سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر ەلميرا مەڭدىعالي, مەدەت مەدرەسوۆ
ورال قالاسىنان تاڭ اتا شىققانبىز. جول تالعامايتىن جۇردەك Land Cruiser ىزعىتىپ كەلەدى. ءبىز وتىرعان كولىكتىڭ يەسى – 33 جاستاعى دوسان دارحانوۆ «قيسساسۋل-ءانبيانىڭ» اقبوكەن جايلى حيكايالارىن ىقىلاسپەن ايتادى.
– ەرتەگى شىعار, – دەيدى مەنىڭ ءورىستىلدى باسىلىمدا ىستەيتىن ارىپتەسىم.
– ءيا, اڭىز عوي. بىراق كيىكتىڭ ەرەكشە ماق ۇلىق ەكەنى راس. سوناۋ مامونت زامانىنان كەلە جاتقانى ءوز الدىنا, ادام ايتىپ تۇسىندىرە المايتىن عاجاپ قاسيەتى كوپ. بۇلاردا جەتىم لاق دەگەن بولمايدى. كيىك تولدەيتىن «قۇرالاي» كەزىندە شىبىن-شىركەي شىقپايدى, يت-قۇستىڭ تابەتى تىيىلادى. بىلەسىز بە, اقبوكەن جاتىرىندا جاتقان لاقتىڭ جىنىسىن وزگەرتىپ, قاجەت بولسا ەركەك, قاجەت بولسا ۇرعاشى ەتە الادى, – دەيدى دوسان شىن كوڭىلىمەن. 2010 جىلدان بەرى باتىس قازاقستان وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىندا, كەيىنگى ەكى جىل «وحوتزووپروم» مەكەمەسىندە قىزمەت ەتەتىن دوساننىڭ سوزىنە كۇمان كەلتىرۋ قيىن. مەن قاپىسىز سەنىپ كەلەمىن...
كوبەيگەن كيىك
باتىس قازاقستاننىڭ بايتاق دالاسى – ءۇيىر-ءۇيىر كيىكتىڭ ۇيرەنشىكتى مەكەنى. ءبىر كەزدەرى اياۋسىز اۋلاۋ مەن بەلگىسىز ىندەت سالدارىنان اقبوكەننىڭ ورال پوپۋلياتسياسى جويىلىپ كەتە جازداعان. قازىر قۇدايعا شۇكىر, كيىك سانى كوپ. دينوزاۆرلار ءداۋىرىنىڭ كۋاسى بولعان جەزكيىكتىڭ بۇگىندە ەڭ كوپ ساقتالعان جەرى قازاقستان بولسا, ەلىمىزدەگى ەڭ كوپ جايلاعان مەكەنى ەدىل مەن جايىق اراسىنداعى بوكەيلىك بولىپ تۇر.
2019 جىلعى اۋە ساناعى باتىس قازاقستاندا 217 مىڭ باس كيىك بار دەپ كورسەتكەن. بيىل پاندەمياعا بايلانىستى ساناق جۇرگىزىلمەپتى. ناقتى سانىن ەشكىم بىلمەيدى. «ەداۋىر كوبەيدى» دەيدى وسى اقبوكەندى كۇنى-ءتۇنى قورىپ جۇرگەن «وحوتزووپروم» مەكەمەسىنىڭ ماماندارى. «400-600 مىڭعا جەتىپ قالعان شىعار» دەيدى بەيرەسمي اڭگىمەدە.
ەلىمىزدە «كيىك» كەڭ اۋقىمدى تابيعاتتى قورعاۋ اكتسياسى جىل سايىن وتەدى. بيىل دا جەلتوقساننىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستالعان اكتسيا جىل سوڭىنا دەيىن جالعاسپاق. اقبوكەندى قورعاۋ, براكونەرلىكپەن كۇرەس ماسەلەلەرى, تابيعات قورعاۋشى ينسپەكتورلاردىڭ بۇگىنگى احۋالىمەن جاقىن تانىسۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان پرەسس-تۋرعا ىقىلاسپەن قوسىلعانبىز. كوزىمىزبەن كوردىك – قازتالوۆ اۋدانى اۋماعىندا كوز جەتەر جەردىڭ ءبارى اقبوكەن ۇيىرىنە تولعان ەكەن.
باق پا, سور ما؟
ءبىر قىزىعى, ءدال وسى كيىك كوبەيگەن ايماقتا تۇراتىن اۋىل ادامدارىنىڭ پىكىرى ەكىگە جارىلىپ تۇر قازىر. اقبوكەننىڭ شەكتەن تىس كوبەيگەنى – مال وسىرۋگە كەدەرگى دەيتىندەر دە كوپ.
– كيىكتىڭ كوبەيگەنىنە قارسى ەمەسپىز, بىراق ءبىز مال ءوسىرىپ وتىرمىز عوي. اقبوكەن جايىلىم قالدىرماۋعا اينالدى. وتە كوپ. ەرتەرەكتە كيىك سانىن شەكتەپ, رەتىمەن اۋلاپ, ەتىن, سۇيەگىن دايىندايتىن ارنايى مەكەمە بولدى. قازىر شە؟ وسى كيىكتى وسىرگەننەن مەملەكەتكە پايدا بار ما؟ جەرىمىزدە ميلليونداعان كيىك ءجۇر, ودان اۋدانىمىزعا ءبىر تيىن دا پايدا جوق. وسى ماسەلەنى وبلىس اكىمى عالي ەسقاليەۆكە دە ايتتىق. اكىم «بۇل رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە شەشىلەتىن ماسەلە» دەيدى. ءبىز, جەرگىلىكتى حالىق, كيىكتىڭ پايداسىن ەمەس, زيانىن عانا كورىپ جاتىرمىز, – دەيدى بىزگە ءاجىباي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, «قىزىل تۋ» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى دوستىق جاراسوۆ.
دەگەنمەن بۇل پىكىرمەن «كيىكشىلەر» – «وحوتزووپروم» مەكەمەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كەلىسپەيدى. كيىك قورعاۋشىلاردىڭ باتىس قازاقستان فيليالىن باسقارىپ وتىرعان ارمان قوجاحمەتوۆ ءبىر كەزدەرى ءدال وسى ولكەدە كيىك سانى 1 ملن 200 مىڭعا دەيىن جەتكەنىن, جايىلىم سول كەزدە مىڭعىرعان مالعا دا, اقبوكەنگە دە جەتكەنىن ايتادى.
«كەيىنگى جىلدارى قۋاڭشىلىق سالدارىنان مال ازىعى تاپشى ەكەنى راس. بىراق بۇعان كيىكتىڭ كىناسى جوق» دەيدى د.دارحانوۆ. ونىڭ ۇستىنە, اقبوكەن كوبىنە ءۇي مالى جەمەيتىن ۋلى شوپتەردى دە ازىق ەتە بەرەدى. كيىكتىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى – قىس قاتتى, مال ازىعى تاپشى بولسا, ءبىر كۇندە اۋىپ, جايىلىم اۋىستىرىپ كەتەدى. جىلدا وسى ۋاقىتتا نارىن قۇمىنا ميگراتسيا جاسايتىن جانۋاردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن قىردا ءجۇرۋى – قىس جايلى بولادى دەگەن بەلگى بولۋى مۇمكىن.
اقبوكەندى ايالاۋ
«كيىك» اكتسياسى بارىسىندا كوزىمىزبەن كوردىك – اقبوكەندى قورعاۋ شارالارى باتىس قازاقستان وڭىرىندە جاقسى جۇيەگە تۇسكەن ەكەن. ەڭبەكتىڭ ەڭ ءبىرىنشى ناتيجەسى – جانۋارلاردىڭ سانى ءوسۋى عوي. قازتالوۆتان اسىپ, ءاجىباي اۋىلىنا بۇرىلعان ساتتەن باستاپ قاي جاعىمىزعا قاراساق تا جوندارى اعارا جوڭكىلگەن كيىك ءۇيىرىن كوردىك. جانە بايقاعانىمىز – كولىك قاراسى كورىنگەندە قۇيىن-پەرىن جوق بولىپ كەتەتىن ۇرگەدەك ەمەس, ادام بالاسىن بىرەر شاقىرىم عانا جاقىنداتىپ, الاڭسىز جايىلا بەرەدى ەكەن. بۇل قورىقشىلاردىڭ كۇنى-ءتۇنى ءجۇرىپ, قورعاعان ەڭبەگىنىڭ كورىنىسى ەكەنى ءسوزسىز. ياعني جانۋارلاردىڭ تىنىشىن العان اڭشىلار ازايعان. براكونەرلەرگە قازىر زاڭ دا قاتال.
– 2020 جىلدىڭ باسىنان بەرى باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا كيىك اۋلاۋ, دەريۆاتتارىن زاڭسىز ساقتاۋ بويىنشا 37 قىلمىستىق ءىس تىركەلىپ, التاۋىنىڭ سوتى ءوتتى. 8 ادام قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, 2 جىلدان 6 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جانە شەكتەۋ جازاسىن الدى. سوت شەشىمىمەن 62 ملن 300 تەڭگە مەملەكەت قازىناسىنا قايتارىلدى. بۇگىنگى اكتسيانىڭ دا باستى ماقساتى – كيىك جانۋارلارىن زاڭسىز اۋلاۋ, ولاردىڭ ءمۇيىزىن, دەريۆاتتارىن زاڭسىز ساقتاۋ جانە تاسىمالداۋدىڭ جولىن كەسۋ. بۇعان قۇزىرلى ورگاندار, اتاپ ايتقاندا ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلاردى قورعاۋ ينسپەكتسياسى, پوليتسيا دەپارتامەنتى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارا قىزمەتى بىرلەسىپ موبيلدىك توپتار قۇردى, – دەيدى وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلاردى قورعاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ جەتەكشى مامانى ارمان ىزىمعاليەۆ.
جوعارىدا اشىلعان قىلمىستىق وقيعالار بارىسىندا بيىل 483 كيىك, 2 مىڭنان استام ءمۇيىز تابىلعان. قورىقشىلار قازىر قۇقىق بۇزۋشىلاردى كوبىنە دالادان ەمەس, ۇيلەرىنەن, دەريۆاتتاردى جاسىرعان جەردەن ۇستايدى. جاقىندا عانا وبلىس اۋماعىندا زاڭسىز كيىك اۋلاۋمەن اينالىسقان ەكى قىلمىستىق توپ اشكەرە بولدى. پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇل توپتار 2019 جىلدىڭ قىركۇيەگى مەن 2020 جىلدىڭ مامىرى ارالىعىندا وبلىس اۋماعىندا زاڭسىز كيىك اۋلاپ, ونىڭ ءمۇيىزىن وتكىزۋمەن اينالىسقان. ولاردان 700 ءمۇيىز, تىركەلمەگەن 9 اتىس قارۋى, 328 وق-ءدارى, وتىمدىلىگى جوعارى 7 اۆتوكولىك, 2 قارشانا, 2 موتوتسيكل, باسقا دا قۇرال-جابدىقتار تاركىلەنگەن.
ايتا كەتەيىك, 2019 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قازاقستاندا براكونەرلىككە قارسى جازا كۇشەيتىلگەن بولاتىن. بۇرىن براكونەرلىك قىلمىسى دالەلدەنگەن ادامنىڭ مۇلكى تاركىلەنىپ, 7 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلسا, قازىر جازا مەرزىمى 10 جىلعا دەيىن ارتقان. مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار مەن قورىقشىعا قاتىستى ومىرگە قول سۇعۋشىلىق جانە كۇش قولدانعانى ءۇشىن 20 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ نە مۇلكى تاركىلەنىپ, ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ كوزدەلگەن.
سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ينسپەكتور مەن قورىقشىعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق كورسەتكەنى ءۇشىن جاڭا باپ بويىنشا 12 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن.
قورعاۋشىعا قامقورلىق
قازاقستاندا قاسكوي براكونەرلەردىڭ قولىنان قازا تاپقان قورىقشى ەرلان نۇرعاليەۆ پەن قانىش ءنۇرتازينوۆتىڭ وقيعاسى ەلدى ءدۇر سىلكىندىرىپ كەتكەن ەدى. بۇل ءبىر جاعىنان كيىك اۋلاۋشىلاردىڭ ەشنارسەدەن تايىنبايتىن قاراجۇرەكتىگىن كورسەتسە, ەكىنشى جاعىنان اقبوكەندى قورعاۋشى ينسپەكتورلار ماسەلەسىنە دە نازار اۋدارتتى. بايقاعانىمىز, قازىر «وحوتزووپروم» مەكەمەسىنىڭ ينسپەكتورلارىن قاجەتتى قۇرالدارمەن جابدىقتاۋ كۇشەيگەن. ماسەلەن, باتىسقازاقستاندىق فيليال قۇزىرىندا 10 «كاماز», بىرنەشە Toyota Land Cruiser, Toyota Hilux بار. جەڭىل كولىكتەردىڭ ىشكى سالونى مەن سىرتقى ءتورت تاراپىنا بەينەكامەرا ورناتىلعان, ونىڭ جازباسى كۇنى-ءتۇنى توقتاماي, ورتالىققا ءتۇسىپ تۇرادى ەكەن. قورىقشىلار قارۋمەن, بروندى كەۋدەشەمەن قامتىلعان.
ءبىز وسى جولعى ساپارىمىزدا كيىك قورعاۋشىلارعا جاسالعان قامقورلىقتىڭ تاعى ءبىر كورىنىسىنە كۋا بولدىق. بۇل – قاناتقاقتى جوبا رەتىندە ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت سالىنعان اۆتونومدى مودۋلدىك ءۇي.
«كيىك قورعاۋشىلار قوسىنى» دەپ ايتۋعا بولاتىن بۇل كەشەندە كۇنى-ءتۇنى اقبوكەندى كۇزەتىپ, ەن دالادا جۇرەتىن ينسپەكتورلار ءۇشىن بار جاعداي جاسالعان. جاتىن بولمەدەن بولەك, كۇننەن قۋات الاتىن ەلەكتر جۇيەسى, اۆتونومدى ەلەكتر گەنەراتورى, شاعىن جانارماي ستانساسى, كولىك جوندەۋ جانە شينومونتاج تسەحى, زاماناۋي مونشاسى, ءاسۇيى, كىر جۋاتىن قۇرالدارى دا بار. ۆاحتالىق ادىسپەن كەزەكشىلىك ەتىپ, 15 كۇن بويى ەن دالادا جۇرەتىن ينسپەكتورلار بۇل قوسىندا وزدەرى دە تىنىعىپ, كولىكتەرىن دە رەتتەپ الاتىن جاعداي قاراستىرىلعان.
– ءمودۋلدى قوسىن قۇرىلىسى تولىق اياقتالعان جوق, شامامەن 80 پايىزى ءبىتىپ تۇر. بولاشاقتا بۇل ورتالىقتىڭ ءوز قىزمەتكەرلەرى – كۇزەتشىلەر, كولىك جوندەيتىن ماماندار, وپەراتورلار بولادى. وسىنداي تىرەك پۋنكتتەر ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندە دە سالىنباق. ءدال وسى جەردى تاڭداعان سەبەبىمىز – كوكتەمدە كيىك تولدەيتىن قاراوبا قونىسى, كۇزگى كۇيەك ورىندارى جاقىن. سونداي-اق اقبوكەن جايلاعان بوكەي ورداسى جانە جاڭاقالا اۋداندارىنا دا بارىنشا تەز جەتۋگە بولادى, – دەيدى «وحوتزووپروم» ءوب» رمقك باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليالى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ارمان قوجاحمەتوۆ.
كيىك قورعاۋشى ينسپەكتورلارمەن ءبىر كۇن بىرگە ءجۇرىپ, ولاردىڭ قىزمەتى قانشالىق قيىن ەكەندىگىن دە سەزىنىپ ۇلگەردىك. باتىس قازاقستاندا ازىرگە قار جوق. دالادا وڭمەنىڭنەن ءوتىپ كەتەر قارا سۋىق جەل ەكەن. ءبىز, جۋرناليستەر, اقبوكەن ءۇيىرىن كورگەن سايىن ءساتتى كادر تۇسىرمەك بولىپ كولىكتەن شىعامىز. سالدەن كەيىن دىردەكتەپ, جىلى كولىككە قايتا تىعىلامىز. ال وسى ماڭ دالادا 15 كۇن بويى قار توسەنىپ, مۇز جاستانىپ جۇرەتىن ينسپەكتورلاردىڭ جۇمىسى ارينە, وڭاي ەمەس.
بولاشاقتا ەلىمىزدەگى اقبوكەن شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايى قالاي بولماق؟ كيىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى جالپى اۋدانى 343 040,1 گەكتارلىق «بوكەيوردا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىن, سونداي-اق جالپى اۋدانى 314 504,1 گا بولاتىن اششىوزەك مەملەكەتتىك تابيعي قاۋمالىن قۇرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاپ جاتىر ەكەن. سانى ءوسىپ, جويىلىپ كەتۋ قاۋپى سەيىلسە, اقبوكەن ءمۇيىزىن, ەتىن ءوندىرىپ, وڭدەيتىن ارناۋلى ورىندار نەگە سالماسقا؟!
كيىكتىڭ ءبىر ادەتى بار – الىستان كولىك كورسە, الدىن كەسىپ وتۋگە ۇمتىلادى. كەيدە ءتىپتى اۆتوكولىككە سوعىلىپ, مايىپ بولادى. ينسپەكتورلاردىڭ ءبىرى مىناداي وقيعانى اڭگىمەلەپ بەردى: «ۇلكەن جولدىڭ بويىندا اۋىر جۇك كولىگىنە 8 كيىك سوعىلعان, ۇستىنەن تۇستىك. كيىكتەر ءتىرى, بىراق مال بولۋى قيىن. ادالداپ باۋىزداپ, جاقىن اۋىلداعى تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا تاراتىپ بەرگىمىز كەلىپ ەدى. بىراق تاجىريبەلى ارىپتەسىمىز ەسكەرتتى. «بولمايدى! بۇل قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە سوقتىراتىن ارەكەت بولماق!». امال جوق, سول جەرگە مال دارىگەرى مەن پوليتسيا قىزمەتكەرىن شاقىرىپ, اكت جاساتىپ, ول كيىكتەردى جاقىن ماڭداعى مال مولاسىنا اپارىپ جويۋعا تۋرا كەلگەن.
دەگەنمەن وسىنداي قاتاڭ قورعاۋ ارقىلى كەيىنگى جىلدارى كيىك سانى قازىرگى كولەمىنە جەتىپ, ءوسىپ وتىرعانى دا راس.
«مامىر ايىنان بەرى جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارىمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ولار كيىكتىڭ اۋرۋعا شالدىعۋ سەبەپتەرىن زەرتتەيدى. كوكتەمدە تولدەۋ ناۋقانى كەزىندە كيىكتەر مەن لاقتاردىڭ اعزاسىنا ساراپتاما جاسادى. ناتيجەسىن كۇتىپ وتىرمىز. الدا زەرتتەۋ جۇمىستارى بويىنشا ارىپتەستىكتى كۇشەيتەمىز», دەيدى ارمان سەرىك ۇلى.
قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, بۇل كيىكتىڭ باسىنا تالاي ناۋبەت تاپ بولعان. بەلگىسىز دەرتتەن ميلليونداپ قىرىلىپ تا قالعان. بۇگىندە ەدىل مەن جايىق اراسىندا جوسىپ جۇرگەن ءۇيىر-ءۇيىر كيىكتىڭ سانى وسىدان 17 جىل بۇرىن 3-اق مىڭ بولىپتى. مەملەكەتتىك قورعاۋدىڭ, ينسپەكتورلاردىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە بايتاق دالادا بوكەن سانى كوبەيىپتى. كوز قۋانادى. كيەلى جانۋاردى قورعاۋدىڭ ساۋابى تەككە كەتپەيتىن شىعار...
P.S. ءتۇن ورتاسى بولىپ قالدى. ورالعا قايتىپ كەلەمىز. تاڭ اتقالى جولدى-جولسىز مىڭ شاقىرىمداي ارتتا قالىپتى. ءبىز شارشادىق, كوزىمىزگە ۇيقى تىعىلىپ تۇر. تەك كولىك جۇرگىزۋشى دوسان دارحانوۆتىڭ راتسياسى ءəلسىن-ءəلسىن قوسىلىپ, تاپسىرما قابىلداپ جاتىر. ۇققانىمىز – ينسپەكتور بىرەر ساعاتتان كەيىن قايتا جولعا شىعۋى ءتيىس. اقبوكەندى قورعاۋعا.
باتىس قازاقستان وبلىسى
