ال مالىك اعاي بىزگە قازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە ءبىرىنشى كۋرستا حالىق اۋىز ادەبيەتىنەن ساباق بەردى.
ۇلاعاتتى ۇستازىمىز قازاقتان العاش شىققان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالقىمىزدىڭ تۇڭعىش كسرو پەداگوگيكا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاق كسر-نىڭ عىلىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, كسرو جانە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, كورنەكتى جازۋشى, اباي اتىنداعى قازپي-ءدىڭ ون جىلدان استام رەكتورى بولعانىنا قاراماستان, وتە قاراپايىم, اسا مەيىرىمدى, كەرەمەت كىشىپەيىل, بيىك پاراساتتى ادام بولاتىن. ول كىسى وقۋعا جاڭا تۇسكەن ستۋدەنتتەر, بىزبەن سويلەسكەندە ءوزىمىزدىڭ باقاڭ, بوكە (بولاتجان ابىلقاسىموۆ), چەرچيلل, كەيدە ومەكە (ومارحان قۇلاحمەتوۆ), تاكە (تاڭىربەرگەن ايمۇراتوۆ), مۇحا (مۇحتار پەرنەقۇلوۆ), كۋرس ستاروستاسى ماكەن الىباەۆتى «بولىس-بولكەي», «اۋىلناي», نەمەسە «سەلسەبەت» دەپ ەرەكشە ىلتيپاتپەن, كوتەرمەلەپ سويلەيتىن.
ونىسى وزىنە جاراسىپ تۇراتىن. ورىستىڭ دانىشپان جازۋشىسى ل.ن.تولستوي: «ادامنىڭ ۇلىلىعى – ونىڭ قاراپايىمدىلىعىندا», – دەيدى عوي, ول كىسىنىڭ ۇلىلىعىنىڭ ءوزى وسى قاراپايىمدىلىعىندا ەدى.
مالىك اعاي ستۋدەنتتەردىڭ ساباققا قاتىسىمىن اتى-ءجونىن اتاپ تەكسەرىپ, ۋاقىت كەتىرمەيتىن. «اۋىلناي» – ستاروستادان سۇرايتىن. سوعان سەنىم ارتاتىن. ونىڭ ۇستىنە اعايدىڭ ساباعى تەرەڭ مازمۇندى ءارى وتە قىزىقتى وتەتىندىكتەن, شاكىرتتەرى تۇگەل قاتىساتىن.
كوزى تىرىسىندە-اق اتى اڭىزعا اينالعان ايگىلى باتىر-ۇستازدىڭ ءاربىر وقىعان ءدارىسى بەينە ءبىر ءومىر ساباقتارىنداي اسا مازمۇندى, وتە اسەرلى وتەتىن. ول كىسى ۇستاز رەتىندە دە, اقىلگوي اعا رەتىندە دە ۇلكەن ادىسكەر, تاماشا تاربيەشى ەدى. وعان قوسا, ماكەڭنىڭ جۇرگىزەتىن ءپانى كىلەڭ ديداكتيكالىق شىعارمالاردان, حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىنان, جاستارعا ۇلگى-ونەگە ەتۋگە, اقىل-كەڭەس بەرۋگە لايىقتى تانىمدىق-تاربيەلىك ءمانى زور تۋىندىلاردان تۇراتىن.
اعايدىڭ دارىستەرى فولكلوردىڭ تاراۋ-تاراۋ تاقىرىپتارىنا وڭاي اۋىسىپ جاتاتىن. ولار, ءتىپتى بىرىنەن-ءبىرى ءوربىپ, بىرىنەن-ءبىرى تۋىنداپ وتىراتىن. ۇستاز بىزگە ءبارىن جاتقا بىلەتىن ادام سەكىلدى مۇدىرمەي, جاڭىلماي باياندايتىن.
ماسەلەن, بىردە:
باياعى وتكەن زاماندا,
ءدىن مۇسىلمان اماندا,
جيدەلى بايسىن جەرىندە,
قوڭىرات دەگەن ەلىندە,
ءبايبورى دەگەن باي بوپتى,
ءتورت ت ۇلىگى ساي بوپتى, –
دەپ «الپامىس باتىر» جىرىنداعى ءبايبورى مەن انالىقتىڭ قۇدايدان بالا تىلەپ, «اۋليە-انبيەلەردى قىدىرىپ, ەتەگىن شەڭگەل سىدىرىپ» ارالاعانىن, سودان تىلەكتەرى قابىل بولىپ ءبىر ۇل, ءبىر قىزدى بولعانىن اڭگىمەلەسە, ەندى بىردە:
اقسۇڭقار ۇشار جەم ءۇشىن,
تۋادى ەرلەر ەل ءۇشىن,
توقتاي الماي بارامىن,
اعايىن-تۋعان, ەل ءۇشىن, –
دەپ الپامىستىڭ ەلىنىڭ نامىسى مەن جەرىنىڭ بۇتىندىگى ءۇشىن الىس ساپارعا, جاۋمەن سوعىسقا اتتانىپ بارا جاتقانىن, «ەل نامىسى – ەر نامىسى» بولىپ تابىلاتىنىن ەلجاندىلىق, وتانشىلدىق تاربيەمەن ۇشتاستىرا تۇسىندىرەتىن.
ال «قوبىلاندى باتىر» جىرىنداعى بىزگە جاتقا ايتقىزاتىن:
قۇبىلىپ بۋرىل گۋلەدى,
تابانى جەرگە تيمەدى,
كولدەنەڭ جاتقان كوكتاستى
تىكتەپ تيگەن تۇياعى
ساز بالشىقتاي يلەدى, –
دەگەن ۇزىندىدەگى تايبۋرىلدىڭ شابىسىنىڭ كوركەم سۋرەتى اۋىلدان كەلگەن ءبىز سەكىلدى سارىاۋىز بوزبالالاردىڭ دەلەبەسىن قوزدىراتىن.
بۇل جىرلاردى بالا كەزىمىزدەن ەستىپ-ءبىلىپ وسكەنىمىزبەن, جىرعا ءدال مۇنداي ەرەكشە كوركەمدىك ءمان بەرە, تاربيەلىك استارلارىن اجىراتا تالداماعان بولاتىنبىز. مۇنى ۇستازىمىز جەتەكشى سۇراقتار قويۋ ارقىلى ءوزىمىزدى ارالاستىرا ورىنداتاتىن. بۇگىنگى كۇنى «جەردەن جەتى قويان تاپقانداي» بولىپ, ايعايلاي دارىپتەپ جۇرگەن كەمبريدجدىك تاسىلدەرىڭىزدىڭ نەشە اتاسىن – ساباقتا شاكىرتتەرگە سالماق سالۋ, سولاردى سويلەتۋ, ولاردى ءوزارا پىكىر-سايىسقا ارالاستىرۋ, ەركىن ويلاۋعا تاربيەلەۋ سەكىلدى قازىرگى جاڭاشىل ادىستەمەلىك ۇستانىمداردى مالىك اعاي سول كەزدىڭ وزىندە-اق تۇرلەندىرە جۇزەگە اسىراتىن. ول كىسى شىندىعىندا ناعىز پەداگوگ, شىنايى ادىسكەر بولاتىن.
ولاي دەيتىنىم, قاھارمان عالىم, ۇلاعاتتى ۇستازىمىزدىڭ ءاربىر ساباعى نەمەسە ءاربىر سەمينار ساباعى جانىڭا مايداي جاعىپ, شاكىرتتەرىنە ۇلكەن رۋحاني ازىق بەرەتىن. ونىڭ ۇستىنە ءپاننىڭ بۇكىل ءبىتىم-بولمىسىنىڭ ءوزى دە مۇعالىمدى يگى ماقساتتاردى ناسيحاتتاۋعا جەتەلەيتىندەي تولعان, تۇنىپ تۇرعان ديداكتيكا ەدى. بۇل ماسەلەلەر ساباق ۇستىندەگى تاربيە جۇمىستارىمەن, ناقتىلى ونەگەلى مىسالدارمەن ءجيى استاسىپ جاتاتىن.
بىردە مىناداي جاعداي بولدى. 1968 جىل. ءبىرىنشى كۋرستامىز. مەن اعايدىڭ العاشقى ساباقتارىنىڭ بىرىندە, تۇسكى 13:15-تە باستالاتىن دارىسكە جاتاقحاناعا ورنالاسامىن دەپ ءجۇرىپ كەشىگىپ كەلدىم. ساباق باستالىپ كەتىپتى. ۇستازدان رۇقسات سۇراپ, اۋديتورياعا كىرە بەرىپ ەم:
– قايدا ءجۇرسىڭ؟ نەگە كەشىگەسىڭ؟ – دەپ سۇراقتىڭ استىنا الدى مالىك اعاي. باسىم سالبىراپ ءۇنسىز تۇردىم. اتى-ءجونىمدى سۇرادى. ايتتىم.
– اكەڭ بار ما؟
– بار.
– قايدا تۇرادى؟
– اۋىلدا.
تۋعان جەرىمدى, اۋىلىمدى ايتتىم.
– سوعىستا بولعان با؟
– ءيا,.. الدىمەن فين سوعىسىندا, كەيىننەن گەرمانيامەن سوعىستا بولعان. ەكى رەت اياعىنان جارالانعان, – دەپ جاۋاپ بەردىم.
مالىك اعاي قايىرا:
– اكەڭ قاي جىلعى؟ – دەدى ماعان جاقىنداپ قاراپ تۇرىپ. ومىراۋىندا كەڭەستەر وداعى باتىرىنىڭ «التىن جۇلدىز» مەدالى جارقىراپ تۇر ەكەن.
– 1907 جىلعى, – دەپ جاۋاپ بەردىم قالپىما كەلىپ.
– ە-ە, باسە... جاسى مەنەن ۇلكەن ەكەن... شالدىڭ بالاسى ەكەنسىڭ عوي. جارايدى وندا. شالدىڭ بالاسىنا ۇرىسپاي-اق قويايىن. وتىرا عوي. ەندىگارى كەشىكپەيتىن بول, ءتۇسىندىڭ بە؟!
مەن ۇقتىم دەگەندەي باسىمدى يزەدىم دە ورنىما بارىپ وتىردىم. ال جاۋىنگەر-ۇستاز سوناۋ جىلدارداعى سۇراپىل سوعىس, مايدانداس ۇلكەندى-كىشىلى دوستارى, وندا قازا تاپقان, وتان ءۇشىن جانىن قيعان ارداگەر ازاماتتار ەسىنە تۇسكەن بولۋى كەرەك, اۋىر كۇرسىنىپ, ويلانىپ ءبىراز ءۇنسىز تۇردى. وسى كۇنى سول كورىنىس, ايگىلى باتىردىڭ, اكادەميك-عالىمنىڭ جىلى جۇزبەن ماعان ەش ءزىلسىز جاساعان ەسكەرتپەسى, ءسويتىپ, قالعان ستۋدەنتتەرگە كورسەتكەن ۇلاعاتى, ودان ۇندەمەي ويلانىپ, مەن ورنىما وتىرعانشا, ۇزاق قاراپ, ءۇنسىز تۇرىپ قالعانى ءالى كوز الدىمدا.
تاعى بىردە مالىك اعايدىڭ توقسان مينۋتتىق ساباعىنىڭ ۇزىلىسىندە دالىزدە ستاروستامىز ماكەن, مۇحتار, تاڭىربەرگەن, بولاتجان سەكىلدى كۋرستاس ستۋدەنتتەرمەن بىرگە تۇردىق. مالىك اعاي جاقىنداپ كەلىپ, مەنىڭ جاسىمدى سۇرادى. مەن ون التىدا ەكەنىمدى ايتتىم.
– وسى سەن بالاسىڭ با, جىگىتسىڭ بە؟ – دەدى.
مەن نامىسقا تىرىسىپ:
– ءيا, جىگىتپىن, – دەدىم سەنىمدى تۇردە, ويىمدا ەشتەڭە جوق.
– اكەل قولدى, مىنە جىگىت! – دەپ داۋىستاپ قولىمدى ۇستاپ تۇرىپ, دالىزدە قاننەن-قاپەرسىز كولدەنەڭ ءوتىپ بارا جاتقان كۋرستاسىمىز اقكەنجە احمەدياروۆاعا (ايگىلى دومبىراشى, داۋلەسكەر كۇيشى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قارشىعا احمەدياروۆتىڭ كەنجە قارىنداسى):
– اقكەنجە, مىنا باقتياردىڭ قولىن ال, بۇل – جىگىت! – دەدى.
اقكەنجەنىڭ ويىندا ەشتەڭە جوق, مەنىڭ قولىمدى الدى دا, لاق سەكىلدى سەكەڭدەپ اۋديتورياعا كىرىپ كەتتى.
مالىك اعايدىڭ قالجىڭىنىڭ ءتۇپ-توركىنىن تۇسىنگەن جىگىتتەردىڭ ءبارى ءماز بولىستى. ول كىسىنىڭ استارلى ءازىلىن, نەنى مەڭزەپ وتىرعانىن مەن دە تۇسىنگەندەي بولدىم.
مالىك اعا كەرەمەت پەداگوگ, شەبەر دارىسكەر ەدى دەيتىنىم, ول كىسىنىڭ «اق قاسقىر», ء«ۇش اۋىز ءسوز», «جاقسى ايەل» اتتى تەرەڭ مازمۇندى ەرتەگىلەرى, جاڭىلتپاشتارى, جۇمباقتارى, شەشەندىك ونەر, جىر-داستاندار, اسانقايعى, جيرەنشە شەشەن, الداركوسە, قوجاناسىر تۋرالى اڭگىمەلەرى وتە قىزىقتى بولاتىن. ۇستاز شاكىرتتەرىن جاقىن تارتىپ, وزىندەي كورەتىن. اعايدىڭ ادەمى ءازىلى, قازاقي قاعىتپا قالجىڭدارى, ۇتىمدى يۋمورلارى قاتار جۇرەتىن. وندا دا ول ءوز ورنىمەن, رەتىمەن شەبەر ايتىلاتىن.
ساباق ۇستىندە مالىك اعاي شاكىرتتەرىن جالىقتىرىپ المايىن دەگەن ويمەن, ولاردىڭ كوڭىلدەرىن ءبىر اۋىق سەرگىتىپ الۋ ءۇشىن ءوز باسىنان وتكەن كەيبىر ەستەن كەتپەس جايتتاردى, قيان-كەسكى سوعىس كەزىندەگى اسەرلى وقيعالاردى, مايدان حيكايالارىن ارالاستىرىپ قوياتىن. جانە ول اڭگىمەلەرىنىڭ تاقىرىپتارى دا ءبىرىن-ءبىرى ەش قايتالاماي ءار الۋان نۇسقادا, سان سالالى ءتالىم-تاربيەلىك ماقساتتا ايتىلاتىن.
قاھارمان-ۇستاز انا ءتىلى مەن ادەبيەتىمىزدىڭ, ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن حالىقتىق ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ شىنايى جاناشىرى رەتىندە بۇل جايتتارعا ەرەكشە ءمان بەرەتىن. وعان كۇندەلىكتى ءومىر تاجىريبەسىندە دە, ساباق بارىسىندا دا ۇنەمى نازار اۋدارىپ وتىراتىن. قازىرگى تاڭداعى رۋحاني جاڭعىرۋ, ۇلتتىق قۇندىلىقتار, ۇلتتىق كود دەگەن ماسەلەلەرگە مالىك اعاي سول زاماندا ايرىقشا كوڭىل بولەتىن.
مالىك اعاي جاراتىلىسى بولەك جان ەدى. ول كىسىگە تاڭعالاتىنىم, ءبىزدىڭ جاتاقحانامىزعا ءجيى باراتىن. وندا ستۋدەنتتەردىڭ جاعدايىن كورىپ, حال-جايىمەن تانىساتىن. كۋرستىڭ ماكەن, مۇحتار سەكىلدى «گروسسمەيستەرلەرىمەن» شاحمات وينايتىن. ويىن اراسىندا ورتاداعى ۇستەل جانىنداعى كەرەۋەتىمىزگە شالقاسىنان كەرىلىپ, ومىراۋىنداعى «التىن جۇلدىزى» جارقىراپ جاتىپ: – وي-حوي, شىركىن بويداقتاردىڭ توسەگى قانداي راحات! ءيىسى بۇرقىراپ قيالىڭا قانات بىتىرەدى عوي, – دەپ قوياتىن. وعان بولمە جىگىتتەرى ءماز بولۋشى ەدى.
ءبىز بولمەدە «كولحوز» بولىپ ۇيىمداسىپ, ءوزىمىز تاماق جاسايمىز. اعاي سودان ءدام تاتىپ, شاي ءىشىپ, «ناعىز جاۋىنگەرلەردىڭ پوحلەبكاسى», «ەي, مىنالارىڭ «بويداق» شاي عوي», دەپ ماقتاپ قويىپ, اڭگىمەلەسىپ وتىراتىن. بالالار اۋىلىنا قايتارىندا بيلەت الا الماي قالسا نەمەسە جاتاقحانا الا الماي قالعان جاعدايدا ماكەڭ مۇمكىندىگىنشە كومەكتەسەتىن. ءبىز, ءبارىمىز, وسىلايشا, مالىك اعايدىڭ كومەگىن, جاقسىلىعىن كورىپ, شاراپاتىن سەزىپ وستىك. ول كىسىنىڭ مەيىرىم شۋاعىنا بولەندىك.
ۇستازىمىز «نەگە بۇلاي بولدى» دەسەك, اعاي قان مايداندا اسكەرلەرگە ساياسي جەتەكشى بولىپتى. ساياسي جەتەكشى – جاۋىنگەرلەردىڭ ءتىلىن تابا بىلەتىن, ولاردى ەرلىككە, پاتريوتتىققا, جاۋىنگەرلىككە باعىتتايتىن اسكەري شەندى قىزمەت. ءسويتىپ, بۇل اعايدىڭ سول سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا قالىپتاسقان ۇيرەنشىكتى ادەتىنە اينالىپتى.
مالىك اعايدىڭ ماعان ء«بىزدىڭ باقاڭ», ء«وزىمىزدىڭ باقاڭ عوي», «شالدىڭ بالاسى» دەپ جاقىن تارتىپ اتاپ جۇرگەنى, ول كىسىنىڭ قان مايداندا مەنىمەن اتتاس باقتيار مەڭدىعازين دەگەن ەرلىكپەن قازا تاپقان جان دوسى بولىپتى. ول سوعىسقا اتتانعانعا دەيىن ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan») گازەتىندە جانە قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان ەكەن. ۇستازىمىز قارۋلاس دوسى جايلى ء«وزىمىزدىڭ باقاڭ عوي» دەگەن اڭگىمە جازعانىن كەيىننەن وقىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز. سول اڭگىمەسىن: «باقتيار مايداننان ەلگە قايتپاسا دا, ەرلىگىمەن وزىنە ەسكەرتكىش ورناتقان ادام. ءبىز ونىڭ وتان ءۇشىن جاساعان بۇل ەرلىكتەرىن ءار ۋاقىتتا ەسكە الىپ, ەرلىك يەسىنە ماڭگى باس يەمىز», –دەپ اياقتاپتى مالىك اعاي.
سول كەزدە مالىك اعانىڭ جاسى نەبارى ەلۋ ۇشتە عانا ەكەن جارىقتىق. ال بىزگە, ستۋدەنتەرگە, ارينە, اسا ۇلكەن كورىنەتىن. ونىڭ اكەمىزدەي قامقورلىق تانىتا «اينالايىندار», «قاراقتارىم» دەگەن جان جىلىتار جاقسى سوزدەرىنە قاراپ, ءبىز شىنىندا دا اعايدى ەگدە كىسى ەكەن دەپ ويلايتىنبىز.
... قايران مالىك اعاي! ءوزى ايتاتىنداي, جۇرەكتىڭ اۋرۋىنان ءبىز ۋنيۆەرسيتەت بىتىرەتىن 1973 جىلعى 2 قاڭتاردا, 58 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. اتاقتى باتىردىڭ الىپ جۇرەگى, ونى «تال ءتۇس» – الپىسقا دا جەتكىزبەدى.
حالقىمىزدىڭ قادىرمەندى ۇلدارىنىڭ ءبىرى – مالىك اعايدىڭ يگى قاسيەتتەرى, ونەگەلى ىستەرى, عيبراتتى ۇلگى-ونەگەلەرى, وقۋلىقتارى, وقۋ-قۇرالدارى تۋرالى كۇندى-كۇنگە ۇلاستىرىپ ايتۋعا, عىلىمي ماقالالار, زەرتتەۋلەر جازۋعا بولادى. ونىڭ ءبارىن ءبىر ماقالادا تولىق قامتۋ, ارينە, مۇمكىن ەمەس. ۇلاعاتتى ۇستاز, كورنەكتى عالىم جايلى وننان استام ماقالامىز بەن ول كىسىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي, وسىدان بەس جىل بۇرىن «ۇلاعات» باسپاسىنان شىعارعان 2 تومدىق «مالىك عابدۋللين» اتتى تاريحي-تانىمدىق كىتابىمىزدا ءبىراز جايلاردى قامتۋعا ارەكەت ەتتىك.
مالىك اعايدىڭ جانىنداي جاقسى كورەتىن اعا-دوسى داڭقتى قولباسشى, اتاقتى ءباھادۇر باۋكەڭ (باۋىرجان مومىش ۇلى) ايتپاقشى: «مالىكتىڭ عالىمدىق, پەداگوگتىك ەڭبەگى ءوز الدىنا, ول كەشەگى قان مايداندا ەل قورعاعان ەر, باتىر ەمەس پە؟! ول – حالىق باتىرى... تۇسىنسەڭدەر, مارقۇم مالىكتى سىيلاۋ – ول ءۇشىن ەمەس, ۇرپاق ءۇشىن كەرەك. ونىڭ ءومىرى جاستارىمىزعا پاتريوتتىق, ينتەرناتسيونالدىق تاربيە بەرۋدىڭ وزىنشە ءبىر مەكتەبى!». راس ءسوز.
باقتيار سمانوۆ,
ۇعا اكادەميگى,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
