قوعام • 26 قاراشا، 2020

ءبىزدىڭ وتانىمىز – قازاقستان

62 رەت كورسەتىلدى

نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ت.ايبەرگەنوۆ اتىنداعى №16 مەك­تەپتىڭ مۇعالىمى ەليزاۆەتا شنايدەرمەن تانىسقانىمىزدا، ونىڭ قازاقشا مۇلتىكسىز سويلەگەنىنە تاڭىرقاعانىمىز راس.

«تاڭداناتىن ەشتەڭەسى جوق، قازاق دالاسىندا تۋىپ-ءوستىم. پاۆلودار وبلىسى، تەرەڭ­كول اۋدانى، تەگىستىك اۋىلىن­دا 8-سىنىپقا دەيىن قازاق مەك­تەبىندە وقىدىم. جوعارى سى­نىپ­تاردى پاۆلو­دار­داعى ى.ال­ت­ىنسارين اتىن­داعى دارىندى با­لالارعا ارنالعان مەكتەپ-ين­تە­رناتىن­دا وقىپ-ءبىتىردىم. الماتى­داعى ءال-فارابي اتىن­داعى قازمۋ-گە وقۋعا ءتۇس­تىم. ۇلت­­­تىق ۋنيۆەرسيتەتتى ورىس مەك­­­­تەپتەرىندەگى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مۇعالىمى مامان­دىعى بويىنشا ءبىتىرىپ، 25 جىلدان بەرى ۇستازدىق ەتىپ كەلەمىن. وتباسىمىزدا 9 جانبىز. ۇيدە تۇگەل قازاقشا سويلەيتىنبىز. سەبە­بى قازاقشا حات تانىپ، ساۋا­تى­­مىزدى اشتىق. ۇيدە اكەم قازاق­شا، انامىز ورىسشا، اجەم نەمىسشە سويلەيتىن. اتا-انامىز جەرگىلىكتى جۇرتپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتتى، تازا قازاقى اۋىل بولعاننان ءبىز دە ءتىلدى تەز ۇي­رەنىپ كەتتىك. ۇل­كەن اعام ۆلاديمير شنايدەر في­لو­­لوگيا عىلىمدارىنىڭ كان­­­دي­داتى، دوتسەنت، «تۇران-استا­نا» ۋنيۆەرسيتەتىندە كافەد­را مەڭ­گەرۋشىسى. قازاق ءتىلىن ۇي­رەنۋگە، ءتىل بىلىمىنە قاتىستى ءبىر­شاما ەڭبەكتىڭ اۆتورى»، دەيدى ەلي­زاۆەتا الەكساندروۆنا.

– تاريحي وتاندارىڭىزعا ورالۋ تۋرالى وي بولمادى ما؟

– ءبىزدىڭ وتانىمىز – قازاق­­ستان. بۇل مەنىڭ اكەم­نىڭ ايت­قانى. 1990 جىلدارى جەر­گىلىكتى نەمىستەردىڭ گەر­ما­نياعا قونىس اۋدارۋ ۇدە­رىسى باستالدى. اۋىلدان، اۋداننان تاريحي وتاندارىنا ورالىپ جاتقاندارى بولدى. بىزدە ناقتى ونداي وي بولعان جوق. ونىڭ ۇستىنە ول كەزدە كوپ نارسەنىڭ بايىبىنا بارمايتىن جاستاۋ كەزىمىز. «اكە، ەل گەرمانياعا كەتىپ جاتىر عوي. ءبىز دە كەتەيىك تە»، دەگەنبىز جاي عانا ازىلدەپ. «مەنىڭ اكە-شە­شەمنىڭ سۇيەگى وسىندا جاتىر. مەن دە وسىندا قالامىن. مەن دە باسقا وتان جوق»، دەپ كەسىپ ايتتى اكەم. وسى سوزدەن كەيىن وتباسى­مىزدا بۇل ماسەلە قايتا قوز­عال­­عان ەمەس. انامىز، ءبىراز باۋىر­­لارىمىز ءالى كۇنگە تە­گىس­­تىكتە وتىر، تىم قۇرىسا اۋدان ورتالىعىنا جىلجى­ساڭ­­دارشى دەپ كەلتىرە الما­دىق. اۋىلعا ابدەن باۋىر باسقان.

«زوبالاڭ جىلدارى اتا-بابا­لارىمىز قۋعىن-سۇر­گىنگە ۇشىراپ، قازاق جەرى­نە قونىس اۋدارعانى ءمالىم. قيىن كەزدەردە دەمەۋ بولىپ، قولداۋ كورسەتكەن اتا-بابا­لارى­مىز ءۇشىن قازاق حالقى­نا العىسىمىز شەكسىز. قازاق ەلىنە، جەرىنە دەگەن سۇيىس­پەن­شى­لىگىمىزدى قازاق ءتىلىن ءبىلۋ ار­قىلى جەتكىزە الامىز. جال­پى، ءاربىر قازاقستاندىق مەملەكەت­تىك ءتىلدى ءبىلۋى كەرەك. سەبەبى مەملەكەتتى تانۋ – مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋدەن باستالادى.

1995 جىلدان باستاپ ورىس سىنىپتارىنا قازاق ءتىلىن وقى­تىپ كەلەمىن. بالالار­دىڭ قازاق تىلىنە دەگەن قىزىعۋ­شىلىعى زور. 4-9 سىنىپتاردا ورىسشا ارالاستىرامىز، اۋدارما جۇمىستارى بولا­دى. ال جوعارى سىنىپتا بىر­دە-ءبىر ورىس ءسوزىن ارالاستىر­ماي ءدارىس ءوتىپ ءجۇرمىن. مەكتەپ بىتىرگەندە بالالار ءوز ويىن قازاق تىلىندە تولىقتاي جەتكىزە الادى»، دەيدى ەليزاۆەتا ۇستاز.

كەلەسى سۇحباتتاسىمىز دا وسى مەكتەپتىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ۋك­راين قىزى ۆيكتوريا ۆيز­نوۆيچ. «مەن قاراعاندى وبلى­سى قارقارا­لى اۋدانى، بۇر­كىتتى اۋىلىندا دۇنيەگە كەل­دىم. تازا قازاقى ورتادا ءوس­تىم. ۇيدە، وتباسىمىزدا ورىس، قازاق تىلدەرىن قاتار قول­­دا­­نامىز. قازاق مەكتەبىندە وقى­­عان­دىقتان، قازاقى ورتادا وس­­كەن­دىك تە بولار، ماعان ويىم­­دى ورىسشا جەتكىزگەننەن قازاق­­­شا جەتكىزۋ وڭاي. بالا كۇنىم­نەن ۇستاز بولۋدى ارمان­داۋشى ەدىم. ەلورداداعى گۋ­ما­ني­تارلىق كوللەدجدى ءبىتىر­دىم، قاراعاندى­داعى ە.بوكەتوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت­تە «قازاق فيلولوگياسى» ماماندىعى بو­يىنشا 2-كۋرستا وقىپ ءجۇرمىن. بۇگىندە مىنە، ەلورداداعى «...مەن مارتتاعى نايزاعاي كۇركى­رىمىن، قۇرمانعازى كۇيىنىڭ ءبىر ءتىلىمىن»، دەپ جاسىنداي جارق ەتىپ جىرلاپ وتكەن تولەگەن اقىن اتىنداعى مەكتەپتىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانى­نەن ءدارىس بەرىپ، ۇستازدىق ەتىپ ءجۇرمىن. ماماندىعىمدى سۇيەمىن، وسىنداي عاجاپ مەكەن قازاق ەلىنىڭ ءبىر كىرپىشى بولىپ قالانۋعا، قىزمەت ەتۋ­گە بارىمدى سالامىن. كوپ­تەگەن كونفەرەنتسيا مەن كۋرستارعا قاتىسىپ، بىلىك­تىلى­گىمىزدى كوتەرىپ، لاتىن گرا­في­كاسى نەگىزىندەگى جاڭا ەملە ەرەجەلەرىن مەڭگەرىپ جاتىرمىز. وتانداستارىما ۇلتى­ڭىزعا، جاسىڭىزعا قاراماي، مەملەكەت­تىك ءتىلدى ۇيەنۋگە تالپىنىڭىز. سەبەبى قازاق ءتىلى – ءبىزدىڭ بايتاق وتانىمىز­دىڭ باستى بايلىعى، ارقاۋ-ارناسى دەگىم كەلەدى»، دەيدى جاس مۇعالىم ۆيكتوريا.

 

اتىرگۇل ءتاشىم،

جۋرناليست

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋليە اتا ءھام ۇلى جىراۋ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار