بۇرىن كولدىڭ ۇزىندىعى 18, ەنى 15 شاقىرىم بولسا, بۇگىنگى ۋاقىتتا بۇل ايدىنى اجەپتاۋىر تارىلىپ قالعانى كوزگە ايقىن بايقالادى. جالپى اۋدانى 260 گەكتاردى قۇراعان شالقار كولى 1994 جىلى مەملەكەتتىك بيوگيدرولوگيالىق قورىق دەپ جاريالاندى. ارادا ون ءبىر جىل وتكەن سوڭ, ياعني 2005 جىلدىڭ مامىر ايىندا ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس ەكولوگيالىق-عىلىمي جانە مادەني ماڭىزى بار قورشاعان ورتانى قورعاۋ نىساندارىنىڭ تىزبەسىنە ەندى.
شالقار كولى مەن ونىڭ ماڭايى بالىقتىڭ كوپتەگەن تۇرىنە جانە وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنە اسا باي بولعانى بۇگىندە ەرتەگىگە اينالىپ بارا جاتقانداي. كول سۋىنىڭ ازايۋى وسى تابيعي بايلىقتاردىڭ ءبارىنىڭ قۇرىپ كەتۋ قاۋپىن تۋعىزۋدا. بۇعان بىرقاتار تابيعي جانە تەحنوگەندىك فاكتورلار اسەر ەتكەنى ەشقانداي تالاس تۋعىزبايدى. نەگىزىنەن كوكتەمگى قار سۋىمەن قورلاناتىن كولگە ىلعالدىڭ از جينالۋى نەمەسە مۇلدەم تۇسپەۋى جانە شالقارعا قۇيىلاتىن بۇلاق كوزدەرىنىڭ بىتەلۋى كولدىڭ تىنىسىن تارىلتتى. ال كولگە تارتىلعان كانالداردىڭ سۋىن بوگەپ, شارۋاشىلىق ماقساتتاردى پايدالانۋ جانە ىشكى سۋ قويمالارىنداعى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەپ كەتۋى جاعدايدى ودان سايىن ۋشىقتىردى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ماسەلە, بۇدان ءبىراز جىل بۇرىن گيدروينجەنەرلىك نىسانداردى ىسكە قوسۋ ارقىلى جايىق وزەنىنەن شالقارعا سۋ جىبەرىلگەن بولاتىن. بۇگىندە بۇل تاسىلدەن مۇلدەم باس تارتۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. ويتكەنى جايىقتىڭ سۋ دەڭگەيى قازىر تىزەدەن كەلەدى. سونداي-اق سوڭعى ۋاقىتتا اتالعان كول سۋىنىڭ دەڭگەيىن بەلگىلى ءبىر مولشەردە ۇستاپ تۇرۋعا سەپتىگى تيەتىن شولاق اڭقاتى مەن ەسەن اڭقاتى وزەندەرىنىڭ دە قۇرعاپ قالۋدىڭ ءسال الدىندا ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
مۇنداي جاعدايدا ايدىنداعى بالىق قورىن ساقتاۋ جونىندەگى ماسەلەنىڭ تىم قيسىنسىز ەكەنى تۇسىنىكتى. جوعارىدا ايتىلعانداي, تابيعي جانە تەحنوگەندىك فاكتورلار كولدە تىرشىلىك ەتەتىن بالىق ۋىلدىرىعىنىڭ جەتىلۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ, شاباقتاردىڭ قىرىلۋىنا اكەلىپ سوقتىرۋدا. ال ەندى وسىنداي قولايسىزدىق پەن قوردالانىپ قالعان پروبلەمالاردى رەتتەۋ مەن جولعا قويۋ ءۇشىن نە ىستەگەن ءجون؟
بۇل ورايدا, م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى سوڭعى جىلدارى شالقار كولىندە بيولوگيالىق جانە تەحنيكالىق باعىتتاردا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە باستاعانىن ايتۋ پارىز. اتالعان ءىس نەگىزىنەن كول ارناسىن تابيعي جولدارمەن قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيدى. سوعان سايكەس جوبا اياسىندا ءتيىستى عىلىمي نەگىزدەمەلەر ازىرلەنگەن. وسى ارقىلى تابيعي باسسەيندە قالىپتاسىپ وتىرعان كۇردەلى جاعدايلارعا ءتيىستى عىلىمي تالداۋ جۇرگىزۋ قولعا الىنعان. مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك ليتسەنزيا نەگىزىندە وتكىزىلىپ, ونىڭ تولىق ەسەبى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ عىلىمي كەڭەسىندە تىڭدالعان.
ءبىز وسى عىلىمي زەرتتەۋلەر اياسىندا جۇرگىزىلگەن ەكسپەديتسيانىڭ قۇرامىندا بولعان باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا ەكولوگيالىق ۇيىمدار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى عازيز حايمۋلدينمەن كەزدەسىپ, شالقار كولىندە قالىپتاسىپ وتىرعان كۇردەلى احۋالدى ساۋىقتىرۋ جونىندە پىكىرىن بىلگەن ەدىك. اقجايىقتىڭ ارداقتى اقساقالىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى جاعدايدا مۇنىڭ ەڭ باستى جولى – كۇننەن-كۇنگە تارتىلىپ بارا جاتقان سۋ ارناسىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ تابيعي جولدارىن پايدالانۋ. بۇل رەتتە تابيعات جاناشىرى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ بارىسىندا كول دەڭگەيىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 168 ملن تەكشە مەتر سۋ قاجەتتىگى انىقتالعانىن العا تارتتى.
ءبىز جوعارىدا شالقار كولىنىڭ توڭىرەگىندە كوپتەگەن بۇلاق بار ەكەنىن ايتقانبىز. ونىڭ جالپى سانى جيىرمادان اسادى ەكەن. بۇگىندە وسى بۇلاقتار تۇگەلگە جۋىق بىتەلىپ قالعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. سوندىقتان عازيز حايمۋلدين اقساقال تىكەلەي ءوزىنىڭ باستاماسى بويىنشا بەلدى بۋىپ, جەڭدى ءتۇرىپ جىبەرىپ, ەكى بۇلاقتىڭ كوزىن تازارتىپ, سۋىن قالپىنا كەلتىرىپتى. سونىمەن قاتار ەكولوگيالىق ۇيىمدار قاۋىمداستىعىنىڭ جەتەكشىسى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ كومەگىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءبىر عانا بۇلاقتان كولگە تاۋلىگىنە 3,5 مىڭ تەكشە مەتر سۋ قۇيىلاتىنىنا كوز جەتكىزگەن. ياعني بۇدان وزگە بۇلاقتاردىڭ كوزى اشىلعان كەزدە ءبارى بىرىگىپ, جىلىنا ميلليونداعان تەكشە مەتر سۋ شالقارعا قۇيىلادى. مىنە, وسىنداي تابيعي تاسىلدەردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى شالقار كولىندەگى سۋ تاپشىلىعىن قارجى شىعىنداماي-اق رەتتەۋگە بولادى.
عالىم عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا شىعارىلعان ۇسىنىمدار باتىس قازاقستان وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلگەنىن ايتتى. اتالعان مەملەكەتتىك مەكەمە بۇل تۇرعىدا ءتيىستى ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن ازىرلەيدى دەگەن ويدامىز.
تەمىر قۇسايىن,
جۋرناليست
باتىس قازاقستان وبلىسى,
تەرەكتى اۋدانى
