستاننىڭ اتلاستىق كارتوگرافياسىنداعى اسا ەلەۋلى عىلىمي جۇمىستار توپتاماسى ەلباسى جارلىعىمەن ەلىمىزدىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى 2013 جىلعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنا لايىق دەپ تانىلدى. ناعىز ءادىل باعا وسى ەدى. جۇبايى سەرىك قيراباەۆ – بارشامىزعا قادىرمەندى ادەبيەتىمىزدىڭ ابىزى سەراعاڭ ەكەۋى بۇعان دەيىن ءبىر ۇيدەن ەكى اكادەميك بولىپ ورتا تولتىرىپ جۇرسە, ەندى امبە ءبىر شاڭىراقتان ەكى لاۋرەات قاتارىنان شىعىپ, شاتتىققا بولەنگەنىنە ەلى سۇيىنەدى.
مارتەبەگە جەتكىزگەن, تولايىم ەل كادەسىنە جاراعان, مەملەكەت مۇددەسىمەن كامىل ۇندەسكەن وسىناۋ زەردەلى ەڭبەك, اقجولتاي اتلاس جايىندا كەڭىرەك ايتقانىمىز ابزال. اۋەلى, بۇل قازاقستاننىڭ جاڭا اتلاسى – جاڭادان جاسالعان جانە العاش جاريالانعان كارتالاردان تۇزىلگەن دارا تۋىندى, ءتول شىعارما. وندا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى – ەلتاڭبا, تۋ جانە ءانۇران كەلتىرىلىپ, جاستاردى وتانسۇيگىشتىككە باۋلۋداعى باستاۋ بۇلاققا بارىنشا ءمان بەرگەن. سونىمەن بىرگە, رەسپۋبليكانىڭ جاڭا اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبولىنىسى مەن گەوگرافيالىق (توپونيمدەر) جانە ەكونوميكالىق نىسانداردىڭ قازىرگى اتاۋلارى ايشىقتالعان. مۇمكىندىگىنشە, ەلدىڭ تابيعات بايلىقتارىنىڭ ماعلۇماتى بارىنشا مول كورىنىس تاپقان.
ءۇش تىلدە جارىق كورگەن اتلاستىڭ ءبىر قۇندىلىعى, وندا ەلدىڭ كوپتەگەن ۇيىمدارى مەن مەكەمەلەرىنىڭ زاماناۋي كارتوگرافيالىق, ستاتيستيكالىق ءھام ادەبي ماتەريالدارى مولىنان توپتاستىرىلعان. اتلاستا قازاق ساحاراسى ارقىلى وتكەن ۇلى جىبەك جولىنىڭ ەجەلگى مارشرۋتتارى العاش رەت تاڭبالاندى. كونە زامانداردان قازىرگى كەزگە دەيىنگى گەوگرافيالىق زەرتتەۋلەردى ءداۋىرلەرگە ءبولۋ ورايىنداعى ماتەريالدار پاش ەتىلدى. ولاردا نەشەمە بۋىن گەوگرافتار مەن ساياحاتشىلاردىڭ ەڭبەگىمەن حاتقا ءتۇسكەن قازاقستان تابيعاتى تۋرالى ءار الۋان ءارى شىنايى ماعلۇماتتار جيناقتالدى.
قازاق جەرىن مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ ۇلتتىق, ۇلىستىق قۇرامى, جالپى تۇركى جۇرتىنىڭ دۇنيە جۇزىنە قونىستانۋى, ولاردىڭ قاي وڭىردە ازايىپ, قاي وڭىردە مولايىپ وتىرعانى دەرەكتەرمەن دايەكتەلگەن. ەكونوميكالىق كارتادا ەلىمىزدىڭ جەراستى, جەرۇستى بايلىعىنا ساي دامۋ قارقىنى, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى, جارامدىسى ءار ادام باسىنا شاققاندا 12 گەكتاردان كەلەتىن جەر رەسۋرستارى, جايىلىمدىقتار مەن شابىندىقتار دا جان-جاقتى, تولىمدى تالدانىپتى.
اتلاستا قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق كەلبەتىنىڭ سيپاتتاماسى اسا جارقىن تۇردە كورىنەدى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى كەزەڭ ىشىندەگى ەلدىڭ بەت-بەينەسىن تۇتاستاي كورسەتەتىن وسىنداي تۋىندى ۇلگى ەتۋگە ابدەن لايىقتى. ۇلت يگىلىگىنە اينالعان وسىناۋ ۇلاعاتتى ەڭبەكتىڭ, ۇستىندى تۋىندىنىڭ تۋىن كوتەرگەن ۇيىتقىسى, كوشىن باستاعان كوشەلى كەمەلى اكادەميك ءاليا بەيسەنوۆا بولعانى انىق. ولاي بولسا, بايتاق جۇرتىنىڭ, ەگەمەن ەلىنىڭ باياندى باق-بەرەكەسىنە سەبىن تيگىزۋدەن, تەرىن توگىپ, تىلەك قوسۋدان جازباي كەلە جاتقان انا, ۇستاز, عالىم, اسىل جاردىڭ وسىنداي ونەگەسى باياندى بولسىن دەپ تىلەيىك. بۇگىنگى بيىكتەن قاراساق, ماقسات الىس ەدى. جەتتى. مۇرات اسىل ەدى. قاۋىشتى. سەبەبى, قايراتى – قارىمدى, قاجىرى – بەرىك, سابىرى – سەرىك, اقىلى – كەڭ بولىپ شىقتى. ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن!.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
