جۇمىس ونلاين رەجىمگە اۋىسقان ساتتە جۇمىس بەرۋشىلەر مەن قىزمەتكەرلەر دە وزدەرىنىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتىن باسقا قىرىنان تاني باستادى. كەيبىر مەكەمەلەر جۇمىستى كەڭسەگە بارماي-اق ورىنداۋعا بولاتىنىنا كوز جەتكىزىپ, تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن جالعاساتىن ءداستۇرلى فورماتتان باس تارتىپ جاتىر. ومىرلىك قۇندىلىقتارىن قايتا تۇگەندەگەن حالىق اراسىندا كوڭىلى قالامايتىن جۇمىسىن تاستاپ, جۇرەك قالاۋىن ورىنداۋعا بەل بۋعاندار كوپ.
كانادادا جۇرگىزىلگەن ساۋالدامانىڭ ناتيجەسىندە تۇرعىنداردىڭ تورتتەن ءبىرى پاندەميا كەزىندە ماماندىق اۋىستىرۋ تۋرالى ويلاپ جۇرگەنى انىقتالعان. كانادالىقتاردىڭ 24 پايىزىن كاسىبي جولىن قايتا قاراپ, جۇمىس ورنىن وزگەرتۋ تۋرالى ويعا پاندەميا جەتەلەگەن ەكەن. قازىر ءار بۇرىشتان جاھاندىق پاندەميانىڭ ەكونوميكالىق سالدارىن تالقىلاپ جاتقانىمىزبەن, ونىڭ ادامنىڭ ءال-اۋقاتىنا, الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق جايىنا قالاي اسەر ەتكەنىن ايتىپ جاتقان ەشكىم جوق. بۇل – بولاشاق زەرتتەۋلەردىڭ ەنشىسىندە...
جالپى, تۇراقسىز الەمدە تۇراقتى جالاقى الىپ وتىرعان جۇمىستان باس تارتۋدىڭ ءوزى قيىن. قايتا وسى كەزەڭدى ومىرلىك ماڭىزى بار شەشىم قابىلداماي, «تىنىش» وتكىزۋدى دە ويلايتىندار كوپ. دەگەنمەن كەز كەلگەن داعدارىس جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى دەگەن ءسوزدىڭ جانى بار سەكىلدى. مانسابىن وزگەرتكىسى كەلەتىندەردىڭ 36%-ى – 40 جاسقا جەتپەگەن ازاماتتار, ال 50 جاستان اسقان رەسپوندەنتتەردىڭ تەك 15%-ى ماماندىق اۋىستىرۋ تۋرالى ويلايتىنىن ايتقان. بۇل جاستاردىڭ وزگەرىسكە بەيىم, زامان تالابىنا ساي ماڭىزدى شەشىم قابىلداۋعا دايىن ەكەنىن كورسەتەدى.
داعدارىستا جۇمىسسىز قالعان ادامداردىڭ دا كوپ ەكەنى بەلگىلى. كوپ كاسىپكەرلەر بانكروتقا ۇشىراپ, وندىرىستەرىن جابۋىنا تۋرا كەلدى. ەكى قولعا ءبىر كۇرەك ىزدەگەن جۇرت جاڭا مۇمكىندىكتەر قاراستىراتىنى انىق. سونداي-اق ۇيدەن جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردە قوسىمشا ۋاقىت پايدا بولىپ, وسىعان دەيىن ۇلگەرمەي جۇرگەن ءىسىن دوڭگەلەتۋگە مۇمكىندىك الدى. قوعامنىڭ ءدال بۇرىنعى قالپىنا كەلەر-كەلمەسىن دە كەسىپ ايتۋ قيىن.
اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرى, اۋلا سىپىرۋشىلار, كاسىپورىن, ءوندىرىس, قۇرىلىس جۇمىسشىلارى سەكىلدى قارا جۇمىس كۇشىنە سۇرانىس ءاردايىم بولادى. ول جۇمىس ازىرگە قىزمەتكەردىڭ ءوز ورنىندا بولۋىن تالاپ ەتەدى. الايدا وي ەڭبەگىمەن اينالىساتىن كوپ قىزمەتكەردىڭ قاشىقتان جۇمىس ىستەي الاتىنىنا تولىق كوز جەتتى. ساۋالداماعا قاتىسقان, وسى جولمەن ناپاقا تاباتىن 4700 قىزمەتكەر ەسكى جۇمىس تاسىلىنە ورالعىسى كەلمەيتىنىن جەتكىزىپتى. قىزمەتكەرلەردىڭ تەك 12%-ى تولىققاندى كەڭسەگە ورالۋعا دايىن ەكەن, ال 72%-ى كەڭسە مەن ۇيدە جۇمىس ىستەۋدى قاتار الىپ جۇرۋگە بولاتىنىن قولداپتى. بۇل الداعى جىلدارى كۇنى بويى كەڭسەدە وتىرىپ جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ قاتارى ازاياتىنىن كورسەتەدى. سەبەبى جۇمىس بەرۋشىلەر قىزمەتكەرلەردىڭ ىرقىنا كونىپ, جۇمىس ءتاسىلىن وڭتايلى ەتۋگە تىرىساتىنى انىق.
Coursera سەكىلدى بەلگىلى ءبىلىم بەرۋ پلاتفورمالارى تەگىن كۋرستار ۇسىنىپ, قىسقا ۋاقىتتا مەڭگەرۋگە بولاتىن ماماندىقتارعا جول اشتى. وسىلايشا ستۋدەنتتەر عانا ەمەس, كاسىبي ماماندار دا بىلىكتىلىگىن ارتتىردى. ال ۇيدە وتىرعان قىز-كەلىنشەكتەر اراسىندا ءتۇرلى تاعامدار ازىرلەپ ساتۋ كوبەيە باستادى. وسىعان دەيىن وتباسى ءۇشىن ءدامدى تاعام ازىرلەيتىن جاندار ەندى ونى ساتۋعا شىعارا باستادى. وسىلايشا كارانتين تالايلارعا سۇيىكتى ىسىمەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بەردى دەۋگە بولادى.
اقش-تا مەيرامحانالار جابىلىپ, تاماقتانۋ ورىندارى شىعىنعا باتقان تۇستا جەكە اسپازدارعا سۇرانىس ارتا باستاعان. سىرتتان تاماقتانۋعا ۇيرەنگەن قالتالى ازاماتتار ەندى جەكە اسپاز جالداي باستاعان. وسىلايشا كەيبىر ماماندىقتار باسقا قىرىنان اشىلا ءتۇستى. تاعام جەتكىزۋ ورىندارى دا جوعارى سۇرانىسقا يە بولا باستادى.
جالپى, پاندەميا كەزىندە جۇمىس اۋىستىرۋ تۋرالى پىكىرلەر ەكىگە ايىرىلادى. بىرەۋلەر تۇراقسىز كەزدە باسقا جۇمىس ىزدەپ سابىلعانشا, بار جۇمىستان ايىرىلماۋعا تىرىسۋ كەرەك دەسەدى. ەندى بىرەۋلەر قازىر تۇراقتى جۇمىسىڭ بولعانىمەن, ەرتەڭ ول توقتاپ قالۋى مۇمكىن, سوندىقتان جاڭا جۇمىس ىزدەۋ ارتىقتىق ەتپەيدى دەپ كەڭەس بەرەدى. شىنىندا, الداعى جىلدارى دا داعدارىس جالعاسىپ, كەيبىر جۇمىس ورىندارى جابىلىپ قالۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ بار.
پاندەميا سوققىسى اۋىر تيگەندەردىڭ ءبىرى جاستار ەكەنى بۇرىننان ايتىلىپ كەلەدى. اسىرەسە 16-24 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتاردىڭ جوعالتقانى كوپ بولدى. جۇمىسسىز قالعانداردىڭ العى شەبىندە – وسى جاس ماماندار. ولار سونداي-اق كاسىپتىك دايىندىق مۇمكىندىكتەرىنەن دە تىس قالدى. وقۋ بىتىرگەن, ەڭبەك نارىعىنا جاڭادان قوسىلۋدى جوسپارلاعان ازاماتتاردىڭ نەگىزگى جوسپارىنىڭ كۇل-تالقانى شىقتى. ەندى ولار نە ىستەمەك؟ مۇنىڭ بارلىعى ونسىز دا ۋشىعىپ تۇرعان الەۋمەتتىك سالانىڭ ءحالىن ودان سايىن اۋىرلاتپاق.
ءوز ءحوببيىن قارجى تابۋ كوزىنە اينالدىرا بىلگەندەرگە الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كومەگى كوپ بولدى. قازىر Instagram, Facebook, YouTube جەلىلەرى دە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, اقشا تابۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. تسيفرلى الەمدە وسى سەكىلدى ەلەكتروندى مەديانىڭ ىقپالى ارتا بەرمەسە, ازايماسى انىق. سول سەبەپتى زامان تالابىنا ساي جاڭا پايدا بولعان ماماندىقتاردى دا قوسىمشا يگەرۋگە تۋرا كەلەدى. جاھاندىق ترەندتى دەر كەزىندە سەزىپ, وسى سالاعا بەيىمدەلگەن ماماندار ۇتىلمادى. كارانتيندە ۇيىنە قامالعان جۇرت تسيفرلى مەدياعا سۇرانىستى ارتتىرىپ, قارالىمدى كوبەيتە باستادى. الەۋمەتتىك جەلى مەنەدجەرى, الەۋمەتتىك مەديا ستراتەگى, قاۋىمداستىق مەنەدجەرى, برەند مەنەدجەر, كونتەنت ستراتەگى سەكىلدى اتى مەن زاتى بەلگىسىز جاڭا ماماندىقتار قاپتاپ كەتتى. بۇل جاڭا كاسىپ تۇرلەرى بۇگىندە قاتارداعى قىزمەتكە اينالىپ كەتتى.
پاندەميا جۇمىس بەرۋشىلەر ءۇشىن دە وڭايعا سوقپادى. ماسەلەن, اۋستراليادا جىل باسىنان بەرى ميلليونداعان ادام جۇمىسىن جوعالتقان, قىركۇيەكتىڭ وزىندە 30 مىڭ جۇمىس ورنى بوس قالدى. ماماندار قازىر ەڭبەك نارىعىندا باسەكەنىڭ جوعارى ەكەنىن ايتىپ وتىر. جۇمىس بەرۋشىلەر ءۇشىن تاڭداۋ كوپ, ال ىزدەۋشىلەرگە باسەكە جوعارى. جالپى, ەرلەر مەن ايەل ماماندار اراسىندا دا وزگەرىس بار ەكەنى ايتىلدى. اۋستراليالىق ساراپشىلار ەرلەرمەن سالىستىرعاندا ايەلدەردىڭ جۇمىس ورنىنا قايتا ورالۋى ەكىتالاي دەپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى جاڭا الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ پايدا بولا باستاعانىن كورسەتەدى.
ەڭبەك نارىعى پاندەميا ەلەۋلى اسەر ەتكەن سالالاردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل وزگەرىستەردىڭ سالدارى مەن مۇمكىندىكتەرىن ازىرگە بولجاۋ قيىن. دەسە دە ءاربىر كۇردەلى جاعداي ادامزاتتى جاڭا باستامالارعا يتەرمەلەيدى دەسەك, مۇنىڭ دا قايىرى بولاتىنى ءسوزسىز. بىرەۋلەر جۇرەك قالاۋىن ورىنداپ, جاڭا ماماندىق يگەرىپ جاتسا, بىرەۋلەر وزىنە نە كەرەگىن ەندى ويلانا باستادى. ءبىر انىعى – بۇل وزگەرىستەر ناتيجەسىندە ەڭبەك نارىعىنداعى باسەكە قايتا كۇشەيىپ, بىلىكتى ماماندار سانى ارتا تۇسەتىنى.
