– تالعات سەيىت ۇلى, قازاقستاندا ءتيىمدى قولدانۋعا بولاتىن حالىقارالىق ەكوتۋريزمنىڭ قانداي ۇلگىسى زەردەلەندى؟
– ءبىزدىڭ ساراپشىلار ەكوتۋريزمدى دامىتۋ مەن سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدە اۋستراليا, بوتسۆانا, قىتاي, سەيشەل ارالدارى, ەۋروپا مەن سكانديناۆيا سياقتى بىرقاتار ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەدى. بارلىق ەلدەردىڭ ەكوتۋريزمدى دامىتۋداعى ءجۇرىپ كەلە جاتقان جولدارى ۇقساس. ساراپشىلارىمىز ەڭ ءتيىمدى جولداردى تالداپ, بىرقاتار ۇسىنىس جاسادى. ولاردىڭ ىشىندە زاڭناماداعى نەگىزگى نورمالاردى انىقتاۋ, ەكوتۋريزمدى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق قۇجاتتارىن ازىرلەۋ, ەكوتۋريزمدى ىلگەرىلەتۋدە مەكەمەارالىق قارىم-قاتىناستاردى جولعا قويۋ, مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركتەر اۋماعىندا باقىلانبايتىن جاپپاي ءتۋريزمدى رەتتەۋ مەن تاعى باسقاسى بار.
سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدىڭ ءارتۇرلى مىسالدارى بار. ماسەلەن, بوتسۆانا مەن جاڭا وڭتۇستىك ۋەلستە (اۋستراليا) بىرىڭعاي ۇلتتىق سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەلەرى, ال ەۋروپا مەن سكانديناۆيا ەلدەرىندە – تاۋەلسىز ۇەۇ-عا نەگىزدەلگەن حالىقارالىق جۇيەلەر قولدانىلادى. ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋ ءۇشىن Travel Life, Green Key, Green Globe, Earth Check, Nordic Eco Label سياقتى جۇيەلەردىڭ حالىقارالىق مويىندالعان مىسالدارى پايدالانىلدى. بۇل جۇيەلەر ءتۋريزمدى ۇيىمداستىرۋدا بيزنەسكە قويىلاتىن قاتاڭ ولشەمدەرگە نەگىزدەلەدى جانە كەلەسىدەي مىندەتتى بولىمدەردى قامتيدى: تۇراقتى باسقارۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, قىزمەتكەرلەردى وقىتۋ, قوناقتاردى حاباردار ەتۋ, جەرگىلىكتى حالىقتى تارتۋ. وسى ارادا Parks Eco Pass ليتسەنزيالاۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرعان اۋستراليانىڭ وتە قىزىقتى جانە ءتيىمدى مىسالىن اتاپ وتكىم كەلەدى. جاڭا وڭتۇستىك ۋەلستىڭ ۇلتتىق پاركتەرى اۋستراليانىڭ ەڭ كوپ تۋريستەر باراتىن شتاتى. ماسەلەن, 2019 جىلى وعان 4,4 ملن ادام كەلىپ, 11,5 ملرد اۋستراليالىق دوللار جۇمساعان. ءوز كەزەگىندە ىسكەرلەر Parks Eco Pass-تا بيزنەستى جۇرگىزۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ۇكىمەتتتەن رۇقسات الۋ كەرەك.
– بۇۇ دب-نىڭ ساراپشىلارى قانداي زاڭنامالىق باستامالار ۇسىنادى؟
– قازاقستان جاعدايىندا ەكولوگيالىق ءتۋريزمنىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالىنا اينالۋىنا بارلىق العىشارتتارى بار. دەگەنمەن, ەكولوگيالىق تۋريزم اڭشىلىق تۋريزم نەمەسە اۆتوتۋريزم سياقتى ءتۋريزمنىڭ قاراپايىم ءتۇرى ەمەس ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون. ەگەر ءتۋريزمدى تاماقتانۋمەن شارتتى تۇردە سالىستىراتىن بولساق, وندا ەكولوگيالىق تۋريزم جەكە «تاعام» نەمەسە جەكە «اس ءۇي» بولمايدى. مىسالى, «دۇرىس تاماقتانۋ» سياقتى تۇتاس باعىتتى بىلدىرەدى. ءدال وسى جەردە جوبا ساراپشىلارى بىرقاتار قيىندىققا تاپ بولدى.
قازاقستاندىق زاڭ شىعارۋ تاجىريبەسىندە قالىپتاسقان كلاسسيكالىق تاسىلدەر كەز كەلگەن قۇقىقتىق قاتىناستاردى ناقتى سايكەستەندىرۋدى جانە وسىنداي قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەۋدىڭ ناقتى تەتىگىن ايقىنداۋدى تالاپ ەتەدى. مىسالى, جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىندە جاياۋ جۇرگىنشىنىڭ كىم ەكەندىگى, كولىك قۇرالى دەگەن نە جانە جولدا ءبىر-بىرىمەن قالاي قارىم-قاتىناس جاساۋ كەرەكتىگى تۋرالى ناقتى انىقتاما بار.
اتالعان ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىنىڭ جانە زاڭ شىعارۋدىڭ قازاقستاندىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جوبا ساراپشىلارى جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستىڭ جوباسىنا تۇزەتۋلەر ۇسىندى. جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردا (ەقتا) تۋريستىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەكولوگيالىق نەگىزدەرىن ايقىندايتىن نورمامەن تولىقتىرۋ ۇسىنىلدى. وسىلايشا, تۋروپەراتورلار مەن تۋراگەنتتەردىڭ ەقتا بويىنشا تۋرلاردى (مىسالى, بۋراباي, ىلە الاتاۋى, كاتونقاراعاي جانە ت.ب. مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركتەرىنە تۋرلار) ۇيىمداستىرۋ كەزىندەگى باستى قاعيداتتارى انىقتالدى.
– ءبىر قاراعاندا, ءتۋريزمنىڭ قانداي ءتۇرى بولسا دا, ادامعا دا, اينالاعا دا, اۋاعا دا كەسىرىڭدى تيگىزبەگەندە عانا تابىستى بولاتىنىن ءبارى دە بىلەدى. بىراق جەمە-جەمگە كەلگەندە كەلەڭسىز وقيعالار ءجيى ورىن الادى...
– سوندىقتان دا بەلگىلى ءبىر اۋماققا ءبىر مەزگىلدە كەلەتىن تۋريستەردىڭ جوسپارلانعان سانىنىڭ وسىنداي اۋماققا قاتىستى جول بەرىلەتىن رەكرەاتسيالىق جۇكتەمەلەرگە سايكەس كەلۋى قاداعالانادى. قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرۋگە جول بەرمەۋ, زيانى بارىنشا از كولىك قۇرالدارىن تاڭداۋ, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى بارىنشا ازايتۋ جانە ونى جيناۋ ءۇشىن بەلگىلەنگەن ورىنداردا ورنالاستىرۋدى نە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردان ءوز بەتىنشە اكەتۋدى قامتاماسىز ەتۋ بەلگىلەنگەن. الدىمەن تۋريستەرگە باراتىن ورىندارى مەن مىنەز-ق ۇلىق قاعيدالارى تۋرالى نۇسقاما بەرىلەدى. ءاربىر قاعيداتتىڭ ارتىندا ماسەلەلەر مەن مىندەتتەردىڭ ۇلكەن قاباتى جاتىر, ولاردى شەشۋ ءۇشىن تۋريزم جانە ەكولوگيا سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاندار, اكىمدىكتەر ءتيىستى ەگجەي-تەگجەيلى ءىس-شارالار ءمازىرىن ازىرلەپ, بۇيرىقتارى مەن نۇسقاۋلىقتارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە ءتيىس. ءاربىر تۋريست بالا كەزىنەن بۇل قاعيداتتار بۇلجىماس ءتارتىپ ەكەنىن ءتۇيسىنۋى كەرەك. سوندىقتان بۇل ەرەجەلەر مەكتەپ باعدارلاماسىندا كورىنىس تابۋى كەرەك.
– ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ تاعى قانداي جاناما تۇيتكىلدەرى بار؟
– ساراپشىلار ەگترم ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ قاراۋىنا مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركتەردە تۋريستىك جانە رەكرەاتسيالىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ قاعيدالارىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى ازىرلەپ, ەنگىزدى. بۇدان باسقا, تۋريستەردىڭ ۇلتتىق پاركتەردەگى بارلىق وبەكتىلەرگە كەدەرگىسىز كىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ (سەرۆيتۋتتاردى بەلگىلەۋ), ەكولوگيالىق تۋريزم سالاسىنداعى ۇلتتىق ستاندارتتاردى مىندەتتى تۇردە ساقتاۋ, تۋريستىك مارشرۋتتار مەن سوقپاقتاردا رەكرەاتسيالىق سىيىمدىلىقتاردى انىقتاپ, ونىمەن جۇرەتىن ادام سانىن رەتتەۋ, تۋريستىك مارشرۋتتاردى كورسەتكىش بەلگىلەرمەن, باقىلاۋ الاڭدارى مەن ايالداعان كەزدە دەم الاتىن ورىندارمەن جابدىقتاۋ, جەر ۋچاسكەلەرىن تۋريستىك ماقساتتا ۇزاق مەرزىمدى پايدالانۋعا بەرۋدى 10 جىلعا دەيىن شەكتەۋ ۇسىنىلدى. دەگەنمەن, ءبىز ۇلتتىق پاركتەردىڭ اۋماقتارىن ءارتۇرلى تۇراقتى ينفراقۇرىلىمداردى سالۋ ارقىلى جاپپاي تۋريزم الاڭىنا اينالدىرۋ ساياساتىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. سەبەبى ۇلتتىق پاركتەردىڭ باستى ماقساتى قۇندى بيولوگيالىق تۇرلەر مەن باعالى تابيعات كەشەندەرىن ساقتاپ, ولاردى اتا-بابامىزدان قالعان كۇيىندە بولاشاق ۇرپاقتارعا جەتكىزۋ بولىپ تابىلادى. تابيعاتتا جاپپاي تۋريزم مەن رەكرەاتسيالىق دەمالۋدى دامىتۋ ءۇشىن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتارى جەر ساناتىنان تىسقارى جاتقان رەكرەاتسيالىق ماڭىزدى جانە دەمالۋ جەر ساناتىندا جوسپارلانىپ, وسى جەرلەردە تۋريزم مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلۋى ءتيىس. سونداي-اق ساراپشىلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تۋريستىك قىزمەت تۋرالى» سالالىق زاڭعا وسىنداي تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى ۇسىندى. پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ تۋريزم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى «ەكولوگيالىق رەلستەرگە» باعدارلاۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى قولداۋى بيىل اتاقتى كوبەيتۇزداعى «قىزعىلت كولدە» ورىن العان وسىنداي جاعىمسىز فاكتىلەردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– ەكوتۋريزم سالاسىنداعى سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسىن قالاي دامىتۋ قاجەت؟
– قۇقىقتىق نەگىز قۇرۋ ەكوتۋريزمنىڭ دۇرىس دامۋىنىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى, بىراق ونى ۇيىمداستىرۋدا ىسكە اسىرۋ جانە مونيتورينگىلەۋ پروتسەسىن ەسكەرگەن ءجون. سوندىقتان بيوقجب جوباسى شەڭبەرىندە ەكوتۋريزم سالاسىندا سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدە حالىقارالىق تاجىريبە ەگجەي-تەگجەيلى زەردەلەندى جانە ناقتى ولشەمشارتتارى بار باسشىلىق ازىرلەندى. بۇگىنگى تاڭدا تۇراقتى ءتۋريزمنىڭ جاھاندىق كەڭەسى (GSTC) الەمدەگى جەتەكشى سەرتيفيكاتتاۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى, ول دەستيناتسيالار, قوناقۇيلەر, تۋروپەراتورلار جانە ءتۋريزمنىڭ باسقا سۋبەكتىلەرى ءۇشىن بىرقاتار ولشەم ازىرلەيدى. GSTC سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەلەرىن ساپا بەلگىسى دەپ ايتۋعا بولادى: بارلىق نەگىزگى جانە جەتەكشى جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەلەرىن GSTC ماقۇلدايدى جانە بۇل حالىقارالىق نەمەسە جەرگىلىكتى سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسىنىڭ بەلگىلى ءبىر ستاندارتقا سايكەستىگىن قامتاماسىز ەتەدى.
– كوبىنەسە سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەلەرىن رەسمي ۇلتتىق تۋريستىك ۇيىم باسقارادى عوي؟
– ەگەر ولاي بولماسا, وندا ۇەۇ, مىسالى, قوناقۇيلەر قاۋىمداستىعى وسىنداي تاڭبالاۋ جۇيەسىنىڭ يەسى بولا الادى. سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەلەرىنىڭ كەيبىرى عانا جەكەمەنشىكتە. قاي جولدىڭ ەڭ جاقسى ەكەنىن باعالاۋ قيىن, ويتكەنى ونى قوناقۇيلەردىڭ ساپاسىن باعالاۋدىڭ رەيتينگتىك جۇيەسى سياقتى سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەلەرىن ازىرلەۋدىڭ ۇلتتىق ءداستۇرى اياسىندا قاراستىرعان ءجون. مۇددەلى تاراپتاردىڭ سەنىمىنە يە بولۋ ءۇشىن ولاردىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى دامۋ كەزەڭى مەن جۇيەنى ەنگىزۋ كەزىندە جۇمىسقا تارتىلۋى وتە ماڭىزدى – مۇددەلى تاراپتار جۇيەگە جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋى كەرەك. تۋريستىك بيزنەس بارلىق ولشەمدەرگە سايكەس كەلەتىنىنە كوز جەتكىزۋ ءۇشىن كومپانيالاردىڭ مالىمدەمەلەرى تەكسەرىلۋى كەرەك. دەمەك باقىلاۋ مەحانيزمى ىسكە اسىرىلۋى كەرەك. مۇنى ءۇش ءتۇرلى جولمەن جاساۋعا بولادى. ءبىرىنشى نۇسقا: تۋريستىك بيزنەس ۇلتتىق ۇكىمەتتىڭ ۇسىنىمدارىنا نەگىزدەلۋى مۇمكىن ءوز جۇيەسىن ازىرلەيدى. بيزنەس تولىق باقىلاۋعا يە جانە جۇيەنىڭ دۇرىستىعىن ەشكىم تەكسەرمەيدى. ەكىنشى نۇسقا: سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسىن جاساۋشىلار بيزنەستىڭ ولشەمدەرگە سايكەستىگىن تەكسەرەدى. مۇنى كومپانيالارعا سۇراقتار ءتىزىمىن جىبەرۋ ارقىلى, سودان كەيىن تەلەفون ارقىلى سۇحباتتاسۋ ارقىلى جاساۋعا بولادى جانە كوشپەلى ينسپەكتسيانى قوسۋعا بولادى (ەكىنشى دەڭگەيلى سەرتيفيكاتتاۋ دەپ اتالادى). ءۇشىنشى نۇسقا: كومپانيا نەمەسە سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسىن جاساۋشىمەن نەمەسە كاسىپورىنمەن بايلانىسى جوق ادام كوشپەلى تەكسەرۋ جۇرگىزگەن كەزدە تاۋەلسىز تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى ء(ۇشىنشى دەڭگەيلى سەرتيفيكاتتاۋ دەپ اتالادى). بارلىق جەتەكشى حالىقارالىق جۇيەلەر ءۇشىنشى دەڭگەيلى سەرتيفيكاتتاۋدى قولدانادى. ويتكەنى بۇل ەكوتۋريزمدەگى سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەلەرىنىڭ ەڭ جاقسى جانە تۇراقتى مىسالدارىنىڭ ءبىرى. ايتا كەتۋ كەرەك, حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەلەرى كوبىنەسە ەرىكتى بولىپ تابىلادى, الايدا ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى تاراپىنان ونى بيزنەستىڭ قولدانۋى ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ىنتالاندىرۋلار قولدانىلادى.
بيوقجب جوباسى اياسىندا 2021 جىلى ەكوتۋريزم سالاسىنداعى سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسىمەن جۇمىس جالعاسادى. ال «قازاقتۋريزم ۇك» اق تۋريستىك كومپانيالار, قوناق ۇيلەر, سوقپاقتار ءۇشىن سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسىن ازىرلەيدى
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
