بۇل – وراسان قاراجاتپەن قوسا, مىڭداعان مامان مەن جۇمىسشىنىڭ قۇلازىعان دالالاردى گاز قۇبىرلارىمەن جالعاپ, ەلدى مەكەندەردىڭ تامىرىنا جىلۋ جۇگىرتىپ جاتقان قاجىرلى ەڭبەگى.
سونىمەن سەيسەنبى كۇنى تاڭ اتپاي الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىنداعى «ۇزىنعاش» گاز ولشەۋ تورابىندا تىندىرىلعان تاعى ءبىر جوبانى كوزىمىزبەن كورىپ, ونىڭ اينالاسىندا ەڭبەكتەنىپ جاتقان ماماندارمەن سۇحباتتاسۋ ءۇشىن جولعا شىقتىق.
بۇل جۋرناليستىك ساپارىمىزدىڭ ءمانى تومەندەگىدەي, الماتى قالاسى مەن وبلىسىن گازبەن قامتىپ وتىرعان ەكى الىپ ماگيسترال – «قازاقستان-قىتاي» جانە «بۇحارا گازدى اۋدانى – تاشكەنت – بىشكەك – الماتى» گاز قۇبىرلارى اراسىن جالعايتىن ءتىر-03 بولىگىنىڭ «ۇزىنعاش» ولشەۋ تورابىندا جۇرگىزىلگەن كۇردەلى رەكونسترۋكتسيا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىمەن تانىسۋدى ماقسات ەتتىك. ءىرى قىسىمداعى قۇبىرلاردى توعىستىرىپ, ءبىر-بىرىمەن جالعايتىن ۇلتتىق وپەراتور «قازترانسگاز» كومپانياسىنىڭ باسقارۋىنداعى بۇل جۇيە بۇكىل ءوڭىر ەنەرگەتيكاسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى دەۋگە بولادى. ونى قايتا جاراقتاندىرۋ ارقىلى گاز ماماندارى ءوڭىردى گازبەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىردى.
بۇعان دەيىن دە بىزدەر تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ بەدەرىندە شەتەلدىك باق وكىلدەرىمەن بىرگە «قازترانسگاز» اق جۇزەگە اسىرعان ەڭ اۋقىمدى جوبالاردىڭ ىسكە قوسىلۋ ساتىنە كۋا بولعان جايىمىز بار. مۇنداي جوبالار قاتارىنا ەل ەكونوميكاسىنداعى ەڭ ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق وپەراتور «قازترانسگاز» اق «قازاقستان – قىتاي» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنىڭ 3 جەلىسىن تولىق پايدالانۋعا بەرگەنىن قوسۋعا بولادى. بۇل مەگاجوبا قازاقستاندى گاز تاسىمالى جانە حالىقارالىق گاز ءترانزيتى جونىندەگى ورتالىق ازيانىڭ ەڭ بەلدى ويىنشىسىنا اينالدىرعان بولاتىن.
مىنا جاھان الميساقتان تابيعي رەسۋرستار ءۇشىن تالاسىپ, قىرعي-قاباق بولىپ جاتقان زاماندا قازاقستان اينالاسىنداعى كورشىلەرىمەن قاي كەزدە دە كوكەيكەستى بولىپ كەلگەن كوگىلدىر وتىن ماسەلەسىن تاتۋ جولمەن شەشىپ, ءوزارا ءتيىمدى ەنەرگەتيكالىق جوبالاردى بىرگە جۇزەگە اسىرۋى – شىنىندا تەرەڭ ساياسي مانگە يە.
ماڭىزدى ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي مانگە يە وسىنداي ىرگەلى جوبالار تۇرىكمەنستاندى, وزبەكستاندى, قازاقستان مەن قىتايدى «دوستىق كوپىرىمەن» جالعاپ, ەلباسىنىڭ ينتەگراتسيالىق ساياساتىمەن ۇندەستى.
ال ەندى ءبىزدىڭ جولىمىز ءتۇسىپ وتىرعان «ۇزىنعاش» گاز ولشەۋ تورابىن قايتا جاراقتاندىرۋ – تابيعي گازبەن الماتى جانە الماتى وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى مەن ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارىنىڭ قاجەتتىلىگىن ۇزدىكسىز جانە بارىنشا تولىقتاي قاناعاتتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ توتە جولى.
ولشەۋ تورابى الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى ۇزىناعاش ستانساسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان جانە گازدى مەحانيكالىق قوسپالاردان تازارتۋ, گاز شىعىنىن ەسەپكە الۋ, تابيعي گازدىڭ جوعارى قىسىمىن (max9,81مپا) جوبالىق قىسىم 5,4 مپا دەيىن تومەندەتۋ ءتارىزدى تەحنولوگيالىق جابدىقتار كەشەنى كىرەدى.
باق وكىلدەرىن مۇندا «ينتەرگاز ورتالىق ازيا» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ «الماتى» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرلارى باسقارماسىنىڭ جەلىلىك-وندىرىستىك باسقارما باستىعى نۇرجان جولداسبەكوۆ ءوز ارىپتەستەرىمىنەن بىرگە كۇتىپ تۇر ەكەن.
باسقارما باستىعىنىڭ ايتۋىنشا, گاز ولشەۋ تورابىن قايتا قۇرعاننان كەيىن ونىڭ قۇرامداس بولىكتەرىنىڭ قۋاتى ارتقان. سونىمەن, گازدى ەسەپكە الۋ تورابىنىڭ ونىمدىلىگى ەندى ەكى ەسەگە ارتىپ جىلىنا 10,5 ملرد تەكشە مەتردى قۇرايدى.
– بۇل بگر-تبا – «بۇحارا گازدى اۋدانى – تاشكەنت – بىشكەك-الماتى» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى الماتى قالاسى, الماتى وبلىسىمەن قوسا جالپى وڭتۇستىك ءوڭىردى بۇحارا گازدى اۋدانىنان شىققان كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتەدى. دەگەنمەن كۇن سۋىتقان كەزدە وزبەكستان مەملەكەتى گازدىڭ كولەمىن شەكتەيدى. ويتكەنى قىسقى ماۋسىمدا كورشىلەرىمىز ءبىرىنشى كەزەكتە ىشكى سۇرانىستى قامتاماسىز ەتەدى. وزدەرىنەن ارتىلعان گاز عانا سىرتقا نارىققا شىعادى. سوندىقتان بۇرىن قىستا گاز تۇتىنۋ كولەمى ۇلعايعان كەزدە الماتى, الماتى وبلىسىمەن قوسا وڭتۇستىك ايماق كوگىلدىر وتىن تاپشىلىعىن سەزىنەتىن ەدى.
2010 جىلى ىسكە قوسىلعان وسى قۇبىرلار اراسىن جالعايتىن كەشەن ارقىلى وبلىستا كوگىلدىر وتىن تاپشىلىعى جويىلا باستادى دەۋگە بولادى. وعان دەيىنگى ەلدىڭ جاعدايىن وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر. ءبىر عانا ءۇيدى گازعا قوسۋ ءۇشىن ءبىز گازدىڭ جىلدىق تۇتىنۋ كولەمىن ۇلعايتا المايتىن ەدىك. قازىر حالىققا قانشا گاز كەرەك بولسا, سونشا گاز بەرە الامىز. بۇل قۇرىلعىنىڭ ماڭىزدىلىعى دا سوندا, ول ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىمەن كەلگەن لاس گازدى تازارتىپ, ەسەپتەيدى جانە قاجەتتى, جۇمىسقا جارامدى قىسىمدى رەتتەيدى, – دەيدى «ينتەرگاز ورتالىق ازيا» اق «الماتى» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرلارى باسقارماسىنىڭ جەلىلىك-وندىرىستىك باسقارما باستىعى نۇرجان جولداسبەكوۆ.
قىسقاسى, بۇل جەردە «قازاقستان – قىتاي» گاز قۇبىرىنان الىنعان كوگىلدىر وتىن الماتى وبلىسىنا ەسەپتەلىپ, تاراتىلادى. مۇنان دا بولەك, گازبەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى باعىتتاردا توتەنشە جاعداي ورىن الاتىنداي بولسا, بۇل توراپ بالامالى كوگىلدىر وتىن كوزى رەتىندە «قازاقستان – قىتاي» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەل كولەمىندە ءىرى گاز قۇبىرلارىن ءوزارا جالعايتىن وسى تارىزدەس 3 جالعاستىرعىش توراپ بار. اتاپ ايتقاندا ءتىر-01, ءتىر-02 جامبىل وبلىسىنداعى اقىرتوبە گاز ساقتاۋ قويماسى مەن تۇركىستان وبلىسىنىڭ اقبۇلاق پوسەلكەسىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان. جانە 2011 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن بۇل توراپتاردىڭ قۇرىلىسى قىسقا مەرزىمدە جۇزەگە اسىرىلعان.
سونداي-اق الماتى ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن مەگاپوليسى بولعاندىقتان, سايكەسىنشە كوگىلدىر وتىندى تۇتىنۋ كولەمى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. وسى سۇرانىسقا ساي, كەلەشەكتە ءتىر-04 جالعاستىرعىشىن الماتى قالاسى ماڭىندا سالۋ جوسپارى بار. ونىڭ ۇستىنە الماتىداعى كومىر پايدالاناتىن «تەتس-2» جىلۋ ورتالىعى الداعى ۋاقىتتا گازعا كوشەتىن بولسا, وسىنداي قۇرىلعى, ياعني بولەك توراپ سالۋ قاجەتتىگى ءسوزسىز تۋىندايدى.
ماماندار الداعى ۋاقىتتا «قازترانسگاز» اق مەن ەنەرگەتيكا باسقارماسى ءوزارا مامىلەنى پىسىقتاپ, جەتىلدىرىپ, جوبا باستالار كەزدە گازدىڭ تۇتىنۋ كولەمىن انىقتاۋ قاجەت بولاتىندىعىن العا تارتادى. سول كەزدە وسىنداي توراپ, جالعاستىرعىش سالىنىپ, ول «قازاقستان – قىتاي» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنا جالعانۋى ءتيىس.
تۇراقتى جانە ۇزدىكسىز گاز جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ – ۇلتتىق وپەراتور قىزمەتىندەگى ابزال مىندەت. ەل كولەمىندە گاز تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ماقساتىن كوزدەيتىن جانە تۇتىنۋشىلارعا گاز جەتكىزۋدىڭ بالامالى جولدارىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى دە ءساتتى شەشىلىپ كەلەدى.
الماتى وبلىسى,
جامبىل اۋدانى
