بايقوڭىردىڭ تاريحى دا قىزىق. ماماندار اۋەلگىدە عارىش ايلاعىن سالۋ ءۇشىن كسرو اۋماعىنان 4 نۇكتەنى بەلگىلەپتى. ۇزاق تالقىلاۋدان كەيىن عانا قازاقستان, ونىڭ ىشىندە قىزىلوردا وبلىسى تاڭدالادى. 1955 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ ورتاسىندا قۇرىلىستى باستايتىن جۇمىسشىلار بريگاداسى تورەتام تەمىرجول بەكەتىنە تابان تىرەپ, ال 12 اقپاندا كسرو مينيسترلەر كەڭەسى قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىرانداردىڭ سىناق پوليگونىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدايدى.
عارىش ايلاعىنىڭ جانىنان بوي كوتەرەتىن مەكەنگە لەنينسك اتاۋى بەرىلدى. الەمدە ءبىرىنشى بولىپ عارىشتى يگەرۋ تالابىنداعى جۇمىستىڭ ءبارى جەتى ق ۇلىپتىڭ استىنداعى قۇپيا تىرلىك ەدى. كوپكە دەيىن سىرىن اشا قويماعان اسكەريلەر قالاسى 1995 جىلى عانا بايقوڭىر دەپ اتالا باستادى. كەڭەس وداعى تاراعان توقسانىنشى جىلدار باسىندا رەسەيلىك اسكەريلەر كەتىپ, جاقىن ماڭايداعى ارال, قازالى اۋداندارىنان كەلىپ, عارىشكەرلەر قالاسىنان تۇراق تاپقاندار كوپ بولدى. 1992 جىلدىڭ 21 اقپانىندا جۇلدىزدى شاھاردا قازاقستاندىق باسقارۋ ينستيتۋتى قۇرىلىپ, رەسپۋبليكالىق مارتەبە يەلەنگەن قالا قۇرامىنا ىرگەسىندەگى اقاي مەن تورەتام ەلدىمەكەندەرى ەنگىزىلدى. عارىش كەشەنىن رەسەيگە جالعا بەرۋ كەلىسىمىنە قول قويىلعان 1994 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىنگى ەكى جارىم جىل ىشىندە قالادا قازاقستاندىق مەملەكەتتىك ورگاندار قۇرىلدى.
ال قازىرگى بايقوڭىردان نە بايقالادى؟ جۇلدىزدى قالا بىزگە قاشان بەت بۇرادى؟ وسى كۇنى عارىش ايلاعىنىڭ پايداسى مەن زيانى تۋرالى ءجيى ايتىلادى. ءار زىمىران ۇشقان سايىن كۇن رايى كۇرت قۇبىلىپ كەتەتىنى دە بايقالادى. بىراق ونى زەرتتەپ, زيانىن بەزبەندەپ جاتقان ەشكىم جوق. زىمىراننىڭ دىتتەگەن جەرگە جەتپەي, قۇلديلاپ كەرى قۇلاعان كەزى دە بولعان. جەتى جىل بۇرىن بولعان سونداي اپاتتان كەيىن قولقانى قاپقان اۋا بايقوڭىردان 200 شاقىرىمنان استام جىراق جاتقان قىزىلوردا قالاسىنا دا جەتكەن ەدى.
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمدىگى رەسەي جالعا العان قالاداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن كورشى مەملەكەت باعدارلاماسىنا نەگىزدەلگەنىن, وسىنىڭ سالدارىنان ونداعى بالالاردىڭ ۇبت-نىڭ مىندەتتى پاندەرى – قازاقستان تاريحى, قازاق ءتىلى, قازاق ادەبيەتىن وقىماعاندىقتان, بۇل جاعداي قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋىنە كوپ كەدەرگى بولىپ وتىرعانىن ايتقان ەدى. جەرگىلىكتى بيلىك ايتقان پروبلەمالار قاتارىندا بايقوڭىردا تۇراتىن ەل ازاماتتارى پاتەرلەرىن جەكەشەلەندىرە المايتىنى, قالاداعى كوممۋنالدىق قىزمەت اقىسىنىڭ قىمباتتىعى, مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ تاپشىلىعى سەكىلدى ماسەلەلەر دە بار بولاتىن.
جالعا بەرىلگەن قالانىڭ جاعدايىن ءجيى كوتەرىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى – سەنات دەپۋتاتى مۇرات باقتيار ۇلى. جۋىردا عانا سەناتور بايقوڭىردا قازاقستاندىق ستاندارت بويىنشا ءبىلىم بەرەتىن بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردىڭ تاپشىلىعى تۋرالى تاعى دا ايتتى. 2015 جىلى قازاقستان جانە رەسەي ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ شەشىمىمەن رەسەيگە قاراستى 5 مەكتەپ پەن 1 بالاباقشا قازاقستاننىڭ قاراماعىنا الىنىپ, بالالارعا قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك جاسالعان. بىلتىر مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك بويىنشا تاعى 2 بالاباقشا اشىلىپ, قىزمەت كورسەتىلۋدە. «بىراق بۇل بالاباقشالاردا انا تىلىندە ءبىلىم بەرۋ مەن مەكتەپالدى دايارلىقتى تولىققاندى وتكىزۋدە كەمشىلىكتەر بار», دەدى م.باقتيار ۇلى.
بۇگىندە قالاداعى 12 مەكتەپتىڭ بەسەۋى قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا كوشىرىلگەن. ولارداعى وقۋشى سانى 5 236-عا جەتىپ وتىر. ال رف باعدارلاماسى بويىنشا ءبىلىم بەرەتىن قالعان 7 مەكتەپتە 3 953 وقۋشى وقىپ جاتىر. ولاردىڭ 1 408-ءى ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا ازاماتى. بيلىك وكىلدەرىمەن, دەپۋتاتتارمەن كەزدەسۋدە قالالىقتار ورىس تىلىندە وقىتاتىن قازاقستاندىق مەكتەپكە سۇرانىستىڭ جوعارى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ سىيىمدىلىعى تولىق قامتىلماعان وسى 7 مەكتەپتىڭ ءبىرىن قازاقستان مەنشىگىنە بەرۋدى ءجيى ايتادى. بىراق بۇل ءۇشىن رف اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ كەلىسىمى كەرەك.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ «بايقوڭىر» كەشەنىندەگى ارناۋلى وكىلى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ باسقارماسىنىڭ دەرەگىنشە, قازاق بالاباقشالارىنىڭ سانىن ارتتىرۋ ءۇشىن بۇرىنعى №21 «ۆاسيلەك» بالاباقشاسىنىڭ عيماراتىن رف جالداۋىنان شىعارىپ, قارماقشى اۋدانى اكىمدىگىنىڭ كوممۋنالدىق مەنشىگىنە بەرۋ باعىتىندا جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر ەكەن. وسىدان 4 جىل بۇرىن وبلىستىق مەديتسينا ورتالىعىنىڭ فيليالى بولىپ اشىلىپ, كەيىننەن اۋرۋحاناعا اينالعان «بايقوڭىر قالاسىنىڭ كوپبەيىندى اۋرۋحاناسى» شجق كمك اۋەلگىدە ماماندار تاپشىلىعىن سەزىنگەن. جىل باسىنان بەرى مۇندا 19 دارىگەر جۇمىسقا قابىلدانىپ, ولار قىزمەتتىك پاتەرلەرمەن قامتىلىپتى.
بايقوڭىر – قىمبات قالالاردىڭ ءبىرى. اسىرەسە, كوممۋنالدىق قىزمەت اقىسى اسپانداپ تۇر. جالاقىسى جوعارى رف ازاماتتارى بۇعان قينالا قويماس, ولارمەن سالىستىرعاندا ايلىعى جارىتىمسىز ءبىزدىڭ جۇرتقا وسى جاعداي اسا اۋىر تيەدى. مىسالى, وسى ۋاقىتقا دەيىن ونداعىلار باللونداعى سۇيىق گازدىڭ ءار تەكشە مەترىنە 800 تەڭگەدەن تولەپ كەلدى. بىلتىر «بايقوڭىر» كەشەنىن گازبەن جابدىقتاۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلىپ, ونىڭ اياسىندا قالادا بارلىق كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەر گازداندىرىلعان. قازىر كوگىلدىر وتىننىڭ تەكشە مەترىنىڭ باعاسى 20 تەڭگەدەن ءسال اسادى. بىراق وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى سالىنعان, مازۋتپەن جۇمىس ىستەيتىن قالالىق جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ ءونىمى ءالى دە قىمبات بولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى الداعى 2 جىلدا شاھارداعى جىلۋ ەلەكتر ستانساسىن تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ جوسپارلانۋدا.
وسى جىلى «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا سالىنعان 50 پاتەرلى تۇرعىن 5 ۇيدەن 200 وتباسى باسپانالى بولدى, قازاقستاندىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ ماماندارىنا قىزمەتتىك تۇرعىن ءۇي رەتىندە 50 پاتەر بەرىلدى. باعدارلاما بويىنشا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جالعاستىرۋ ءۇشىن جوبا ازىرلەندى. بۇل جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, ازاماتتارىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا اسەر ەتەدى.
قازىر شاعىن قالانىڭ جاعدايى كوپ وزگەرگەن. شاھار مەن ونىڭ ىرگەسىندەگى اقاي, تورەتام ەلدىمەكەندەرى تۇرعىندارىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن قولعا الىنعان باستاما كوپ. دەگەنمەن دە الەۋمەتتىك قامتىلۋى تومەن, جۇمىسى جوق, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپقانمەن جالاقىسى از قازاقستان ازاماتتارىن باسقالارمەن تەڭەستىرۋ ءۇشىن ءالى دە اتقارىلار شارۋا كوپ.
قىزىلوردا
