“قازاقستان ­­­­­­­­­— يادرولىق قاۋىپسىزدىكتە جانە اۋعانستاندى تۇراقتاندىرۋدا باستى ويىنشى”

باراك وباما اكىمشىلىگى ۇيىمداستىرعان, 47 ەلدىڭ كوشباسشىلارىمەن بىرگە يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتكە قاتىسقان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن سۇحبات. كلود سالحاني, تاياۋ شىعىس جانە ورتالىق ازيا ماسەلەلەرىنە ماماندانعان ساياسي ساراپشى. ­­– ورتالىق ازيادا ايماقتىڭ تابيعات بايلىعى جانە وعان ىقپالىن جۇرگىزۋ ءۇشىن باتىس, رەسەي جانە قىتاي اراسىندا جاڭا “ۇلكەن ويىن” ءجۇرىپ جاتىر دەگەندى ەستيمىز. ءسىز مۇنداي قۇبىلىس بار دەپ سانايسىز با, ەگەر ولاي بولسا, قازاقستاننىڭ بۇل ويىنداعى اتقارار ءرولى قانداي؟ – ءوزىنىڭ گەوستراتەگيالىق ورنالاسۋى جانە باي شيكىزات رەسۋرستارىنا وراي اي­ماققا الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرى كو­بىرەك نازار اۋدارۋدا. وعان كوپتەگەن ءمۇد­دەلى ەلدەر ۇكىمەتتەرى قامقورشىلىعىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ءىرى باعدار­لا­ما­لار مەن ەكونوميكالىق جوبالار دالەل بولا الادى. قازاقستاندا اقش-تىڭ, ەۋرو­وداق ەلدەرىنىڭ, قىتايدىڭ, رەسەيدىڭ ەنەرگەتيكا­لىق كومپانيالارى بەلسەندى جۇمىس جاساۋدا. ءبىز بۇدان بىلاي دا ولار­مەن ىن­تىماقتاستىقتى قولداپ وتىرۋعا نيەتتىمىز. قازاقستان ءۇشىن سىرتقى ساياسي سترا­تە­گيا­داعى باستى يمپەراتيۆ – بارلىق الەم مەملەكەتتەرىمەن ارىپتەستىك قاتىناستاردى دامىتۋعا ۇمتىلۋ بولماق. ءبىز ەكشەلگەن سايا­سي تۇرعىنىڭ ماڭىزىن جاقسى ءتۇسى­نە­مىز, سوندىقتان دا قازاقستان ايماقتاعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ارحيتەك­تۋ­راسىن قالىپتاستىرۋعا بەلسەنە قاتى­سۋ­دا. ءبىز بىرقاتار ايماقتىق قۇرىلىم­دار­دىڭ قاتىسۋشىسى بولۋمەن قاتار, كوپتەگەن يگى ىستەردىڭ دە باستاماشىلارى بولىپ كەلەمىز. بۇگىندە قازاقستان ەۋرازياداعى قاۋىپسىزدىك ءۇشىن ماڭىزى زور ايماقتىڭ تۇراقتى جانە ورنىقتى دامۋىنىڭ باستى فاكتورىنا اينالىپ وتىر. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ەلىمىز اقش, رەسەي جانە قىتاي اراسىنداعى ورتالىق ازياداعى ءوزارا سىندارلى ءىس-قيمىلعا جاردەمدەسە الادى جانە قازىردىڭ وزىندە سولاي ىستەپ وتىر. – يران ۆاشينگتونداعى سامميتكە قا­تىسقان جوق. يراندىق باسشىلارمەن ءجۇز­دە­سۋلەردە ءسىز ولارعا يادرولىق تەحنو­لو­گيا­لارعا يە بولعىسى كەلەتىن نيەتتەرىنە قانداي ءۋاج ايتاسىز؟ ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە, يراننىڭ يادرولىق ءورشىل نيەتتەرىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىرعان باتىستى, ەۋروپانى جانە اقش-تى قالاي تىنىشتاندىرۋعا بولادى؟ – قازاقستان يادرولىق قارۋلاردى تارات­پاۋ جانە يادرولىق قاۋىپتەردى ازايتۋ الەمدىك ۇدەرىسىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى ءارى باتىل جاقتاۋشىسى بولىپ كەلەدى. ءبىز بۇل تاڭداۋىمىزدى سوزبەن ەمەس, ناقتى ىسىمىزبەن دالەلدەپ وتىرمىز. قازاقستان الەمدەگى كولەمى جاعىنان ءتور­تىنشى زىمىراندىق-يادرولىق ارسەنالى­نان ءوز ەركىمەن باس تارتتى جانە بۇرىن 500-گە تارتا جارىلىس جاسالعان سەمەي يادرو­لىق سىناق پوليگونىن ماڭگى-باقي جاپتى. سونىمەن بىرگە, قازاقستان يادروسىز تاڭداۋدى كسرو ىدىراعان وتە كۇردەلى جاع­دايلاردا جاسادى. ەسىڭىزگە سالا كەتەيىن, قازاقستاننىڭ نەگىزگى اۋماعى ازيادا, حال­قىمىزدىڭ كوبى يسلامدى ۇستانادى. ءبىزدى يادرولىق قارۋدى ساقتاپ قالۋعا كوندىرۋگە تى­رىسقان كوپتەگەن ءارتۇرلى كەڭەسشى­لەر­مەن جولىعىسۋىما تۋرا كەلدى, ولار بۇل جاع­دايدا ەلەۋلى قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋ جونىندە ۋادەلەرىن ءۇيىپ-توكتى جانە يادرو­لىق قارۋى بار العاشقى جانە بىردەن-ءبىر مۇ­سىلمان ەلى رەتىندە حالىقارالىق “بە­دەل­گە” يە بولاتىنىمىزعا يلاندىرعىسى كەلدى. ال يراندىق يادرولىق باعدارلامالارعا قاتىستى ايتار بولساق, ءبىز جاعدايدى ديپلوماتيالىق رەتتەۋدى عانا جاقتايمىز جانە ىمىرالىق شەشىم قابىلداناتىنى­نا سەنەمىز. ءبىز يراننىڭ بەيبىت يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋعا اجىراماس قۇ­قىعىن تانيمىز. سونىمەن بىرگە, بارلىق جۇمىستار ماگاتە-مەن كەپىلدىكتەر تۋرالى كەلىسىمدى بۇلجىتپاي ورىنداۋ ارقىلى جۇرگىزىلۋى ءتيىس دەپ سانايمىز. بارلىق مۇددەلى تاراپتار قولدا بار ءۇن­قاتىسۋ تەتىكتەرىن جانە كەلىسسوزدەر الاڭدارىن بەلسەندى پايدالانۋى ءتيىس دەپ پايىمدايمىن. قازاقستان پرەزيدەنت باراك وبامانىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق ءسامميتتى شاقىرۋ باستاماسىن قولدايدى. مەنىڭ جەكە ءوزىم يادرولىق سىناقتارعا جالپىعا بىردەي تىيىم سالۋ تۋرالى شارت­تى تەزىرەك راتيفيكاتسيالاۋعا جاڭا سەرپىن بەرۋ جونىندەگى ونىڭ شەشىمدەرىن ۇلكەن قۇلشىنىسپەن قابىلدادىم. ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ قارۋ-جاراقتارىن شەكتەۋ جانە قىسقارتۋ تۋرالى شارتتىڭ ورنىنا جاڭا ۋاعدالاستىق جاساۋ جونىندەگى رەسەي مەن اقش-تىڭ اراسىنداعى كەلىسسوزدەردەگى ءىل­گە­رىلەۋشىلىكتىڭ ماڭىزى زور. – ءسىز ماگاتە قامقورشىلىعىمەن قازاقستاندا يادرولىق وتىن حالىقارالىق بانكىن سالۋ قاجەتتىگىن نەمەن نەگىزدەدىڭىز؟ – ءوز اۋماعىندا يادرولىق وتىن حا­لىقارالىق بانكىن ورنالاستىرۋ جونىندەگى ءبىزدىڭ باستامامىز – بۇل قازاقستاننىڭ تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋعا, بىرقاتار ەلدەردەگى ۇلتتىق بەيبىت اتومدى پايدالانۋ باعدارلامالارىن دامىتۋعا قاتىستى حالىقارالىق-قۇقىقتىق كەڭىستىكتەگى “اقتاڭداقتاردى” جويۋعا ناقتى ۇلەسى. قازاقستان ماگاتە قامقورشىلىعى­مەن يادرولىق وتىن حالىقارالىق بانكىن قۇرۋ تۋرالى “يادرولىق قاۋىپتى ازايتۋ جونىندەگى باستاما” قورىنىڭ اتىنان 2006 جىلعى قىركۇيەكتە ۇسىنىلعان ونىڭ تەڭ توراعاسى سەم ناننىڭ ۇسىنىسىن قولدادى. ءبىز قازاقستان يادرولىق وتىن حالىقارالىق بانكىن ءوز اۋماعىندا قابىلدايتىن ەلدىڭ تالاپتارىنا تولىق ساي كەلەدى دەپ سانايمىز. قازاقستان يادرولىق وتىن حالىقارالىق بانكىن ءوز اۋماعىندا ورنالاستىرۋعا ءازىر ەكەنىن رەسمي جاريالادى جانە بۇل ماسەلەنى ماگاتە-مەن ەگجەي-تەگجەيلى پىسىقتاۋعا نيەتتى. ايتقانداي, يران پرەزيدەنتى ماحمۋد احمادينەجاد 2009 جىلعى ساۋىردە استانادا بولعان كەزىندە بانك قۇرۋ يدەياسىن قۇپتادى. – قازاقستان تۇراقتىلىق, ەكونوميكا­لىق دامۋ, سونداي-اق لاڭكەستىكپەن جانە ەسىرتكىنىڭ جاسىرىن اينالىمىمەن كۇرەس جا­عىنان كوشباسشى بولىپ وتىر. ءسىزدىڭ ەل جاھاندىق قارجىلىق داعدارىستى دا اي­تار­لىق­تاي تىنىش وتكەردى جانە بۇگىندە قازاق­ستان نورۆەگ جانە فين مودەلدەرىنە نەگىز­دەل­گەن قارجىلىق دامۋدىڭ جاڭا جوسپار­لارىن قۇرۋدا. بۇل ەلدەر شىنىندا دا تۇراقتى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ءسىز ولاردىڭ دامۋ مودەلى ينۆەستورلاردى ۇركىتەدى دەپ مازاسىزدانبايسىز با؟ – شىنىندا دا قازاقستان لاڭكەستىك­پەن كۇرەسكە باسا كوڭىل ءبولىپ وتىر. ءبىز حا­لىق­ارالىق قىلمىس, ادامداردى ساۋدالاۋ, ەسىرت­كىنىڭ زاڭسىز اينالىمى جانە حالىق­ارا­لىق لاڭكەستىك, ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە, ولار­دى شەشۋدە ءبىر-بىرىنەن ايىرۋ مۇمكىن ەمەس, ءوزارا بايلانىستى پروبلەمالار كەشەنى. ءبىز لاڭكەستىك ەشقانداي ۇلتقا دا, دىنگە دە جاتپايدى دەپ كامىل سەنەمىز. بۇگىندە ايماقتىق جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ەڭ شۇعىل جانە وتكىر ماسەلە اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ جايى بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار, اۋعانستاندى قالپىنا كەلتىرۋ جانە وڭالتۋ جونىندەگى قولعا الىن­عان شارالار جەتكىلىكسىز ەكەنىن جانە تۇراقتىلىقتى تولىققاندى قام­تا­ما­­سىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن موي­ىن­­داۋ كەرەك. اۋعانستانداعى اسكەري-ساياسي جاع­داي وتە كۇردەلى بولىپ قالىپ وتىر جانە ءبارىمىزدىڭ ەلەۋلى الاڭداۋشىلى­عى­مىز­دى تۋعىزۋدا. ەكونوميكاعا قاتىستى ايتار بولساق, بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قولايلى ينۆەس­تي­تسيا­لىق احۋال تۋعىزىلعان. قازاقستاندا سا­لىق سالۋ دەڭگەيى وتە تومەن, كورپوراتيۆتىك سالىق دەڭگەيى بارلىعىنا بىردەي – 20 پايىز, تابىس سالىعى 10 پايىز ەكەنىن اتاپ كورسەتۋ قاجەت. بۇل – الەم­دەگى ەڭ تومەنگى سالىق دەڭگەيى. بۇكىل­الەمدىك بانكتىڭ ء“Doىng ءBusىness” ينۆەس­تي­تسيالىق احۋال رەيتينگىسىنە سايكەس قا­زاق­ستان 183 ەلدىڭ ىشىندە 63-ءىنشى ورىندا, ءبىز بۇل تىزىمدەگى پوزيتسيامىزدى ودان ءارى كوتەرۋگە باتىل بەت بۇرىپ وتىرمىز. قازاقستان 2002 جىلى تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە العاشقى بولىپ اقش-تا رەسمي تۇردە نارىقتىق ەكونوميكالى ەل بولىپ تانىل­عانىن اتاپ وتكەن ءجون. جاقىندا جاسالعان فيسكالدىق رەفورما بيزنەس-سەكتورداعى سالىق اۋىرتپاشىلىعىن تومەندەتتى. كاسىپورىنداردى تىركەۋ ءراسىمى وڭايلاتىلدى, بۇل ءوز كەزەگىندە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتە ءتۇستى. سونىمەن بىرگە, قازاقستاندا ءوندىرۋ سەك­تو­رىن­دا سالىق سالۋ دەڭگەيى باسقا مۇناي ءون­دىرۋشى ەلدەر اراسىندا ەڭ تومەنگى دەڭ­گەيدە بولىپ وتىرعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. – ءسىز يسلامشىل توپتاردىڭ ايماققا ءوز ىقپالىن تاراتۋعا ۇمتىلىسى كۇشەيە تۇسۋىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن قانداي شارالاردى قولعا الىپ وتىرسىز؟ ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە, بۇدان ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە, ايماققا قاۋىپ بار ما؟ اۋعانستانداعى جانجالدارعا قاتىستى ءسىز نە كۇتەسىز؟ – قازاقستاندا ەكسترەميستىك يدەيالار­دى تاراتۋعا نەگىز جوق. تاۋەلسىزدىكتىڭ بارلىق جىلدارىندا ەلدە ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم ساقتالىپ كەلەدى, بۇل – قازىرگى قازاق­ستاننىڭ ماڭىزدى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى. 2010-2018 جىلدارى ءبىز قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا 1000 اۋعاندىق ستۋدەنتتى وقىتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, بۇل ماقساتقا 50 ميلليون دوللار قارجى بولدىك. بۇگىن ءبىز امەريكالىق جانە باسقا دا تاراپتارمەن استانادا ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ ماسەلەسىن تالقىلايمىز, ونداعى نەگىزگى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى اۋعانستان جايى بولۋى ءتيىس. “ۆاشينگتون تايمس” گازەتى, 2010 جىلعى 13 ءساۋىر.