عىلىمعا نەگىزدەلمەسە, ناتيجە شىقپايدى
جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ارالاسۋىمەن بۇل ماسەلە دە وڭىنان شەشىلىپ, بيىل وبلىس ديقاندارى 550 مىڭ توننادان استام ءونىم جينادى. جالپى, داريا ارناسىنىڭ تومەن ءتۇسۋى ونسىز دا ماسەلەسى كوپ كۇرىش شارۋاشىلىعىنىڭ كەلەشەگىنە قاتتى اسەر ەتەتىن ءتۇرى بار.
الەمدە جىل سايىن 750 ملن تونناداي كۇرىش جينالادى. ونىڭ 80 پايىزدان استامى ينديكا دەپ اتالاتىن ءتۇرى. سۇرانىسقا يە سۇرىپ تا وسى.
ال ەلىمىزدە نەگىزىنەن ياپونيكا تۇرشەسىنە جاتاتىن سۇرىپتار ەگىلەدى. قىزىلورداداعى ىبىراي جاقاەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ سەلەكتسيونەر عالىمدارى ينديكا تۇرىنە جاتاتىن ۇزىن ءداندى سۇرىپ شىعارىپ, ونى وندىرىسكە ەنگىزۋگە ازىرلەۋدە.
بىزدە كورشىلەس قىتاي مەن رەسەيگە قاراعاندا ونىمدىلىك الدەقايدا تومەن. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ باستى سەبەبى – جەردىڭ تۇزدانۋى. ماسەلەن, بىزدە ورتاشا ءونىم گەكتارىنا 45-50 تسەنتنەردەن اينالسا, رەسەيدە بۇل كورسەتكىش 60-70 تسەنتنەردەن اسىپ كەتەدى. بۇل سالادا جەتەكشى ەل سانالاتىن قىتاي 1996 جىلدان باستاپ گيبريدتى كۇرىش وندىرىسىمەن اينالىسىپ كەلەدى. وسىدان 4 جىل بۇرىن ولار 230 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, الەمدىك رەكورد ورناتتى. قازىر بۇل ەلدە 150-180 تسەنتنەر قالىپتى ءونىم سانالادى.
عالىمدار مول ءونىم الۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى تەحنولوگيا مەن اۋىسپالى ەگىس تالاپتارىن ساقتاۋ ەكەنىن ايتادى. مىسالى, كۇرىش ينستيتۋتى عالىمدارى جەردى تەرەڭ جىرتۋ ءادىسىن قولدانعاندا توپىراق استىنداعى قاتتى ۇلتان ىدىراپ, تۇزدىڭ كونتسەنتراتسياسى ازايعان. سونىڭ ناتيجەسىندە ءونىم كولەمى 49 تسەنتنەردەن 75-كە دەيىن ارتتى. بىراق بۇل تەحنولوگيانى بۇلجىتپاي ساقتاۋعا شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ شاماسى كەلە بەرمەيدى.
– جەردىڭ تاقتايداي تەگىستىگى ونىمدىلىكتى ارتتىرىپ, جارما باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا اسەر ەتەتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. مىسالى, وسىدان 50 جىل بۇرىن ءبىز سەلەكتسيالىق پروتسەستە 1 شارشى مەترگە 70 ءدان سەبەتىنبىز. قازىر 700 داننەن استى. بۇل توپىراق قۇنارىنىڭ جىل سايىن تومەندەپ, تۇزدىلىقتىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. ال ونى قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن مەليوراتيۆتىك شارالار اتقارىلۋى ءتيىس, – دەيدى بەلگىلى سەلەكتسيونەر عالىم, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, كۇرىشتىڭ «مارجان» جانە «ارۋ» سۇرىپتارىنىڭ نەگىزگى اۆتورى قۇرمانبەك باكىر ۇلى.
الا-قۇلا جەر سۋدىڭ دا سورى. مىسالى, قىزىلوردانىڭ جاعدايىندا 1 گەكتار كۇرىش القابىنا شامامەن 24 مىڭ تەكشە مەتر سۋ كەتۋى كەرەك. قازىر ونىڭ كولەمى 30-35 مىڭ تەكشەمەترگە دەيىن جەتىپ وتىر. ەگەر جەر تەگىس بولىپ, اگروتەحنيكالىق تالاپتار ساقتالسا, بيىلعى سۋدىڭ ءوزى اعىل-تەگىل جەتەر ەدى. مىسالى, جالاعاش اۋدانىندا كانالدىڭ اياعىنا ورنالاسقان «ەر-ءالى» شارۋا قوجالىعىنىڭ ەگىنى سۋدان قالعان جوق. شارۋاشىلىقتىڭ تاقتايداي تەگىس القابىنداعى سۋدىڭ بيىكتىگى 5-10 سانتيمەتردەن اسپادى. كۇزدە قوجالىق وبلىس بويىنشا كورسەتكىشى جونىنەن كوش باسىندا تۇردى.
سۇدىگەر جىرتۋدان باستالاتىن تالاپتاردى تولىق ساقتاعاندا عانا كوڭىلدەگىدەي ءونىم الاسىڭ. قازىر وعان قاراپ جاتقاندار از. كوپشىلىگى تەحنيكاسى جوقتىقتان القاپتى شالا دايىنداپ, تەك تىڭايىتقىشتى ۇستەپ بەرىپ ءونىم الىپ جاتىر. بۇل سىردىڭ برەندىنە اينالعان كۇرىشتىڭ ساپاسى مەن وزىندىك قۇنىنا اسەر ەتەدى. جالپى, 70-80 مىڭ گەكتارعا ءدان سەۋىپ, سودان الىناتىن ءونىمدى مولايتۋدىڭ قامىن ويلاعانىمىز ءجون. ول ءۇشىن ءوندىرىس عىلىمعا نەگىزدەلۋى كەرەك.
ىبىراي جاقاەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عزي باس عىلىمي قىزمەتكەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اسەت توقتامىسوۆ وسى كۇنى 1 كيلو ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى شامامەن 300 تەڭگەگە جەتىپ قالعانىن ايتادى. ال بازارداعى ساتىلىپ جاتقان كۇرىشتىڭ باعاسى 250 تەڭگەنىڭ اينالاسىندا.
– مەملەكەت بەرگەن سۋبسيديا ەسەبىنەن شارۋالار كۇرىشتى وزىندىك قۇنىنان ارزانعا ساتىپ جاتىر. ارينە, القابىن باپتاعان, تەحنيكاسى ساي شارۋاشىلىقتاردا وزىندىك قۇن الدەقايدا ارزان بولۋى مۇمكىن. بىراق وندايلار كوپ ەمەس. سوندىقتان دا مەملەكەت تاراپىنان كۇرىش ەگەتىن قۇرىلىمداردىڭ تەحنيكاسىن, مۇمكىندىگىن تەكسەرەتىن, سوعان ساي رۇقسات بەرەتىن جۇيە جاساۋ كەرەك. ايتپەسە, اگروتەحنيكالىق تالاپتاردى ساقتامايتىندار توپىراق قۇنارىن قۇرتىپ بىتەتىن بولدى, – دەيدى عالىم.
جەرگىلىكتى عالىمدار عارىشتىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەيدى. بيىل جاسالعان عارىشتىق مونيتورينگ كۇرىش ەگىستىكتەرىنىڭ جاعدايىن انىقتاۋعا كوپ كومەگىن تيگىزدى. سونىمەن قاتار اۋەدەن زەرتتەيتىندەر الىناتىن ءونىمنىڭ ورتاشا كولەمىن دە شىعارىپ بەرە الادى. دەگەنمەن بۇل بولجامنان قامباعا تۇسكەن كۇرىش كولەمى الدەقايدا كوپ. ارينە, ديقان ەڭبەگىنىڭ اقتالعانى قۋانتادى-اق. بىراق كۇرىششىلەر مەن عالىمدار تىعىز بايلانىسىپ, زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن جاڭا سۇرىپتاردى ەندىرسە, ەل نەسىبەسى بۇدان دا ەسەلەنە تۇسەر ەدى.
عىلىمنىڭ الەۋەتى مەن ديقاننىڭ ەڭبەگىن ءبىر ارناعا توعىستىرۋعا كەدەرگىنىڭ ءبىرى – عىلىمعا مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل ءبولۋدىڭ كەمدىگى. قاراجات جەتىسپەۋشىلىگىنەن سەلەكتسيا سالاسى توقتاۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. ەلىمىز بويىنشا وسى سالاداعى جالعىز عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا قارالاتىن قارجى تىم از. عالىمدار جەرگىلىكتى باعدارلامالار اياسىندا بولىنگەن قاراجاتتى تالعاجاۋ ەتىپ كەلەدى.
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن رەسەي ءدال وسىنداي جاعدايدى باستان كەشىپ, گەكتارىنان 23-اق تسەنتنەر ءونىم العان كەزى بولعان. كوپ ۇزاماي مەملەكەت سالاعا مول قارجى قۇيىپ, كۇرىش ءوندىرىسى جونىندە باعدارلاما قابىلداندى. سول ارقىلى قازىر ولار سالاداعى جەتەكشى مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلدى.
بيىل سۋ تاپشىلىعى بولعان جوق
بۇل – وڭىردەگى ءىرى شارۋاشىلىقتار وكىلدەرىنىڭ پىكىرى. 5 مىڭ گەكتاردان استام القاپقا كۇرىش ەگىپ, سەگىز جۇزدەن استام ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان «ابزال ي ك» تولىق سەرىكتەستىگىنىڭ كوممەرتسيالىق ديرەكتورى ساعيدۋللا سىزدىقوۆ ارتىق جەرى بار, اۋىسپالى ەگىس تالابىن ساقتاماعان قوجالىقتارعا تالاپتى قاتاڭداتۋ كەرەك دەگەن پىكىردە.
– وسىدان 2 جىل بۇرىن وزبەكستاندا كۇرىش كوڭىلدەگىدەي شىقپاي قالىپ, ولار ءبىزدىڭ ءونىمدى كوتەرە ساتىپ العانى ەسىڭىزدە بولار. سودان كەيىن بىزدە كۇرىش ەگۋگە قۇمارلار كۇرت كوبەيىپ, القاپ ۇلعايدى. جاڭادان جەر اشىپ, كۇرىش ەككەندەر دە بار. بيىل بىزدەگى سۋ تاپشىلىعىنىڭ ءتۇپ-توركىنى وسىنداي اشكوزدىكتە جاتىر. بۇل ماسەلەنى تەكسەرىپ, ەسەپتە جوق القاپقا ءدان سەپكەندەرگە جازا قولدانسا دا ارتىق ەمەس, – دەيدى س.سىزدىقوۆ.
بيىل جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان سۋدىڭ جىلداعىداي بولمايتىنى ەرتەرەك ەسكەرتىلىپ, مۇمكىندىگىنشە كۇرىش كولەمىن قىسقارتۋ ۇسىنىلعان. ءىرى شارۋاشىلىقتار بۇل ۇسىنىسقا تۇسىنىستىكپەن قارادى, اۋىسپالى ەگىس تالابىن دا بۇزعان جوق. ال كۇرىش وندىرىسىنە ناۋقاندىق پايدا دەپ قارايتىندار تۋرالى اڭگىمە باسقا.
كۇرىش ءداستۇرلى ونىمگە اينالعان سىر بويىندا ء«بىر ءتۇپ قامىس ءبىر قۇلاق سۋدى ۇستايدى» دەگەن ءسوز بار. ىرگەلى قۇرىلىمدار بۇل تامسىلگە دە قۇلاق ءتۇرىپ, كانال بويىن تۇراقتى تازالاپ وتىرادى. ال سول ارنادان سۋ الىپ وتىرعان شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ مۇنداي ورتاق مىندەتتەن دە سىرتتاپ قالىپ جاتاتىنى بار. سوندىقتان مايدا قۇرىلىمداردى ىرىلەندىرۋدىڭ ءتيىمدى جولىن ويلانعان ءجون.
بيىل «ابزال ي ك» تولىق سەرىكتەستىگى گەكتارىنا 63 تسەنتنەردەن ءونىم الدى. ىشكى نارىقتا 230 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر. ەكسپورتتاعى باعاسى دا وسىنداي. ءونىمدى تەز ساتىپ, كەلەر جىلعى ەگىستىڭ قامىنا كىرىسەتىن شارۋالاردىڭ شەتەل ۆاليۋتالارىنىڭ تەڭگە باعامىنا قاتىستى قۇبىلۋىنان كەيدە ۇتىلىپ قالىپ تا جاتاتىن كەزى از ەمەس.
سالاداعى ماسەلەنىڭ تاعى ءبىرى, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ تولىق تىزبەسىنە كادەگە جاراتۋ الىمىنىڭ ەنگىزىلگەنى بولىپ تۇر. الىم ەنگىزىلگەلى بەرى جىل ورتاسىندا 130-140 ملن تەڭگەگە باعالانعان كومبايندار 200 ملن تەڭگەنىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتتى. ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا تالاپتارى دا شارۋا ءۇشىن اسا ءبىر ىڭعايلى بولىپ تۇرعان جوق.
– سۋبسيدياعا ءوتىنىم قابىلداۋدا دا ماسەلە جوق ەمەس. پورتال ارقىلى ينتەرنەت جاقسى تارتاتىن ايماقتاعىلار عانا ءوتىنىم بەرىپ ۇلگەرە الادى. ال اۋىلداعىلار قولداۋدان شەت قالىپ جاتىر. بىلتىر 1 ميلليارد 300 ميلليون قارجى 40-45 مينۋتتا ۇلەستىرىلىپ, كوپ شارۋاعا كوك تيىن بۇيىرمادى. سوندىقتان قۇجاتى دايىن ادامدى تىركەپ, قارجى تۇسكەندە سول كەزەكپەن بەرسە ءادىل بولار ەدى, – دەيدى بيىل وبلىس شارۋاشىلىقتارى اراسىندا وزات قۇرىلىم اتانعان قارماقشى اۋدانىنداعى «جاڭاجول» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ورىنباسار تولەپوۆ.
سىر برەندىنىڭ بولاشاعىن ب ۇلىڭعىرلاپ تۇرعان پروبلەمالاردىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي. ەگىن شارۋاشىلىقتارىنىڭ تالاپتاردى ساقتاۋىن قاداعالاۋدى كۇشەيتسە, كوپ ماسەلەنىڭ كوبەسى سوگىلە تۇسەر ەدى. ايتپەسە, تىڭايتقىشتىڭ كۇشىمەن قۇنارى كەتكەن توپىراققا شىققان كۇرىشتىڭ ەندىگى جەردە ىرىسقا اينالۋى ەكىتالاي.
قىزىلوردا وبلىسى
