ايماقتار • 18 قاڭتار، 2021

شالقار كولىن ساقتاپ قالۋدىڭ باستى جولى

243 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدىڭ بىرقاتار ايما­عىنداعى وزەن-كولدەردىڭ سۋى ازايىپ، ارناسى تارتىلىپ بارا جاتقانى تۋرالى ماسەلەلەر سوڭعى ۋاقىتتا ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. سونداي كەپ باتىس قازاقستان وب­لىسىنداعى تەرەكتى اۋدا­نىنىڭ وڭتۇستىگى مەن جايىق وزەنىنىڭ سولتۇس­تىك-شىعىس بولىگىندە ورنا­لاسقان شالقار كولىنە دە ورناۋى مۇمكىن.

بۇرىن كولدىڭ ۇزىندىعى 18، ەنى 15 شاقىرىم بولسا، بۇگىنگى ۋاقىتتا بۇل ايدىنى اجەپتاۋىر تارىلىپ قالعانى كوزگە ايقىن بايقالادى. جالپى اۋدانى 260 گەكتاردى قۇراعان شالقار كولى 1994 جىلى مەملەكەتتىك بيوگيدرولوگيالىق قورىق دەپ جاريالاندى. ارادا ون ءبىر جىل وتكەن سوڭ، ياعني 2005 جىلدىڭ مامىر ايىندا ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس ەكولوگيالىق-عىلىمي جانە مادەني ماڭىزى بار قورشاعان ورتانى قورعاۋ نىساندارىنىڭ تىزبەسىنە ەندى.

شالقار كولى مەن ونىڭ ما­ڭايى بالىقتىڭ كوپتەگەن تۇرىنە جانە وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنە اسا باي بولعانى بۇگىن­دە ەرتەگىگە اينالىپ بارا جات­قانداي. كول سۋى­نىڭ ازايۋى وسى تابيعي باي­لىق­تاردىڭ ءبارىنىڭ قۇرىپ كەتۋ قاۋپىن تۋعىزۋدا. بۇعان بىرقاتار تابيعي جانە تەحنوگەندىك فاكتورلار اسەر ەتكەنى ەشقانداي تالاس تۋعىزبايدى. نەگىزىنەن كوكتەمگى قار سۋىمەن قورلاناتىن كولگە ىل­عالدىڭ از جينالۋى نەمەسە مۇل­دەم تۇسپەۋى جانە شالقارعا قۇيى­لاتىن بۇلاق كوزدەرىنىڭ بىتەلۋى كولدىڭ تىنىسىن تارىلتتى. ال كولگە تارتىلعان كانالداردىڭ سۋىن بوگەپ، شارۋاشىلىق ماق­سات­تاردى پايدالانۋ جانە ىشكى سۋ قويمالارىنداعى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەپ كەتۋى جاعدايدى ودان سايىن ۋشىقتىردى.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ما­سە­لە، بۇدان ءبىراز جىل بۇرىن گيد­روينجەنەرلىك نىسانداردى ىسكە قوسۋ ارقىلى جايىق وزەنىنەن شا­ل­قارعا سۋ جىبەرىلگەن بولاتىن. بۇگىندە بۇل تاسىلدەن مۇلدەم باس تارتۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. ويت­كەنى جايىقتىڭ سۋ دەڭگەيى قازىر تىزەدەن كەلەدى. سونداي-اق سوڭ­عى ۋاقىتتا اتالعان كول سۋىنىڭ دەڭگەيىن بەلگىلى ءبىر مولشەردە ۇس­تاپ تۇرۋعا سەپتىگى تيەتىن شو­لاق اڭقاتى مەن ەسەن اڭقاتى وزەن­دەرىنىڭ دە قۇرعاپ قالۋدىڭ ءسال الدىندا ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

مۇنداي جاعدايدا ايدىنداعى بالىق قورىن ساقتاۋ جونىندەگى ماسەلەنىڭ تىم قيسىنسىز ەكەنى تۇسىنىكتى. جوعارىدا ايتىلعانداي، تابيعي جانە تەحنوگەندىك فاكتورلار كولدە تىرشىلىك ەتەتىن بالىق ۋىلدىرىعىنىڭ جەتىلۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ، شاباقتاردىڭ قىرىلۋىنا اكەلىپ سوقتىرۋدا. ال ەندى وسىنداي قولايسىزدىق پەن قوردالانىپ قالعان پروبلەمالاردى رەتتەۋ مەن جولعا قويۋ ءۇشىن نە ىستەگەن ءجون؟

بۇل ورايدا، م.وتەمىسوۆ اتىن­داعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى سوڭ­عى جىلدارى شالقار كولىندە بيولوگيالىق جانە تەحنيكالىق باعىتتاردا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە باستاعانىن ايتۋ پارىز. اتالعان ءىس نەگىزىنەن كول ارناسىن تابيعي جولدارمەن قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيدى. سوعان سايكەس جوبا اياسىندا ءتيىستى عىلىمي نەگىزدەمەلەر ازىرلەنگەن. وسى ارقىلى تابيعي باسسەيندە قالىپتاسىپ وتىرعان كۇردەلى جاع­دايلارعا ءتيىستى عىلىمي تالداۋ جۇرگىزۋ قولعا الىنعان. مۇ­نىڭ ءبارى مەملەكەتتىك ليتسەنزيا نەگىزىندە وتكىزىلىپ، ونىڭ تو­لىق ەسەبى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ عى­لىمي كەڭەسىندە تىڭدالعان.

ءبىز وسى عىلىمي زەرتتەۋلەر اياسىندا جۇرگىزىلگەن ەكسپە­دي­تسيا­نىڭ قۇرامىندا بولعان باتىس قازاقستان وبلىسى بو­يىنشا ەكولوگيالىق ۇيىمدار قاۋىم­داس­تىعىنىڭ پرەزيدەنتى عازيز حاي­مۋلدينمەن كەزدەسىپ، شال­قار كولىندە قالىپتاسىپ وتىر­عان كۇردەلى احۋالدى ساۋىق­تىرۋ جونىندە پىكىرىن بىلگەن ەدىك. اقجايىقتىڭ ارداقتى اقسا­قا­لىنىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى جاع­دايدا مۇنىڭ ەڭ باستى جولى – كۇن­نەن-كۇنگە تارتىلىپ بارا جات­قان سۋ ارناسىن قالپىنا كەل­تىرۋدىڭ تابيعي جولدارىن پايدالانۋ. بۇل رەتتە تابيعات جاناشىرى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ با­رىسىندا كول دەڭگەيىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 168 ملن تەكشە مەتر سۋ قاجەتتىگى انىقتالعانىن العا تارتتى.

ءبىز جوعارىدا شالقار كولىنىڭ توڭىرەگىندە كوپتەگەن بۇلاق بار ەكەنىن ايتقانبىز. ونىڭ جالپى سانى جيىرمادان اسادى ەكەن. بۇ­گىندە وسى بۇلاقتار تۇگەلگە جۋىق بىتەلىپ قالعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. سوندىقتان عازيز حايمۋلدين اقساقال تىكەلەي ءوزى­نىڭ باستاماسى بويىنشا بەلدى بۋىپ، جەڭدى ءتۇرىپ جىبەرىپ، ەكى بۇ­لاقتىڭ كوزىن تازارتىپ، سۋىن قالپىنا كەلتىرىپتى. سونىمەن قاتار ەكولوگيالىق ۇيىمدار قاۋىم­داستىعىنىڭ جەتەكشىسى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ كومەگىنە سۇيەنە وتىرىپ، ءبىر عانا بۇلاقتان كولگە تاۋلىگىنە 3،5 مىڭ تەكشە مەتر سۋ قۇيىلاتىنىنا كوز جەتكىزگەن. ياعني بۇدان وزگە بۇلاقتاردىڭ كوزى اشىلعان كەزدە ءبارى بىرىگىپ، جى­لىنا ميلليونداعان تەكشە مەتر سۋ شالقارعا قۇيىلادى. مى­نە، وسىنداي تابيعي تاسىلدەردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى شالقار كولىن­دەگى سۋ تاپشىلىعىن قارجى شىعىنداماي-اق رەتتەۋگە بولادى.

عالىم عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىستارىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا شىعارىلعان ۇسىنىم­دار باتىس قازاقستان وبلىستىق تابي­عي رەسۋرستار جانە تابي­عاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باس­قار­ماسىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلگەنىن ايتتى. اتالعان مەملەكەتتىك مەكەمە بۇل تۇرعىدا ءتيىستى ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن ازىرلەيدى دەگەن ويدامىز.

 

تەمىر قۇسايىن،

جۋرناليست

 

باتىس قازاقستان وبلىسى،

تەرەكتى اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا جاڭا كەن ورنى تابىلدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 16:21

ەڭ سۇلۋ ۆولەيبولشى كىم؟

سپورت • بۇگىن، 16:15

ەل قورعاعان ەردىڭ ەسىمى جاڭعىردى

رۋحانيات • بۇگىن، 14:49

كورشىنىڭ كوپ-كورىم كومەگى

قوعام • بۇگىن، 14:23

ۇقساس جاڭالىقتار