ۇلتتىق ورتالىقتىڭ عىلىمي-ادىستەمە جونىندەگى ورىنباسارى قايىرجان كۇزەمباەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 13 عاسىر بۇرىن جاسالعان قاسيەتتى كىتاپتىڭ كوشىرمەسىن تۇركيا ەلىنىڭ ىستانبۇل قالاسىندا ىرگە تەپكەن يسلام تاريحى, ونەرى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋ حالىقارالىق عىلىمي ورتالىعى (IRCICA) 2018 جىلى سىيعا تارتقان كورىنەدى.
بۇل جادىگەر اۋىزەكى تىلدە «وسپان قۇرانى» دەپ اتالادى. ويتكەنى, بۇل كىتاپ مۇسىلمان الەمىنىڭ ءۇشىنشى حاليفاسى وسپان اففان تۇسىندا جاسالعان. سەبەبى, يسلام ءدىنى جارتى الەمگە تاراعاندىقتان, اراب ەمەس حالىقتارعا قۇراندى دۇرىس وقىتۋ ءۇشىن قىراعات قاجەت بولدى. ءسويتىپ, ءبىرىنشى حاليفا ءابۋ باكىردىڭ كەزىندە حاتقا ءتۇسىرىلىپ, ەكىنشى حاليفا وماردىڭ قىزى حافسانىڭ قولىندا ساقتاۋلى تۇرعان جالعىز قۇران جەتى نۇسقامەن (قىراعات) كوبەيتىلىپ, مۇسىلمان ءدىنى جەتكەن جەرلەرگە جىبەرىلگەن.
كەزىندە بۇل كىتاپتىڭ ءبىر داناسى وسمانلى يمپەرياسىنىڭ سارايىندا, ەكىنشىسى باسرادا ساقتالعانى جايلى دەرەك بار. 1402 جىلى ءامىر تەمىر وسمانلى سۇلتانى ءبايازيدتى تالقانداپ, قايتارىندا باسرانىڭ ورتالىق مەدرەسەسىندە تۇرعان كىتاپتى سامارقانعا الىپ كەلگەن ەكەن. 1868 جىلى قالا ورىس وتارلاۋشىلارىنىڭ قولىنا وتكەن تۇستا, شىركەۋ قىزمەتكەرلەرى قاسيەتتى كىتاپتى قولعا تۇسىرەدى. كىتاپ اقىرى تۇركىستان ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى فون كاۋفماننىڭ قولىنا تيەدى. ول كىتاپتى سانكت-پەتەربۋرگتەگى يمپەريال قوعامدىق كىتاپحاناسىنا جولدايدى. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن قۇران رسفسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى لەنيننىڭ شەشىمىمەن بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلمان كەڭەسىنە جىبەرىلەدى. ودان كەيىن 1941 جىلى كىتاپ تاشكەنتتە وزبەكستان حالقىنىڭ تاريحي مۇراجايىنا بەرىلىپ, مۇندا 1989 جىلعا دەيىن تۇرىپتى. كىتاپتىڭ تۇپنۇسقاسى قازىر وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءدىني باسقارماسى ورنالاسقان باراق حان مەدرەسەسىندە ساقتاۋلى تۇر.
ال قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ قورىندا تۇرعان كوشىرمە ىستانبۇلدىڭ «توپ كاپى» مۇراجايىندا ساقتالعان نۇسقا. بۇل جادىگەر كۋفي كالليگرافياسىمەن جازىلعان, 408 بەتتەن تۇراتىن, سالماعى 10 كيلو, كولەمى 40 ح 44,5 سانتيمەتر مولشەرىندە – يسلام مادەنيەتىنىڭ تاريحى ءۇشىن اسا قۇندى جادىگەر رەتىندە قادىرلى.
