ماڭعىستاۋ جىراۋلىق مەكتەبى ءوزىنىڭ ءسوز ساپتاۋ (ستيلدىك, تىلدىك ۇستانىمى), جىردى ورىنداۋ ءتاسىلى, تاريحي قالىپتاسۋى, كونتسەپتۋالدىق مازمۇنى جاعىنان XIV-XV عاسىرلارداعى سىپىرا جىراۋ ءداستۇرىن جالعاستىرىپ, XX عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن (ساتتىعۇل, سۇگىر جىراۋلار) ۇزبەي جەتكىزۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل مەكتەپ قازاقستاننىڭ باتىس ءوڭىرىن, تۇرىكمەنستان, رەسەيدىڭ كەيبىر ايماعىن قامتيتىن كەڭ بايتاق جىراۋلىق كەڭىستىك بولىپ تابىلادى. قازىرگى تاڭدا ماڭعىستاۋ جىراۋلىق مەكتەبى تۋعىزعان 49 جىراۋدىڭ 125 باسپا تاباق ادەبي مۇراسى بەلگىلى. ولاردىڭ قاتارىندا 15 اۆتور وسى جولعا بۇكىل عۇمىرىن ارناعان بەلگىلى عالىم, الاشتىڭ اياۋلى ازاماتى قابيبوللا سىديىقوۆتىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا عىلىمي ورتاعا تانىمال بولسا, قالعان 30-دان استام جىراۋدىڭ رۋحاني كومبەسىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ساميان سامالىمەن جەرگىلىكتى مادەني مۇرا جيناۋشى, ارداگەر ازامات جەتىباي جىلقىشى ۇلى تىرنەكتەپ تاۋىپ, جيناقتاپ وقىرمانعا ۇسىندى. بۇل شىعارمالار ەل اراسىندا اۋىزشا جىرلاۋدان, جەكە ادامداردىڭ ارحيۆىندەگى ەسكى قولجازبالاردان, XX عاسىردىڭ 70-80 جىلدارى جازىلعان ءۇنتاسپالاردان كوشىرىلىپ, جيناقتالعاندىقتان ارقايسىسىنىڭ بۇعان دەيىن باسپا ءجۇزىن كورمەگەن كەم دەگەندە ون شاقتى ءماتىن نۇسقالارى بار.
ۇعا-نىڭ سيرەك قولجازبالار قورىندا ماڭعىستاۋ جىراۋلارىنىڭ ءتۇرلى كولەمدەگى 145 شىعارماسى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قورىندا ماڭعىستاۋلىق 9 جىراۋدىڭ 140 شىعارماسىنىڭ قولجازباسى ساقتاۋلى. ماڭعىستاۋ جىراۋلىق مەكتەبى ارقىلى جۇيەلى دە تولىق نۇسقاسى ۇزىلمەي جەتكەن «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرلار تىزبەگىنىڭ ءاربىر جىرىنىڭ كەم دەگەندە ون شاقتى نۇسقاسى وعك-نىڭ قولجازبالار قورىندا, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قورىندا قاتتاۋلى. قولجازبالاردىڭ بىرقاتارى اراب, لاتىن گرافيكاسىمەن جازىلعان, ساپاسى ناشار قاعازعا جازىلعاندارى كومەسكىلەنىپ, وشۋگە اينالعان. بۇل جادىگەر جولداردىڭ بارلىعى بىردەي باسپا بەتىن كورىپ, زەرتتەۋ نىسانىنا اينالا قويعان جوق. ال بۇل جىرلاردىڭ استارىندا ۇلتىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر, ەل مەن جەردىڭ شەجىرەلىك دايەكتەرى, اقپاراتتىق, تانىمدىق ماتەريالدار, تىلدىك ماتەريالدار جاسىرىنىپ جاتقانى ءسوزسىز. ماڭعىستاۋ جىراۋلىق داستۇرىندەگى 49 جىراۋدىڭ قازىرگى كەزدە بەلگىلى بولىپ وتىرعان شىعارمالارىن تۇگەل جيناقتاپ, تىزىمدەۋ, شىعارما ماتىندەرىنىڭ قولداعى نۇسقالارىنىڭ بيبليوگرافيالىق انىقتامالارىن جاساۋ, اتاپ ايتقاندا, شىعارمانىڭ نەشە ماتىندىك نۇسقاسى بەلگىلى, ءار ءماتىن نۇسقاسى قاي جىلدارى كىمنەن, قايدان, قالاي (اۋىزشا, جازباشا ءماتىن تۇرىندە, دىبىستىق ءماتىن تۇرىندە) الىنعاندىعى كورسەتىپ, ءار نۇسقانىڭ بارىنشا تولىقتىرىلعان, شارتتى تۇردە كانوندىق ءماتىنىن انىقتاۋ, جىر ماتىندەرىندەگى كونە, كىرمە, ءدىني-تانىمدىق جولدارعا, انتروپونيمدەر مەن توپونيمدەرگە تاريحي-ەتيمولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت.
ماڭعىستاۋ جىراۋلىق مەكتەبى ءوزىنىڭ ءسوز ساپتاۋ, ءسوز تاڭداۋ الەۋەتىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. ماسەلەن, ماڭعىستاۋ اقىن-جىراۋلارى تىلىندە قازاقتىڭ قازىرگى جازبا ادەبي تىلىندە دە, اۋىزشا ادەبي تىلىندە دە, ءتىپتى قازاقستاننىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن شىققان اقىن-جىراۋلار تىلىندە دە كەزدەسپەيتىن ەرەكشە سوزدەر مەن ءسوز قولدانىستارى بار. ولاردى شارتتى تۇردە كونە سوزدەر, ديالەكتيزمدەر, كىرمە سوزدەر, پوەتيكالىق قولدانىستار دەپ جىكتەۋگە بولادى. مۇنداي كونەلىكتەردىڭ, ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, 3 ءتۇرلى كەلۋ كوزى بار – بىرىنشىدەن, جەكە حالىق بولىپ كۇرالعانعا دەيىنگى كونە تىلدەن قالعان جۇرناقتار (سوزدەر) – ولار التاي, سىبىردەگى تۇركىلەردىڭ, موڭعولداردىڭ ءتىلىنىڭ لەكسيكاسىندا بار سوزدەر (مىسالى, ارقايىن, دۇرەۋ, قۇرال//حۋرال, القا, ت.ب. سوزدەرى), ەكىنشىدەن, تۇركى قاعاناتى ىدىراعاننان كەيىنگى داۋىرلەردە كاسپي بويىنا كەلىپ مەكەندەگەن تايپالار تىلدەرىنەن قالعان كونە تۇلعالار, ۇشىنشىدەن, قازاق حاندىعى قۇرىلاتىن داۋىردە كەلگەن تايپالار (نوعاي, تۇرىكمەن, قاراقالپاق) تىلدەرىنەن اۋىسقان سوزدەر دەپ جورامالداۋعا بولادى.
ماڭعىستاۋ اقىن-جىراۋلارى تىلىندەگى ەرەكشە ءسوز قولدانىستاردىڭ ەندى ءبىر توبى – ورتازيالىق تۇركى جازبا ادەبيەتىنىڭ يگى ىقپالىمەن كەلىپ ورنىعىپ قالعان ايشىقتى, كوركەم كەستەلى سوزدەر (ب.ي.نۇرداۋلەتوۆا, «XVIII-XIX عاسىرلارداعى ماڭعىستاۋ جىراۋلارىنىڭ تىلدىك ەرەكشەلىكتەرى» الماتى, 2011).
قازاق ادەبيەتى تاريحىندا «نوعايلى جىرلارى», «نوعايلىقتىڭ باتىرلارى» «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» دەگەن اتاۋمەن ەرەكشەلەنەتىن جىرلار تىزبەگى كوركەمدىك قۇرىلىمى, قىزىقتى سيۋجەتتەرىمەن عانا ەمەس, وسى ەپوستى وزدەرىنىڭ التىن داۋرەنىنىڭ پوەتيكالىق شەجىرەسى رەتىندە تانىپ, باعالايتىن «نوعايلىق» حالىقتاردىڭ ءتۇپ تاريحىنا دەگەن ساعىنىشىن تۋدىرۋىمەن دە باعالى. وسى قاھارماندىق جىرلار تىزبەگى ارقىلى قازىرگى قازاق, نوعاي, تاتار, باشقۇرت, قاراقالپاق, وزبەك, تۇرىكمەن حالىقتارى وزدەرىنىڭ رۋحاني تۇتاستىعىنىڭ ءتۇپ باستاۋىن تاباتىنى ءسوزسىز.
«قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرلار تسيكلىن ماڭعىستاۋدا مۇرىن جىراۋ جىرلاپ بىزگە جەتكىزگەن. مۇرىنعا دەيىن قاشاعان, نۇرىم, مۇرات, قاراساي جىراۋلار جىرلاسا, ولاردىڭ ءوزى جىردى ابىلدان ۇيرەنگەن. اقتوبە وڭىرىندە جىرلار تسيكلىن نۇرپەيىس بايعانين جىرلاعان. ول جاسكەلەڭ جىراۋ باستاعان جىراۋلىق مەكتەپتەن ۇيرەنگەن. ال جاسكەلەڭنىڭ ءوزى بەكبەرگەن جىراۋدان, ول ءالىم ۇكى جىراۋدان ۇيرەنگەن. جايىق وڭىرىندە جيەمبەت جىراۋدىڭ مەكتەبى, اتىراۋدا قۋان, ودان ىعىلمان جىراۋلار باستاعان جىراۋلىق مەكتەپ وسى جىرلار تسيكلىن جىرلاپ تاراتقان. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ارال, قازالى ايماعىندا نۇرتۋعاننىڭ جىراۋلىق مەكتەبى بولعان. وسى نۇرتۋعان جىراۋ «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىنا» كىرەتىن ءبىرشاما جىرلاردى جاڭعىرتا جىرلاعان.
ماڭعىستاۋدان شىققان تانىمال زەرتتەۋشى سەرىكبول قوندىباي مۇرىن جىراۋدان جازىپ الىنعان «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرلار تسيكلى بويىنشا 112 ءتوپونيمدى انىقتاعان, ولاردىڭ 32-ءسى ماڭعىستاۋ مەن ۇستىرتتە بار نەمەسە وسى گەوگرافيالىق كەڭىستىكتەگى جەر-سۋ اتاۋلارىنا جۋىقتايتىن اتاۋلار دەيدى. ققب-نا جاتقىزىلاتىن 30-دان استام جىردىڭ ارقايسىسىنىڭ 10-نان 20-عا دەيىن نۇسقالارىن زەرتتەۋ بارىسىندا ولاردىڭ ماتىنىندەگى 200-دەن استام توپونوميكالىق, انتروپونيمدىك, ەتنوگرافيالىق اتاۋلار مەن ۇعىم-تۇسىنىكتىڭ بار ەكەنىن انىقتادىق. سونداي-اق ماڭعىستاۋدىڭ قاراويى مەن ۇستىرتتە شاشىراپ جاتقان نوعايلى بيلەرى مەن باتىرلارىنىڭ اتىمەن اتالاتىن وبا, قويىلىمدىقتار دا نوعايلى زامانىنىڭ باعزىلىق بەلگىلەرى ەكەنى ءسوزسىز. وسىنداي نوعايلىق پانتەونداردىڭ بىرقاتارى – ماڭعىستاۋدىڭ قاراويىندا شوعىرلانعان ەدىگە ۇرپاقتارىنا بايلانىستى مولا-ەسكەرتكىشتەر.
ماڭعىستاۋ وبلىسى, ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى شەتپەدەن وڭتۇستىك شىعىسقا قاراي 40 شاقىرىمدا قاراۋىلكۇمبەت بيىگى دەپ اتالاتىن الاسا تاۋلار سىلەمى بار. قاراۋىلكۇمبەتتىڭ ۇستىندە, جەرگىلىكتى اقساقالداردىڭ ايتۋىنشا, ەجەلگى نوعايلىدان قالعان قويىلىمدىقتار جاتىر. ماڭعىستاۋ مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ انىقتاۋى بويىنشا قاراۋىلكۇمبەت قويىلىمدىعى ءحىV-ءحVى عاسىرلارعا ءتان ەسكەرتكىش رەتىندە تىركەلگەن. قويىلىمدىقتاردىڭ قاتارىندا, توبەنىڭ بيىكتەۋ تۇسىندا بۇگىندە جارتىلاي بۇزىلعان, بىراق اسا كورنەكى عيمارات تۇر. مامانداردىڭ كورسەتۋىنشە, عيمارات ماڭعىستاۋ كۇمبەز تامدارىنىڭ ىشىندەگى ساۋلەتتىك قۇرىلىسى ەرەكشە, ەجەلگى تاس شەبەرلەرىنىڭ كەرەمەت قولتاڭباسى بولىپ تابىلادى. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى, جىرشى – اقىلبەك وتەش 2015 جىلى عيماراتتىڭ قاسبەتىندە: «...ەدىگە ءباھادۇر بۇ باس بي بولدۇ, ءباھادۇر بولدۇ» دەگەن اراب گرافيكاسىمەن تاڭبالانعان جازۋ بار ەكەندىگىن العاش انىقتاعان. بۇل «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرلار تسيكلىندەگى «ەدىگە باتىردىڭ» باس قاھارمانى ەدىگەنىڭ ءپروتوتيپى – التىن وردانىڭ اتاقتى ءبيى, بەگلەر بەگى, نوعاي ورداسىنىڭ نەگىزىن قالاعان, تالاي جىر مەن اڭىزدىڭ تۋىنا نەگىز بولعان اتىشۋلى ەدىگەگە سالىنعان كەسەنە بولۋى مۇمكىن بە؟ ءبىز وسى ماسەلەگە قاتىستى ەدىگەنىڭ ءولىمى مەن جەرلەنۋىنە بايلانىستى دەرەكتەردى قاراستىرىپ, بىرنەشە ماقالا جاريالاعان بولاتىنبىز.
«قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرلار تىزبەگىنىڭ تۇتاسقان, جۇيەلەنگەن پوەتيكالىق ارەالىنىڭ باسقا ەمەس, ماڭعىستاۋ ايماعى بولۋىندا قانداي سىر بار؟! بۇل دا نوعايلى جىرلارى مەن ماڭعىستاۋ فەنومەنىنە قاتىستى تىڭ زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەتىن وزەكتى ماسەلە دەپ ەسەپتەيمىز.
قازاق ەپوسىنىڭ ۇلتتىق رۋحانياتتاعى ورنىنا تالداۋ جاساي كەلىپ, ەپوستانۋشى پروفەسسور اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ: «قىرعىزدار «ماناس» جىرى مەن ونىڭ ايتۋشىلارىن قوسا قامتىپ زەرتتەيدى جانە «ماناسشى» دەگەندەرگە ايرىقشا كوڭىل بولەدى. ال بىزدە ايتۋشىعا, ءتىپتى ءمان بەرىلمەيدى», – دەپ قىنجىلىس بىلدىرگەن ەدى. شىن مانىندە, «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» جىرلاپ جەتكىزگەن جىراۋلىق مەكتەپ, ولاردىڭ باستى وكىلدەرى, ولاردىڭ جىرلاۋ ماقامى, ءسوز ساپتاۋ ءستيلى, وزىنە دەيىنگى جىراۋ-جىرشىلار جەتكىزگەن نۇسقالارعا قوسىپ-الارى, ونىڭ پوەتيكالىق, الەۋمەتتىك ت.ب. سەبەپتەرىنە تالداۋ جاساپ, جالپى جىراۋلىقتىڭ ەرەكشە تابيعاتىن, قازاق مادەنيەتى تاريحىنداعى ورنىن, تاربيەلىك, تانىمدىق قىزمەتىن زەرتتەۋگە ارنالعان ەڭبەكتەر كەمدە-كەم. بۇل ورايدا ءا.قوڭىراتباەۆتىڭ «ەپوس جانە ونىڭ ايتۋشىلارى» اتتى ەڭبەگىن ايتۋعا بولادى. بىراق ونىڭ ءوزى كەڭەستىك كوزقاراستان اسا الماي, جىراۋدىڭ بولمىسىن ونىڭ ءسوز ساپتاۋ شەبەرلىگىمەن باعالاۋدان ءارى بارا الماعان. ق.سىديىقوۆ «مۇرىن جىراۋ جانە «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» اتتى بىرنەشە بولىمنەن تۇراتىن كولەمدى ماقالاسىندا مۇرىن جىراۋدىڭ شىعارماشىلىق ءومىربايانىن, قالىپتاسقان ونەر ورتاسىن, جىرشىلىق جولداعى ۇستازدارىن, جىرلاۋ ماشىعىن, نەگىزگى رۋحاني مۇرالارى (ولەڭدەرى, جىر-داستاندارى) مەن ماتەريالدىق بۇيىمدارىن, ونىڭ جىراۋلىق بولمىسىن جان-جاقتى اشاتىن ماعلۇماتتار رەتىندە بايانداعان. بۇل جىراۋدى, ونىڭ كيەلى بولمىسىن زەرتتەپ-زەردەلەۋدەگى تۇڭعىش ءارى كەڭ اياداعى ەڭبەك دەۋگە بولادى. وسىنداي باعىتتا باسقا دا جىراۋلار زەرتتەلىپ, ولاردىڭ جىرلاپ جەتكىزگەن نۇسقالارى سالىستىرىلسا, جىردىڭ دامۋ, قالىپتاسۋ تاريحىن پايىمداۋعا مول مۇمكىندىك بولار ەدى.
ءبىز جوعارىدا بىرنەشە تۇركى حالىقتارىنا ورتاق جىرلار تىزبەگىن قۇرايتىن «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرلار تسيكلىنىڭ قالىپتاسقان پوەتيكالىق ارەالى ماڭعىستاۋ ەكەندىگىن ايتتىق. كەزىندە اتالعان جىردى جانە ونى جەتكىزۋشى مۇرىن جىراۋ سەڭگىربەك ۇلىنىڭ مۇرالارىن يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋ تۋرالى قازاقستان پارلامەنتى تاراپىنان ۇسىنىس بولعان ەدى. وكىنىشكە وراي, بۇل شارا اياقسىز قالدى. كەيىن اتالعان ۇيىمنىڭ قازاقستانداعى وكىلدەرىمەن كەزدەسكەنىمىزدە, قىرعىزداردىڭ ماناسشىلارى سياقتى «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» جىرلاپ, دامىتىپ, ۇيرەتىپ وتىراتىن ارنايى مەكتەپ بولۋ كەرەكتىگىن ايتتى. جەكەلەنگەن جىرشىلار بولعانىمەن, ماڭعىستاۋدا ارنايى جىرشىلار مەكتەبى جوق ەكەندىگى راس. ءتىپتى 49 تاقتاق شىققان, «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» ءتارىزدى 3 اي جىرلاپ تاۋىسا المايتىن جىر توپانىن تۋعىزعان ماڭعىستاۋداي پوەتيكالىق وازيستە بىردە-ءبىر جىرشى دايىندايتىن ءبىلىم ورنىنىڭ بولماعان وكىنىشتى-اق.
ش.ەسەنوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا باتىس جىراۋلىق ءداستۇرىن وقىپ-ۇيرەتەتىن ماماندىق اشۋدىڭ ءساتى ءبىر كەلمەي-اق قويدى. ال سوناۋ التىن وردا داۋىرىنەن ۇزىلمەي كەلە جاتقان پوەتيكالىق ءداستۇردىڭ التىن ءتىنىن كەلەر ۇرپاققا جالعاستىرۋ ءۇشىن وسى توپىراقتىڭ جىر-قۇنارىمەن سۋسىنداعان ونەر ورتاسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت-اق. ونى قالىپتاستىراتىن عىلىمي-پەداگوگيكالىق ءبىلىم ورداسى ەكەندىگى ءسوزسىز.
بيبايشا نۇرداۋلەتوۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
ماڭعىستاۋ وبلىسى
