وسى اسانباي قول جايىپ, بىردەن ءبىزدىڭ ۇيگە باس سۇعاتىن. بۇل شاڭىراقتا بەيشارا, قارىپ-قاسەرلەر قايىرىمدىلىق كورەتىنىن ول دا بىلەدى. مۇسكىن جان ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ تابالدىرىعىن اتتاسىمەن-اق شەشەم بايعۇس ءبىر تىنىم كورمەيتىن. ساقىپجامال انام وشاقتىڭ ماڭىندا ۇنەمى تاۋ بوپ ءۇيىلىپ جاتاتىن سەكسەۋىل مەن جىڭعىلدى مولىنان جاعىپ, قازان-قازان سۋ ىسىتىپ, ونى ۇلكەن تەمىر استاۋعا تولتىرا قۇيىپ قوياتىن. ودان قالدى اسانبايدىڭ تەر مەن كىر, شاڭ-توزاڭ مەن مايدىڭ ءتۇر-ءتۇرى سىڭگەن كيىمدەرىن بىرنەشە قايتارا ىسقىلاپ جۋىپ, مۇنتازداي تازالاپ بەرەتىن. شەشەم ىسمەر كىسى ەدى. اسانباي ءوز بەتىنشە ساقال-مۇرتىن باسىپ, ارنايى دايىندالعان ىستىق سۋعا جۋىنىپ-شايىنىپ جاتقاندا, شەشەم ءوزىنىڭ تىگىن ماشيناسىن زىرىلداتىپ, وعان ساتەننەن سۋ جاڭا كويلەك-دامبال تىگىپ بەرە قوياتىن.
كىر-قوڭىن جۋعانى, قادىرلى قوناقتاي كۇتكەنى, بارلىق اس-سۋىن الدىنا توسقانى ءوز الدىنا, انامىز قايىرشىنى بوس قايتارمايدى: كەتەر كەزدە ارنايى قازانجاپپاي ءپىسىرىپ, ىستىق كۇيدە تازا شۇبەرەككە وراپ, ونىڭ جولدورباسىنا سالىپ بەرۋشى ەدى. مۇنداي ىستىق ىقىلاسقا, ۇلكەن قوشەمەتكە قاتتى ريزا بولىپ, كوزى جاساۋراپ, كوڭىلى بوسايتىن اسانباي قايىر-قوش ايتىساردا ءتىلى شەشىلىپ, انامىزعا قايتا-قايتا العىسىن ايتىپ, شىن پەيىلىمەن راحمەتىن جاۋدىراتىن. تىلەمسەك كىسى ۇيدەن ۇزاعان كەزدە شەشەم كۇرسىنىپ: «اللانىڭ ىسىنە نە امال بار؟! تەكتى ادامنىڭ تۇقىمى ەدى... بۇل كىسىگە جاساعان ازدى-كوپتى ىزگىلىگىم مەن قولعابىسىم بالالارىما ىرىس-جاقسىلىق بولىپ قايتۋعا جازسىن!» دەپ تىلەۋشى ەدى.
تاعى ءبىر ەسىمدە قالعانى, بىردە اسانباي قارت مەنىڭ اعاما اعاشتان جونىپ, ادەمى, زەرلى تيەك جاساپ بەردى. دومبىرانىڭ تيەگىن. ال اكەم سماعۇل بولسا, اسانباي كەتۋگە ىڭعايلانعاندا وعان اعاش جەلىمىن بەرىپ جاتاتىن. ول اسانبايعا نە ءۇشىن, نە ىسىنە كەرەك بولماق؟ ونىڭ ەگجەي-تەگجەيىن سول بويى بىلە المادىم. اكەم ومىردەن ەرتە ءوتتى. بالكىم, اسانباي شەبەر بولسا كەرەك, «ول اعاش جەلىمىن پايدالانىپ, قولونەر تۋىندىسىن جاساسىن» دەگەن تىلەگى بولار.
شەشەم سەكىلدى اكەم مارقۇم دا كورشى-قولاڭعا كومەككە كەلۋگە, قىسىلىپ-قينالعانعا قول ۇشىن بەرۋگە ءار كەز ءازىر تۇراتىن. كوپشىل, قايىرىمى مول, شىندىقتى بەتكە ايتاتىن, جاماندىققا جانى قاس, باتىر تۇلعالى قايسار ادام ەدى. ومىردە كورگەنى كوپ, اڭگىمەسى دە – تەلەگەي تەڭىز.
–اشارشىلىق جىلدارى حالىق قىناداي قىرىلدى, – دەپ ەسكە الاتىن اكەم. –اۋىلداعى قاتارى سيرەگەن ادامداردى امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قاز-ۇيرەك اتىپ الۋ ويىما كەلدى. بىراق وعان قاجەتتى وق جوق. سودان ۇلكەن شەگەلەردى «تۋراپ», ونى تاس ديىرمەنگە سالىپ يلەپ, ودان ەگەپ, دوڭگەلەك قالىپقا كەلتىرىپ, وق جاسادىم. ەندى قاز-ۇيرەك مەكەندەيتىن جەرگە جەتۋ كەرەك, ال وعان ءال-دارمەن جوق. قۋ اشارشىلىقتىڭ دىڭكەلەتكەنى سونشا, اۋدەم جەر جۇرسەك, بۋىن-بۋىننان ءال كەتىپ, شارشاپ, قۇلاي كەتەمىز. اۋىلدا قالعان جالعىز كارى ەسەككە سۇيەنىپ, ءبىر كۇنى ميتىڭداپ وتىرىپ, كولدىڭ جاعاسىنا دا جەتتىم-اۋ. مۇز قاتا باستاعان شاق ەدى. الايدا كولدىڭ ورتاسى ءالى جىلىمدانىپ جاتىر. سول جەردە ەكى قاز قاتار ءجۇزىپ ءجۇر. دەمىككەن دەمىمدى باسىپ, قوساۋىزدى قولعا الىپ, مۇز ۇستىمەن ءالىم جەتكەنشە, سۇرىنە-قابىنا قازدارعا قاراي جۇگىرە جونەلدىم. ونداعى ويىم: قازدارعا نەعۇرلىم جاقىنداي ءتۇسۋىم كەرەك. ويتكەنى قورعاسىن وق ەمەس, شەگەدەن جاسالعان وق الىسقا ۇشپايدى. مەنىكى قايبىر جۇگىرىس دەيسىڭ, بىرنەشە مەتر ىلگەرىلەگەنىم سول, قوس قاز دا سۋدان كوتەرىلە بەردى. مۇز ۇستىنە تىزەرلەي وتىرا قالىپ, تەز كوزدەي سالا شۇرىپپەنى باستىم.
قۇدايدىڭ قاراسقانى وسى شىعار, مىلتىقتىڭ ءتۇتىنى سەيىلگەن سوڭ زەر سالىپ قاراسام, قازدىڭ ەكەۋى دە موينى قايىرىلىپ, مۇز ۇستىندە سىلەيىپ جاتىر. بىراق ول جەر جىلىمعا جاقىن. مۇزى ادامنىڭ سالماعىن كوتەرمەيدى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ اشىققان ادام ىزدەنگىش كەلەدى. سۋدىڭ جاعاسى سىڭسىعان نار قامىس. سونىڭ ىشىنەن نايزاداي ۇزىن بىرەۋىن كەسىپ الىپ, ۇشىن ەكى قىرىنان كەرتىپ, اشالادىم. ەگەر نار قامىستىڭ اشا سياقتى ۇشىن قازدىڭ دەنەسىنە ىلىكتىرىپ, بۇراسام, قازدىڭ كۇزگى قالىڭ ءجۇنى قامىس ۇشىنا وراتىلادى. وسىدان كەيىن قامىسپەن بىرگە قازدى دا قوسا ىلەستىرىپ تارتىپ شىقپاقپىن. ايتسە دە بۇل «قۇرالدى» قولدانۋ ءۇشىن «قامىس سوزىم» جەرگە جاقىنداۋىم كەرەك. سوندىقتان تاعى دا ءبىراز قامىستى جىعىپ, بۋىپ, توسەنىش سياقتى جايمالاپ شىقتىم. وسى قامىس توسەنىشكە جەر باۋىرلاي جاتىپ, مۇز ۇستىمەن سىرعي, ابايلاپ جىلجي وتىرىپ, ەكى قاز قۇلاعان مۇزى جۇقا تۇسقا دا جەتتىم. اشالانعان ۇشى بار نار قامىستى قولدانىپ, قازدارىمدى جاعاعا الىپ شىقتىم. ابىروي بولعاندا, ەكى قاز دا كەرەمەت سەمىز ەكەن. مۇزعا قۇلاعاندا, سەمىزدىكتەن تەرىسى ءتىلىنىپ, ءتوسى ايرىلىپ كەتىپتى...», – دەيدى اكەم سماعۇل.
وسىدان كەيىن نە بولدى دەيسىز عوي؟ اكەم ۇلكەن بەينەتپەن تاپقان ەكى قازدىڭ بىرەۋىن شەشەم ءجۇنىن ج ۇلىپ, تازالاپ, كورشىلەرگە ءبولىپ بەردى. ارينە, اكەمنىڭ كەلىسىمىمەن.
«كورشىنىڭ قاقىسى قيىن, اينالايىن. سەن توق بولىپ جۇرگەندە, كورشىڭ اش وتىرسا, بۇل قۇدايشىلىققا دا, قازاقشىلىققا دا, ادامشىلىققا دا جاتپايدى. «ولە جەگەنشە بولە جە» دەگەن اتا-بابامىز, بۇل ەڭ اۋەلى كورشى قاقىسىنا قاتىستى ءسوز. «كورشىمەن ءبولىسۋ» دەگەن نە؟ بۇل – كوڭىل جىلىلىعى, نيەت دۇرىستىعى, پەيىل تازالىعى. ياعني, ادامشىلىقتىڭ باسى, ىزگىلىكتىڭ باستاۋ-كوزى. قۇدايى كورشىسىمەن بولىسپەگەن جىگىت ەرتەڭگى كۇنى اعايىن-تۋعانىنا دا كوڭىل بولمەيدى, اۋىل-ايماعىنا قارايلاسپايدى. اسى, بايلىعى باسىنان قانشا ارتىلىپ, اسىپ بارا جاتسا دا!» – دەپ وتىرۋشى ەدى اكەم جارىقتىق.
مەن ءومىر بويى اكەمنىڭ وسى وسيەتىن ۇستانۋعا تىرىسىپ كەلەمىن, جوق-جىتىككە, كەمباعالعا قامقور, اعايىنعا قايىرىمدى, جالپىعا مەيىربان بولۋدى قاعيدا سانايمىن.
قازاقتىڭ التىن بەسىگى – اۋىل قاسيەت پەن كيەگە تولى عوي. وسى ورايدا ءبىر وقيعا ويعا ورالىپ وتىر. بۇدان ءبىراز جىل بۇرىن ءبىر سىرقات ادامدى قوپا دەگەن جەردە تۇراتىن ءتاۋىپ اق انانىڭ الدىنا اپارعان بولاتىنمىن. سوندا ول كىسى ماعان قاراپ تۇرىپ: «ساعان تيەسىلى ءبىر قازانىڭ بار!» دەدى. مەن تۇك تۇسىنە المادىم. «قازانى نەسى؟ قايداعى قازان؟» دەپ ويلادىم دا قويدىم. مىنە, سول قازان اقىرى الدىمنان شىقتى.
ءاميت قاريانىڭ بالاسى اقىلبەك دەگەن اعايىنىم ءبىر كۇنى ءبىزدىڭ ۇيگە قازان اكەلىپ تۇر, كادۋىلگى قارا قازان. راس, ابدەن كونەرگەن. ءاميت اقساقال دۇنيەدەن وتكەسىن ونىڭ كەمپىرى ايمانكۇل اپامىز كەنجەبەك دەگەن بالاسىنىڭ قولىنا كوشەدى. ءبارىمىز دە قادىر تۇتاتىن سول شەشەمىز بىردە ۇلى اقىلبەكتى شاقىرىپ الىپ, بىلاي دەيدى:
–بالام, بۇل – ساقىپجامالدىڭ قازانى. ساقىپجامال – اناۋ باقىتبەك سماعۇلدىڭ اناسى. باياعىدا, ۇلى وتان سوعىسى جانە ودان كەيىنگى جوقشىلىق كەزدە جارىقتىق ساقىپجامال بىزگە قاتتى قارايلاسىپ ەدى. اكەڭ ەكەۋىمىز جاڭا عانا باس قۇراعانبىز. توپىراعىڭ تورقا بولعىر ساقىپجامال وسى قازاندى قاقپاعىمەن, قىرعىشىمەن قوسا تابىستادى. بۇعان قوسا ىدىس-اياعىن, كورپە-جاستىعىن, ينە-ءجىبىن تاعى بەردى. ول قازانىن شىن ىقىلاسىمەن بەرىپتى, سودان ۇيىمىزگە قۇت قونىپ, ەڭسەمىزدى تىكتەپ, مەرەيلى وتباسىعا اينالدىق. وستىك, وندىك, وركەن جايدىق. «ساقىپجامال بەرگەن قازان ءبىزدىڭ ۇيگە قۇت بوپ قونىپ, ىرىس بوپ ەندى» دەپ ىرىمداپ, بۇل قازاندى ۇزاق جىلدار بويى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتادىم. قازىر جاسىم كەلدى, ءبىر كۇن اۋرۋ, ءبىر كۇن ساۋمىن. ساقىپجامالدىڭ قازانىن بۇرىنعىداي كوزدەن تاسا ەتپەۋگە شامام دا جوق. قاي كۇنى ەدى, الدەنە قاڭعىرلاعان سوڭ, تەرەزەدەن قاراسام, ءبىزدىڭ الا سيىر ول قازاندى تۇمسىعىمەن ءتۇرتىپ, مۇيىزىمەن جايقاپ, داڭعىرلاتىپ جاتىر. سويتسەم, ءبىزدىڭ كەلىن سيىرعا جەمدى ەسكى قازانعا سالىپ بەرىپتى. كيەنى كەلەمەج ەتپەگەن ءجون. دەرەۋ بالالاردى شاقىرىپ, قازاندى ۇيگە الدىرىپ, جۋىپ-شايعىزىپ, كورپەگە وراپ, توسەگىمنىڭ استىنا قويعىزدىم. مەن كەتكەسىن ول قايدا قالادى؟ سول سەبەپتى بالام, وسى قۇتتى قازاندى يەسىنە, باقىتبەككە اپارىپ بەر. شەشەسىنىڭ كوزى عوي, كۇتىپ ۇستاسىن! – دەپتى ايمانكۇل اپامىز.
انامنىڭ كوزىندەي بولعان اياۋلى قازان كوزىمە ىستىق كورىندى. جورالعى جاساپ, ەرنەۋىنە ەرنىمدى تيگىزدىم. ءبىراز كۇننەن كەيىن ايمانكۇل اپامىزعا (ول بەرتىندە ومىردەن ءوتتى) ورامال-قامزول, شاي-كامپيت اپارىپ, ارنايى سالەم بەرىپ قايتتىم. كەنجە ۇلى كەنجەبەككە جاڭادان ۇلكەن قازان ساتىپ اپەردىم. ەسكى قازاننىڭ تولەۋى ءۇشىن ەمەس, ارينە. انامنىڭ ءبىر كەزدەگى جاقسى نيەتىنىڭ جالعاسى بولسىن دەگەن تىلەك.
قازانى وتتان تۇسپەگەن قايران انام بار بولعانى 48 جاسىندا دۇنيە سالدى. بۇكىل عۇمىرىن, بار قاجىر-قايراتىن وتباسىنىڭ بەرەكە-بىرلىگى, ادامداردىڭ توقتىعى ءۇشىن سارپ ەتتى. توقشىلىقتىڭ دا قادىرىن ءبىلدى, جوقشىلىقتىڭ دا قاسىرەتىن تارتتى. ەرىن كۇتىپ, 12 بالاسىن بالاپانداي باعىپ-قاعىپ, ەشكىمنەن كەم قىلماي ماپەلەپ ءوسىردى. ون ەكى بالاسىنىڭ بىردە-بىرەۋىنە داۋىس كوتەرگەن ەمەس. تاباعى التىن بولسا دا, قاباعى سالقىن بولسا, ول ايەلدىڭ ۇيىنە جان جۋىمايدى ەمەس پە؟! اسىل انام ۇيگە كىم كەلسە دە جادىراپ ك ۇلىپ, جارقىراپ قارسى الىپ, قوناعى مەن كورشى-قولاڭنىڭ كوڭىلىن تاۋىپ, اعايىن-تۋىستىڭ العىسىن الىپ, ريزاشىلىعىنا بولەنىپ جۇرەتىن.
الەمنىڭ جارىعى دا, اينالانىڭ جىلىلىعى دا ايەلدىڭ جۇرەگى مەن الاقانىنان تارالادى. ال وتاننىڭ بەرەكە-بىرلىگى ءار وتباسىداعى بەرەكە-بىرلىك قاينارىنان باستاۋ الادى.
وتباسىنىڭ ىرىس-بەرەكەسىنىڭ قامىن قامداعان, قازاندى قاسيەت تۇتقان ايەلدەردى ءبىز دە قادىرلەي, باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك. وتباسىلىق قارىم-قاتىناستى, جانۇياداعى بەرەكە-بىرلىكتى ساقتاۋ – ۇلكەن ەڭبەكتى, زور كۇش-جىگەردى تالاپ ەتەتىن ءىس. بۇعان شىدامدىلىق, توزىمدىلىك, جايدارىلىق, قاجىرلىلىق قانا ەمەس, سونداي-اق اقىل-پاراسات, دانالىق كەرەك.
«قارا قازان, سارى بالا قامى ءۇشىن قىلىش سەرمەدىك», – دەيدى باتىر, اقىن ماحامبەت. ماحامبەتتىڭ «قارا قازان, سارى بالانىڭ قامى» دەپ وتىرعانى – حالىقتىڭ قامى. دەمەك, قارا قازاندى قاسيەت تۇتقان, ءوز وشاعى مەن وتباسىنىڭ ىنتىماق-ىرىسىن ويلاعان, سول ءۇشىن ۋايىم جەپ, بەينەت شەگىپ جۇرگەن بارلىق ايەلدەردى «حالىقتىڭ قامى ءۇشىن تەر توگىپ جۇرگەن تۇلعا» دەپ تانىساق ءجون.
وتانىن ساتقانداردى زاڭ «وپاسىز, ساتقىن» دەپ تانيدى. وسىعان ۇقساس, شاڭىراعىنىڭ شىرقىن بۇزعان, وتباسىن ويرانداعان ەرلەردى دە, ايەلدەردى دە «وپاسىزعا» تەڭەۋگە بولادى. ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە وسى ماسەلەمەن ءبىراز جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلەمىن. ەرىن ەش كىناسىز, سىرتقى سىقپىتى ۇنامسىز بولعانى ءۇشىن ۇيىنەن قۋىپ جىبەرگەن, تابالدىرىقتان كەرى اتتاتپاي قويعان تالاي ايەل بار.
ەركەك جىگەرسىز بولسا, ايەل شىدەرسىز كەتەدى. كۇيەۋىنىڭ بار مۇلكىن تارتىپ الىپ, ءوزىن بومج قىلىپ قاڭعىرتىپ جىبەرگەن, ۇيدە ءوزى ويىنا كەلگەنىن ىستەپ, شىدەرسىز كەتكەن ايەلدەردى كەيبىرەۋلەردىڭ «وي, قاسقىر ايەل عوي!» دەپ تامسانا ايتىپ, قولپاشتاعانىن دا كوردىك. مۇنداي ءپسيحوتيپتى جاستار جاعى «ۆامپ-ايەل» دەپ اسپەتتەيتىن كورىنەدى. شىنىندا وتباسىلىق گارمونيادان, جۇبايلىق ءىلتيپاتتان ىرگەسىن اۋلاق سالعان ايەل وزگەگە دە, ومىرگە دە سۋىق قاراپ, دەپرەسسياعا ۇشىراپ, بارىنەن باز كەشۋى مۇمكىن. ونداي ازاماتتاردىڭ ەلىمىزدى, ۇلتىمىزدى دامىتۋعا, جاڭعىرتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسا قويۋى نەعايبىل. قوعامىمىز بۇلايشا بىردە ءبىر مۇشەسىن جوعالتپاعانى ابزال.
گەندەرلىك تەڭدىك دەگەن جاقسى, بىراق سالت پەن ەلدىكتى دە ۇمىتپايىق. بۇل قۇندىلىقتى قازاق بابام سوناۋ ىقىلىم زاماننان قىزعىشتاي قورىپ, كوزدiڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلگەن. ايەلدىك پارىز. انالىق مەيىرىم. انالىق ماحاببات. انانىڭ ايالى الاقانى. مۇنى قازىرگى زاماننىڭ بىردە ءبىر يگىلىگى اۋىستىرا المايدى. وسىنىڭ ءبارى ايەل ادامنىڭ تەكتىلىگىنىڭ باستى ءبىر نىشانى. مۇنى كونە سۇرلەۋمەن ورلەۋگە تىرىسۋ دەپ ەمەس, ۇلتتىق قالىپپەن ۇيلەسىمدى وركەندەۋگە ۇمتىلۋ دەپ تۇسىنگەن دۇرىس.
ءتىپتى ۇلتىمىزدىڭ تاعدىرى ايەلدىك پارىز بەن جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيىنە تاۋەلدى. ەركەكتەر سياقتى, ءوز جاۋاپكەرشىلىگى مەن مىندەت-پارىزىن ۇمىتقان ايەلدەر دە قوعامدى كۇيرەتىپ جىبەرۋى مۇمكىن.
جاقىندا قايراتكەر ءىنىمىز دارحان قىدىرالى ءوزى باسقارىپ وتىرعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بەتىندە «بەسىك تەربەتىپ وتىرعان ايەلگە ەسكەرتكىش ورناتساق!» دەگەن يگى ۇسىنىس ايتتى. وتە ورىندى ۇسىنىس دەپ سانايمىن, ءارى قولدايمىن. ءبىز دارحان باۋىرىم ايتقانداي, ايەلدەرگە ەسكەرتكىش ورناتساق, وندا ەڭ الدىمەن بەسىك ۇستاعان, وتباسىنىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ويلاعان ايەلدەرگە ورناتۋىمىز كەرەك. بۇل ەلىمىزدىڭ, ەلدىگىمىزدىڭ بولاشاعى نازىك بولمىس يەلەرىنىڭ قولىندا ەكەنىن كورسەتىپ, ايەلدەردىڭ قوعامىمىزداعى ۇلكەن ءرولىن پاش ەتپەك.
***
بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن وتكەنىمە, بالالىق كەزەڭىمە كوز تاستاپ, اكە-شەشەمنىڭ سول كەزدەگى تىرشىلىگىن, قام-قارەكەتىن وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ, قاتتى سۇيسىنەمىن. ۇكىمەتتىڭ جوعارعى وقۋ ورنىن بىتىرمەسە دە, ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن وتكەن اكەم مەن شەشەم ەشكىمگە ايتپاي-اق, اتتانداماي-اق, ءوزىنىڭ قاجىرى مەن قايراتىنا, اقىلى مەن ەڭبەگىنە سۇيەنىپ, قىرۋار ىزگى ءىس تىندىرىپتى. ەل ىشىندەگى جارلى-جاقىبايعا, جەتىم-جەسىرگە, شاراسىز بەن پاناسىزعا, اۋرۋ-سىرقاۋ, كەم-كەتىككە شامالارى جەتكەنىنشە, قولدارىنان كەلگەنىنشە جاردەمدەسىپ, سۇيەۋ بولىپتى. ولاردىڭ اياۋ كوڭىلىندەگى قاياۋدى وشىرۋگە, سولاردىڭ كوزىنىڭ جاسىن ءوز جۇرەگىنىڭ جىلۋىمەن قۇرعاتىپ-كەپتىرۋگە تىرىسىپ باعىپتى.
شىن جاقسىلىق, تابيعي ىزگىلىك ءدال وسىلاي سۇراۋسىز, مىندەتسىز, قايتارىمسىز جاسالادى. قايىرىمدىلىق بىرەۋ سۇراعان, جىلاعان, نە بولماسا جاتا قاپ جالىنعان سوڭ جاسالىنباسا كەرەك. شىن ىزگىلىك ەشقانداي ەسەپكە قۇرىلمايدى: باقاي ەسەپكە دە, نوقاي ەسەپكە دە!
قاسيەتتى حاديسكە جۇگىنسەك, ءاربىر ادام ىزگىلىك پەن قامقورلىقتى, قايىرىمدىلىقتى شىن نيەتىمەن, بار ىقىلاسىمەن جاساعانى ءجون جانە وسى جاقسىلىقتارىن اللا بەرگەن اۋانى ءسات سايىن سىمىرە جۇتقانى, كۇندەلىكتى سۋعا قانعانى سەكىلدى قاتارداعى قالىپتى ءىس دەپ ساناعانى ءلازىم. نە ءۇشىن؟ ادام تابيعاتى ب ۇلىنبەسى ءۇشىن. ءفاني دۇنيەنى ۇستاپ تۇرعان ۇلى ۇيلەسىم بۇزىلماسى, بولاشاققا ساقتالۋى ءۇشىن.
وكىنىشكە قاراي بۇگىندە ادامزات ىزگىلىكتىڭ قالىپتى ءىس ەكەنىن جانە ونىڭ قالىپتى ءىس بولۋعا تيىستىگىن مۇلدە ۇمىتتى. ىزگىلىكتىڭ ءوزىن قازىر تەك «ارنايى ناۋقان, الدەبىر اكتسيا» تۇرىندە, ياكي «قايىرىمدىلىق ءىس-شاراسى» رەتىندە وتكىزەتىن جانە قابىلدايتىن بولدىق. جارىمجان, مۇقتاج جاندارعا شىن نيەتىمەن كومەكتەسەتىن ۆولونتەرلەردى ءبىر كورسە باس يزەي قۇپتايتىن, قايتارا كوزى شالسا: «وسىلار دا اقشا جيناي بەرۋدەن جالىقپايدى!» دەپ جەككورىنىش پەن جيىركەنىشىن اشىق كورسەتەتىن ادامدار بارىن ەرىكتى جاستارىمىز مۇڭ شاعا ايتادى.
بولماسا, ءىرى قايىرىمدىلىق ءىس-شاراسىنىڭ ار جاعىندا قايسىبىر توپتىڭ, نە بولماسا اتاعىن جايىپ, اتىن شىعارۋعا جانىن سالعان قايسىبىر تۇلعانىڭ ەسەپكە قۇرىلعان مۇددەسى جاتاتىنى دا شىندىق. ال ەندى ازدى-كوپتى ەسەپكە قۇرىلسا, ول قالاي ىزگىلىك بولماق؟
ءبىزدىڭ ارقايسىمىز ۇلى ىزگىلىكتى وزىمىزدەن الشاقتاتقانىمىز, اينالامىزدان الاستاتقانىمىز سونشالىق, قازىرگى كەزدە «ىزگىلىك جاساۋ – دەمەۋشىلەردىڭ ءىسى», «مەتسەناتتارعا بارسىن, مەن نە ىستەي الامىن؟», «قايرىمدىلىق شارالارىمەن اينالىساتىن ارنايى ۇيىمدار نە بىتىرەدى؟» دەپ جاۋاپكەرشىلىك پەن ادامي پارىزدى وزگەگە سىرعىتىپ, جالتارۋعا دايىن تۇراتىن, ىزگىلىكتى تەرىس ۇعاتىن «دارەجەگە» جەتتىك.
«وزىڭنەن باستا!» دەرسىز. «وسى سەن ۇلكەن تابىسىڭمەن وزگەگە كومەكتەسكەن كەزىڭ بولدى ما؟» دەپ سۇرايدى ءبازبىر ادام. شىنىمدى ايتايىن, مەن بايلىق جيماعان اداممىن. دەپۋتات رەتىندەگى جالاقىمنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىن قايىرىمدىلىققا جۇمسايمىن. كۇندەلىكتى تىرشىلىككە عانا قارجى قالدىرامىن. كەمتار بالالارعا, مۇقتاج جاندارعا, ودان قالدى اعايىن-تۋىسقا قارايلاسامىن. ورايى كەلگەن سوڭ, ەسەپ بەرىپ وتىرمىن.
«يگىلىكتىڭ ەرتە-كەشى جوق» دەيدى دانا قازاق. سول سياقتى ىزگىلىكتىڭ دە ۇلكەن-كىشىسى بولمايدى. تەك سول ىزگى نيەتىڭدى شىن ىقىلاسىڭمەن جاساساڭ بولعانى. «بولماشى نارسەگە بولا ءوزىمدى دە اۋرە ەتىپ, وزگەنى دە اۋرەلەپ...» دەپ شەگىنشەكتەمە, كەرى تارتپا. سەن ءۇشىن بولماشى نارسە وزگەنىڭ جىرتىعىنا – جاماۋ, كوڭىلىنە – دەمەۋ, ۇمىتىنە – مەدەۋ بولۋى ابدەن مۇمكىن.
اڭگىمەگە ساباقتاستىرىپ, ءوز باسىمنان وتكەن ءبىر قىزعىلىقتى جاعدايدى بايانداي كەتسەم. مەن اۋعان سوعىسىنان ەلگە ورالعان سوڭ, قوعامدىق ۇيىمدارداعى قىزمەتكە ارالاسقانعا دەيىن ءبىراز جىل جەكە سەكتوردا ەڭبەك ەتكەنمىن. استاناعا كوشپەگەن, الماتىدا تۇراتىن كەزىم. جۇمىس ادامى رەتىندە ادال قىزمەتتىڭ ەشقايسىسىنان باس تارتپادىم. سودان اۆتوتۇراقتىڭ ديرەكتورى بولىپ ءجۇرمىن. تۇسكە تامان كەڭسەمىزدىڭ الدىنا ەگدە جاستاعى ءبىر ورىس ايەلى كەلدى. ءۇيسىز, كۇتىمسىز ەكەنى كورىنىپ تۇر. ۇستىندە جەڭسىز كويلەك. اياق-قولى شيدەي. تىم جۇدەۋ. بەينەكامەرادان ءبارى كورىنىپ تۇرادى. ايەل كۇزەتشىگە تاياپ: «مەنى باستىققا كىرگىز, شارۋام بار...» دەگەندەي, مەنىڭ كابينەتىمدى نۇسقاپ-نۇسقاپ قويادى. قاڭعىباس ادامدى قۋىپ جىبەرمەككە وقتالعان كۇزەتشىگە: «جىبەر!» دەگەن بەلگى بەردىم. كابينەتىمە كىرىپ, ۇسىنعان ورىندىققا جايعاسقان بويدا ول: «پوموگيتە!» دەدى. قالتامدى قاراپ, سول كەزدەگى 100 دوللارعا جەتەرلىك اقشامدى الدىنا قويدىم. ايەل قارجىعا قاراپ تۇرىپ: «مۇنى مەنەن ءبارىبىر تارتىپ الادى», – دەگەنى.
كوكەيدە: «كىمدەر تارتىپ الىپ قويادى؟» دەگەن ساۋال تۋسا دا, تەرگەپ جاتۋدى ىڭعايسىز سانادىم. ونىڭ ورنىنا قابىلداۋ بولمەسىندەگى كومەكشىمە تاپسىرما بەرىپ, ءبىر پاكەت ازىق-ت ۇلىك العىزدىم. ءۇنسىز وتىرعان ايەل پاكەتكە ءبىر قاراپ, ماعان ءبىر قاراپ:
–مەن مۇنى كوتەرە المايمىن, – دەدى. ساعاتىما قاراسام, تۇسكى استىڭ ۋاقىتى كەلىپ قالىپتى. تاپسىرىس بەرىپ, ءدامحانادان ەكى ادامعا ىستىق اس الدىرتتىم. بىرگە وتىرىپ تاماقتاندىق. ابدەن جۇدەپ-جاداعان ايەل اپىل-عۇپىل تاماققا باس قويدى. وزىنەن جيىركەنبەي, بىرگە اس ىشكەنىمە ريزا بولدى. جۇزىنە جىلۋ تاراپ, جارقىن ۇنمەن العىسىن جاۋدىردى.
–كەلىپ تۇرىڭىز! – دەدىم مەن بالا كەزدەن اتا-انامنان جۇققان داعدىلى ادەتپەن. سودان بىرەر كۇن وتكەندە, الگى ايەل قايتا ورالدى. قاسىنا جاس مولشەرى وزىمەن شامالاس, باكەنە بويلى, موسقال قازاقتى ىلەستىرىپ الىپتى. ءۇش ادامعا تاماق الدىرتتىم. ءبىراز كۇننەن كەيىن بۇلاردىڭ سانى 5–6 ادامعا جەتتى. قازدىڭ بالاپاندارىنداي ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى ىلەسىپ, كەيدە اراعا ءۇش-ءتورت كۇن سالىپ, كەيدە اپتاسىنا ءبىر رەت كەلىپ, مەنىمەن بىرگە تاماقتانىپ ءجۇردى. مەن دە تارىنعان ەمەسپىن, جالاقىمنان جۇمساپ, بارىنە تويعانىنشا اس-سۋىن الدىرتىپ وتىردىم.
مۇنى نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن؟ مەنى وسى ادامداردىڭ قاناعاتشىلدىعى كەرەمەت قايران قالدىردى. «سەن ديرەكتورسىڭ عوي, بارىمىزگە اقشا بەر, كيىندىر, ءۇي الىپ بەر» دەپ ەشقايسىسى ەتەگىمە جابىسقان جوق. ايەلى دە, ەركەگى دە قارنى تويعانىن مىسە تۇتىپ, بەرگەن تاماقتى ءىشىپ, العىسىن ايتىپ كەتە باراتىن. ارتىق سۇرامساقتانبايدى. قوسىمشا ەشتەڭە دامەتپەيدى. قولدارىنىڭ دا سۇعاناقتىعى جوق: مەن شىعىپ كەتكەندە, كابينەتىمنەن بىردەڭەنى جىمقىرعانى بولعان جوق. ارامىزدا ءوزارا سەنىم ورنادى. مەنى مارقايتقانى: تاماقتانعاسىن, قازاعى, باسقا ۇلتى بار, ءبارى قولدارىن جايىپ, ماعان جامىراپ باتا بەرەدى. ۇزاق ءومىر, مىقتى دەنساۋلىق, باق-بەرەكە تىلەيدى. وزدەرىنىڭ سوعان قاتتى ءزارۋ ەكەنىنە ەش نازالانبايدى.
ءبىر جىل وتە باسقا جۇمىسقا اۋىسىپ كەتتىم. الماتىداعى جاڭادان اشىلعان بيزنەس نىسانداردىڭ بىرىنە اكىمشى-ادمينيستراتور بولىپ ورنالاستىم. قالاي ىزدەپ تاپقانىن بىلمەيمىن, ءۇش-ءتورت كۇن وتكەندە الگى ادامدار كابينەتىمنىڭ ەسىگىن قاعىپ تۇر. قۋانا قارسى الىپ, دەرەۋ تاماق الدىرتىپ, ادەتتەگىدەي ءوزىم دە سولارمەن بىرگە تاماقتاندىم. بۇلار كەتكەسىن بۋحگالتەر لاۋازىمىنداعى كەكسە ايەل ەسىكتەن باس سۇعىپ, كوكەيىن تەسكەن ساۋالىن قويدى:
–باقىتبەك-اۋ, سەنىڭ دوستارىڭ وسى ما؟ كىلەڭ مۇساپىرلەردى قايدان جيناپ العانسىڭ؟ قالاي بىرگە وتىردىڭ, ۇشىنىپ, ۋلانىپ قالامىن, اۋرۋى جۇعادى دەپ قورىقپادىڭ با؟ – دەدى كوڭىلىندەگى كىربىڭدى جاسىرا الماي.
كوپ ۇزاماي اۋىرىپ قالدىم. قاتتى اۋىردىم. ۇشىنىپ ەمەس, ارينە. باياعى اۋعان سوعىسىندا باسقا تۇسكەن اۋىر كەسەل عوي, سول قايتا اسقىنعان. «قايتا شاپقان جاۋ جامان» دەگەن, اۋرۋحاناعا اۋىر حالدە ءتۇستىم. كىرپىگىم ارەڭ قيمىلدايدى...
نە كەرەك, توسەككە ۇزاققا تاڭىلدىم, ەم-دومىم ۇزاققا سوزىلدى. تورى ەتتەن تۇگەل ارىلىپ, قۇر سۇلدەرىم عانا قالدى. شىقپا جانىم, شىقپا كۇيدەمىن, قوزعالىسسىز, كەيدە ەس-ءتۇسسىز جاتىرمىن. دارىگەرلەر دە ماعان مۇسىركەي قارايدى. «جانعان شىراق, اققان بۇلاق, جالعىز كۇندە قۇرىدىڭ» دەگەن وسى شىعار دەپ, ومىردەن كۇدەر ۇزە باستاعانىمدا, كۇتپەگەن جەردەن, عايىپتان تايىپ ءبىر كۇنى باسىمدى كوتەردىم. ەسىمدى جيىپ, بەتىم بەرى قاراعاسىن مەدبيكەلەردەن ەستىدىم: الگى ءمۇساپىر جاندار توپ بولىپ, كۇن قۇرعاتپاي اۋرۋحاناعا كەلەدى ەكەن.
–كۇندە كەلەدى. اۋرۋحانا الدىنا ءار جاقتان جينالادى. جينالىپ بولعان سوڭ ءسىز جاتقان تەرەزەگە قاراپ: «ايىعىپ كەتىڭىز!», «اياعىڭىزدان تۇرىپ كەتىڭىز!» دەپ قازاقشا-ورىسشا تىلەكتەرىن ايعايلاپ ايتادى. ءبىز ولاردىڭ نەگە ولاي ىستەيتىنىن تۇسىنبەيمىز. كەيدە ءتىپتى سىزگە تاماق – ايران, ءسۇت, ىرىمشىك اكەلەدى. اۋرۋحانامىزدىڭ ءتارتىبى قاتاڭ ەكەنىن ءوزىڭىز بىلەسىز عوي: ولاردىڭ تاماقتارىن دا المايدى, وزدەرىن دە ەسىكتەن قاراتپايدى, – دەيدى مەدبيكەلەر.
جۇرۋگە جاراعاننان كەيىن مەدبيكەنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن تەرەزەگە جەتىپ, تومەنگە كوز تاستاسام, مەنىڭ تىلەكتەستەرىم تومەندە توپ بولىپ ءۇيىرىلىپ تۇر. مەنى كورىپ قاتتى قۋاندى, جاس بالاداي مارە-سارە بوپ قالدى. جامىراسا ايعايلاپ, ىزگى تىلەكتەرىن جاۋدىرىپ جاتىر. بىرەۋى: «مىناۋ سىزگە اكەلگەن ازىن-اۋلاق ساۋقاتىمىز ەدى!» دەگەندى ءبىلدىرىپ, قولىنداعى ءبۇيىرى تومپايعان پاكەتىن ماعان كورسەتە جوعارى كوتەرىپ-كوتەرىپ قويادى. كەمباعال تىرشىلىك كەشىپ جۇرسە دە ىزگىلىك تانىتۋدى ۇمىتپاعان, مەيىرىمنەن قول ۇزبەگەن الگى ادامداردىڭ شىنايى ىقىلاسى مەن اق نيەتى ىشكى دۇنيەمدى الاي-تۇلەي ەتىپ جىبەردى. بويىما ەرەكشە قۋات, مەيىرىمدى شۋاق قۇيدى.
ءبىراز كۇن وتكەندە اۋرۋحانادان دا شىقتىم. وسىلاي قاتارعا قوسىلىپ, اۋرۋىمنان قۇلان-تازا ايىعىپ كەتۋىمە, ارينە, اق حالاتتى ابزال جانداردىڭ قوسقان ۇلەسى مول. دەگەنمەن, ءوز باسىم مۇنى ەڭ اۋەلى اللانىڭ شاراپاتى, سونداي-اق ءحالى مۇشكىل بولسا دا, جانى تازا سول كىسىلەردىڭ تىلەۋلەستىگى مەن مەيىر-شاپاعاتى دەپ قابىلدادىم. وسى ويعا بەرىك تابان تىرەگەنىم ءارى نىق سەنگەنىم سونشا, بۇعان ءالى كۇنگە دەيىن شاك كەلتىرگەن ەمەسپىن.
باقىتبەك سماعۇل,
ءماجىلىس دەپۋتاتى,
Qazaqstan Ardagerleri قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى
