الەم بويىنشا ءاربىر ونىنشى بالا شالا تۋسا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە جىل سايىن شامامەن 250 مىڭ بالا ۋاقىتىنا جەتپەي دۇنيە ەسىگىن اشادى ەكەن. قازاق قالىبىندا ەسكىدەن جەتكەن ءداستۇر بويىنشا «شالاباي» دەپ ات قويىپ, مۇنداي نارەستەلەردى تىماققا سالىپ جەتىلدىرسە, بۇگىنگى زاماندا ونداي بالالار ارنايى كيۋۆەزدە جاتىپ, ۋاقىتىن, سالماعىن تولتىرىپ بارىپ شىعادى. بۇل ورايدا ەلىمىزدەگى انا مەن بالا ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعىن وسى ءىستىڭ كوشباسشىسى دەۋگە بولادى. ورتالىق اشىلعاننان بەرى نەوناتولوگيا سالاسى عىلىمي نەگىزدە, الەمدىك ستاندارتتار مەن حاتتامالارعا سايكەس جۇمىس اتقارۋمەن كەلەدى. ورتالىق ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇرىنعىداي ەمەس, شاقالاقتاردىڭ قاتارعا قوسىلىپ, ادام بولىپ كەتۋى دە جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. ورتالىقتىڭ اشىلۋىمەن بۇل كورسەتكىش العاشىندا 87 پايىزعا, ودان 92, 93 پايىزعا ءوسىپ, وتباسىلاردىڭ قۋانىشتارىن كوبەيتۋدە.
ارينە, جەتىلمەي تۋعان ءار بالانىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار: ءبىرىنىڭ اس قورىتۋ جۇيەسى, ءبىرىنىڭ تىنىس الۋ, ەندى ءبىرىنىڭ جۇرەك-قان تامىرلار, مي-ج ۇلىن, سۇيەك-قاڭقا جۇيەلەرىندە ايى-كۇنى جەتپەگەندىكتەن ءتۇرلى پاتولوگيالارى بولادى. كيۋۆەزدە جاتىپ, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قالىپقا تۇسكەنىمەن دە ولاردىڭ ارقايسىسى ءۇشىن جەكە باعدارلاما جۇيەسى ءتۇزىلىپ, تۇرعىلاستارىنان قالماي, بالالىقتىڭ بال ءدامىن تاتار ساپالى ومىرگە ءتۇسۋىنىڭ ۇزاق تا تىنىمسىز جولى جاسالۋعا ءتيىس.
جەتىلمەي تۋعان شارانانى قاتارعا قوسۋ – اتا-انانىڭ عانا ەمەس, اتا-اجەلەردىڭ, وتباسى مەن اۋلەتتەگى وزگە دە مۇشەلەرىنىڭ موينىنا مىندەت جۇكتەيتىن, ۇجىمداسقان, ۇندەسكەن قيمىلدى تالاپ ەتەتىن جۇمىس. شارانانىڭ دەنەسىندە جىلۋدى قالىپتى ۇستاۋ, ىلعالدىقتى نازاردان تىس قالدىرماۋ دەگەننىڭ بارلىعى جەتىلىپ تۋعان بالاداي ەمەس, الدەقايدا كۇردەلى, ويتكەنى مۇنداي شارانانىڭ كۇتىمى دە وزگەشە. جۋىندىرۋ, جايالىعىن اۋىستىرۋ, قانداي رەتپەن جاتقىزىپ, ونى قاي قىرىنا قالاي اۋىستىرىپ تۇرۋ, بولمەنىڭ ىلعالدىعى مەن تەمپەراتۋراسى سىندى تولىپ جاتقان پارامەترلەردى ساقتاۋ ءبىر انانىڭ قولىنان كەلمەيدى.
سول سەبەپتەن العاشقى كونسۋلتاتسياعا وتباسى مۇشەلەرىن تەگىس شاقىرىپ, ماسەلەن, اۋانىڭ ىلعالدىعى مەن تەمپەراتۋراسىن ساقتاۋدى وتباسىنداعى ەرەسەك جاننىڭ ءبىرىنىڭ مىندەتىنە الۋى قاجەتتىگىن, ەندى ءبىرىن اجەسى, كەلەسىسىن اتاسى, اكەسى مەن اناسىنىڭ قانداي ماسەلەگە جاۋاپتى ەكەنىن ايقىنداۋدىڭ ءوزى ماڭىزدى. بۇل ءبىر وتە كۇردەلى دە جاۋاپتى ءسات. ەلوردادا بىلتىرعى ساۋىردە №2 كوپبەيىندى اۋرۋحانا جانىنان رەسمي اشىلعان «كاتامنەز» ورتالىعىنىڭ دارىگەرلەرى وتباسىندا تۇسىنىستىك پەن ۇيىمداسا قيمىلداۋ بولعان كۇندە عانا وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزىلەتىنىن ايتادى.
17 قاراشا – الەم بويىنشا جەتىلمەي تۋعان بالالاردىڭ كۇنى بولىپ سانالادى. سوعان بايلانىستى رەسمي اشىلعانىنا جىلدان اسقان «كاتامنەز» ورتالىعى مۇرىندىق بولىپ وسىنداي نارەستەلەردىڭ پروبلەمالارىنا ارنالعان كونفەرەتسيا وتكىزگەن. پاندەميانى ەسەپكە العاندىقتان وعان 100-دەن اسا ادام ونلاين رەجىمىندە قاتىسسا, 25-ءى تىكەلەي دوڭگەلەك ۇستەل باسىنا قاشىقتىقتى ساقتاي وتىرا جينالعان. ايتىلعان اڭگىمەلەردىڭ, تولعاقتى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى جەتىلمەگەن شارانا تۇرعىسىندا بولعاندىقتان, كونفەرەنتسياعا ماماندارمەن قاتار اتا-انالار دە بەلسەنە ارالاستى.
قازىر جەتىلمەي تۋعان بوبەكتەر تۇگىل, ايى-كۇنى جەتىپ تۋعان نارەستەلەرگە ەكپە ەگۋ ماسەلەسى قوعامدا ءتۇرلى اڭگىمەلەر تۋدىرىپ جۇرگەنى شىندىق. ال جەتىلمەگەن شارانا ءۇشىن جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الاتىن ەكپە الۋدى تولعاقتى ەمەس دەپ كىم ايتار؟ يۋنيسەف وكىلى قانات سۋحانبەرديەۆ مۇنداي بالالاردىڭ ءتۋابىتتى السىزدىگىنە قاراپ ەكپەدەن باس تارتۋ ولاردى قوسىمشا قاتەرگە ۇشىراتۋى مۇمكىن دەگەن. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا تابىس تىلەگەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ باس پەدياترى جانار سادۋوۆا مەن باس ەپيدەميولوگ نۇرشاي ازىمباەۆا ۆاكتسينا قاۋىپسىزدىگى مەن ونى العان بالانىڭ ءومىرىنىڭ ساپاسىنا توقتالدى. ال ماماندار ءسوزىن ءبىر ەمەس, ەكى بالاسى جەتىلمەي تۋعان انا رازيا ەسەنباەۆا قوستادى.
– ەكى ۇلىم دا 34-ءشى اپتادا دۇنيەگە كەلدى. تۇڭعىشىم وزدىگىنەن دەم الا الماعاندىقتان بىردەن جان ساقتاۋ بولىمىنە جىبەرىلدى. پەرزەنتحانادان شىققاندا دۇرىس ەمە المايتىن, دەنەسى ساپ-سارى, كۇننەن-كۇنگە سالماق قوسۋدىڭ ورنىنا ازايىپ بارا جاتقانىن كورىپ جانتالاستىق. ۇيقى جوق, كۇنى-ءتۇنى جىلايدى. ال «كاتامنەز» ورتالىعىنا بالجان نۇرلانقىزىنا كەلگەندە ول كىسى تاۋلىك بويى كەڭەسىن بەرىپ, عىلىمي نەگىزدەلگەن ادىسپەن بىزگە ارنالعان تولىق ءىس-قيمىلدىڭ باعدارلاماسىن جاسادى. سالماق قوسۋ ءۇشىن ارنايى تاماقتاندىرۋ ءمازىرىن دە جاسادى. «بالانىڭ سالماعى كوتەرىلگەن كەزدە سارىلىعى دا ازايادى» دەگەن ول ءاربىر جاسايتىن جاتتىعۋعا دەيىن ەكشەپ بەردى. بالجان نۇرلانقىزى ءتورت ايدان كەيىن ۇلىما ەكپە سالۋ كەرەك دەگەندە قاتتى تاڭداندىم, ءارى نەۆروپوتولوگ دامۋىندا ازداپ كەيىنگە قالۋ بار دەپ ەكپە الۋدى شەگەرگەندىكتەن ءبىر جىلعا دەيىن ەكپە سالۋعا كەلىسپەدىم. ال ەكىنشى ۇلىم تۋاردان بۇرىن شەتەلگە قونىس اۋداردىق. بارعاندا نەگە بالادا ەكپە جوق دەگەن ساۋال الدىمنان الدەنەشە شىقتى. سول كەزدەردە بالجان نۇرلانقىزىنىڭ رۇقساتىن ەلەمەگەنىمە وكىندىم. ەكىنشى ۇلىمدى ۋاقىتى جەتپەي 34 اپتادا سيدنەيدە تۋعاندا دا پەرزەنتحانادا ەكپە سالامىز دەدى. مەن جەتىلمەي تۋعاندىقتان ەكپەنى شەگەرە تۇرىڭىزدار دەگەنىمە: «قايتا جەتىلمەي تۋعان ءالسىز بالا ءۇشىن ەكپە سالۋ وتە ماڭىزدى, ايتپەگەندە بوبەك جۇقپالى اۋرۋلارعا توتەپ بەرە المايدى», دەدى. شىنىندا دا ەكپە الماعان ۇلىم جۇقپالى اۋرۋ پاراكوكليۋشپەن اۋىردى. ال كەرىسىنشە, ەكپە العان كىشى ۇلىمدى جۇقپالى اۋرۋلار اينالىپ وتەدى. اۋستراليا مەن اراب امىرلىكتەرىندە ءجۇرىپ مەن بالجان نۇرلانقىزىنىڭ قانداي جوعارى دارەجەدەگى مامان ەكەنىن ءتۇيسىنىپ, وتاندىق دارىگەرلەردىڭ بىلىگىنە ءسۇيسىندىم, ءارى ماقتاندىم. قازىر ەكى ۇلىم دا قاتارلارىن تولىق قۋىپ جەتتى, بيىل ۇلكەنىم مەكتەپكە بارادى. وسىنىڭ بارلىعى «كاتامنەز» ورتالىعىنىڭ, ونداعى دارىگەرلەردىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ جەمىسى, – دەدى ر.ەسەنباەۆا.
شىنىندا ورتالىقتا ءوز ىستەرىنە بار پەيىلدەرىمەن بەرىلگەن بىرنەشە مامان دارىگەرلەر جۇمىس ىستەيدى. كارديولوگ, نەۆروپاتولوگ, ورتوپەد, حيرۋرگ, مەديتسينالىق گەنەتيك, مەديتسينالىق رەابيليتولوگ, پەدياتر جۇمىلعان جۇدىرىقتاي بىرلەسە ەڭبەك ەتىپ, بالانىڭ مۇگەدەك بولماي تولىق قاتارعا قوسىلۋىنا تەر توگۋدە.
ادەتتە ايى-كۇنى تولعان بالانىڭ قالىپتى دامىعان كوزىندە تولىق قالىپتاسقان كوز تورى بولادى. كوز تورىن قۋاتپەن قامتاماسىز ەتۋشى قان تامىرلارى قۇرساقتىق دامۋدىڭ 16 اپتاسىنان باستاپ وسە باستايدى دا جانە 39-40 اپتاعا جاقىن دامۋى اياقتالادى. وسىلايشا بالا تۋعان كەزدەن باستاپ كوز تورى قان تامىرلارىنىڭ قالىپتاسۋى اياقتالۋى ءتيىس. ال ۋاقىت جەتپەي تۋعاندىقتان شالا تۋعان شاقالاقتا كوزدىڭ تورلى قابىعى مەن شىنى ءتارىزدى دەنەسىنىڭ جەتىلۋىنە دە ۋاقىت جەتپەي قالاتىنى تۇسىنىكتى. كونفەرەنتسيادا دارىگەر-وفتالمولوگ دينارا ساۋكەنوۆا مۇنداي بالالارعا سكرينينگ جاساۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالسا, سۋردولوگ مامان دا سكرينينگتى جۇرگىزۋدىڭ مۇنداي بالالار ءۇشىن اسا قاجەتتى ءىس ەكەنىنە ءمان بەردى.
بالا ءومىرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى. سەبەبى شاقالاقتىڭ سالماعىنىڭ كەمدىگىنە قوسا, ونىڭ تەرىسى مەن ىشكى اعزاسىندا تولىپ جاتقان جەتىلمەۋشىلىكتەر بولادى. تىنىس الۋ, ءزار شىعارۋ, قان اينالۋ, تىرەك-قيمىل جۇيەلەرىندەگى ۋاقىتى جەتپەي تۋعاننان جەتىلمەي قالعان ورگاندار جۇمىسى بالانىڭ قاتارىنان كەم بولماي, ساپالى ءومىر سۇرۋىنە كوپ توسقاۋىل كەلتىرەدى. ورتالىققا كۇنىنە كەلەتىن 7-8, كەيدە جاعدايلارى جەڭىلدەۋ بولسا, 10-عا دەيىن شاقالاقتى قابىلداپ, الەمدىك ستاندارتتار بويىنشا بەكىتىلگەن حاتتامالارمەن ەم جاساۋمەن بىرگە, تىنىس الۋعا قاجەتتى, نەۆرولوگيالىق تۇرعىدان كەرەك جاتتىعۋلار, وزگە دە كەشەندى جۇمىستار اتقارۋدىڭ بەرەرى مول.
– ءبىز وتانداستارمىزدىڭ شەتەل جاعالاماي, قىمبات ۋاقىتى مەن قاراجاتىن جوعالتپاي بالاسىن قاتارعا ءوز ەلىندە قوسۋىنا پەيىلدىمىز. سول جولدا بىرلەسە قيمىلداپ, تابىسقا جەتەتىمىزگە دە سەنىمدىمىز, – دەيدى دارىگەر بالجان تاتىبەكوۆا.
