پاندەميا ەڭبەك نارىعىنا قالاي اسەر ەتتى؟

ويدا-جوقتا ويران سالعان دەرت, اسىرەسە ەڭبەك نارىعىنا اۋىر ءتيدى. پاندەميا ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىق سانىن قىسقارتتى. ەكىنشى توقساندا ەلدەگى جۇمىسسىزدار 454 مىڭ ادامعا دەيىن جەتكەن. الايدا قوس كارانتيندى قوسا ەسەپتەگەندە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5 پايىزدان اسقان جوق دەيدى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى. دەرت ورشىگەن كەزدىڭ وزىندە جۇمىسسىزداردىڭ سانى 900 مىڭ – 1,1 ملن ارالىعىندا عانا بولعان. ۆەدومستۆو ونىڭ ۇستىنە جۇ­مىسسىزدىقتى جويۋ ءۇشىن قان­شاما باعدارلاما قابىل­داپ جات­قانىن ايتادى. ەڭبەك رە­سۋرس­­­تارىن دامىتۋ ورتا­لى­عى­نىڭ ما­لىمەتى بويىنشا Enbek.kz ەلەك­ت­رون­دى ەڭبەك نارى­عىندا­عى تۇيىن­دەمە مەن بوس ورىن­دار سانى توتەنشە جاعداي كەزىن­دە 23 پايىزعا دەيىن ازايدى. مەم­لەكەتتىڭ وسىناۋ دەرەكتەرىنە شاك كەل­تىر­گەندەي بولمايىق, الايدا كەي­دە قۇرعاق ستاتيستيكانىڭ ءومىر شىندىعىنان الشاق ءتۇسىپ جاتا­تىنى دا وتىرىك ەمەس. مۇنى ەكونو­ميست ماقسات حالىق تا راستايدى.

– قازاقستاندا ەڭبەككە جارام­دى ادام سانى – 10 ملن شاما­سىندا. ەلدەگى احۋالدى 42 500 تەڭ­گە العان ادامدار سانىنان دا باي­قاۋعا بولادى. قاتاڭ كاران­تين بولعان ەكى جارىم ايدا 4,5 ملن ازاماتقا وسى تولەم بەرىلدى. دەمەك, وسىنشاما ازامات ۋاقىتشا بولسا دا جۇمىسسىز بولدى دەگەن ءسوز. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى پان­دەمياعا دەيىن بولعان. پان­دەمياعا دەيىن 4,8 پايىز دەڭگەيىندە بولعان جۇمىسسىزدىق ءساۋىر ايىندا 45 پايىزعا دەيىن شارىقتاپ كەتتى دەپ ايتا الامىز. بلوك-بەكەتتەر اشىلعاننان كەيىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى جۇمىسسىز­دىق دەڭگەيى 5,8 پايىز بولدى دەپ مالىمدەمە جاسادى. ءبىز, ەكونوميستەر بۇل دەرەكپەن كەلىسپەدىك. 45 پايىزدان 5,8 پايىزعا ىرشىپ ءتۇسۋى مۇمكىن ەمەس قوي. بىز­دە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ىس­تەي­تىن جاستار, قانشاما حالىق جۇ­مىس­سىز وتىر. كارانتين اياقتالا سالىسىمەن جۇمىسسىزداردىڭ ءبارى جۇمىس تاۋىپ كەتتى دەۋ شىنايى ەمەس, – دەيدى ەكونوميست.

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ساۋلە قاليەۆانىڭ ايتۋىنشا, پاندەميا ەڭبەك نارىعى زاڭدىلىقتارىن وزگەرتە باستايدى. ادامدار تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن جەكە قابىلەتىن دامىتۋعا كۇش سالادى, قوسىمشا ءبىلىم الۋ جولىن ىزدەيدى, ءوزىن دامىتۋ ەڭبەك نارىعىندا وزا شابۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ەكەنىن تۇسىنەدى.

– ادام قاي كەزدە دە ايتەۋىر ءبىر امالىن تابادى عوي. جۇمىس بەرۋ­شىلەر جۇمىس ورنىن قىس­قارتتى, نە بولماسا جالاقىنى ازايت­تى. بۇل ادامداردىڭ وزدەرىنە جاڭا كەڭىستىك ىزدەۋىنە جول اشادى. بولاشاقتا تۇراقتى جۇمىس ورنى تۋرا قازىرگىدەي سۇرانىستا بول­ماۋى مۇمكىن. بايقاساق, قازىر قاشىقتان جۇمىس ىستەيتىن ادام­دارعا دەگەن سۇرانىس ارتىپ جاتىر. مەنىڭ ويىمشا, ىندەت بىتكەن سوڭ ينتەرنەت-دۇكەن قىزمەتكەرى, جەكە قارجى كونسۋلتانتى, ينتەرەر ديزاينى, الەۋمەتتىك جۇمىسشىلارعا دەگەن سۇرانىس كوبەيەدى. جالپى, قازىرگى قيىن كەزەڭ ادامدارعا ونلاين پلاتفورمالاردى مەڭگەرۋگە, الەۋمەتتىك جەلى فۋنكتسيالارىن ۇي­رەنىپ, پايدالانۋعا, كونتەنت-مەنەدجمەنت, تايم-مەنەدجمەنتتى مەڭگەرۋگە مىندەتتەپ تۇر, – دەيدى ساراپشى.

مامان ايتقان تاعى ءبىر ماسە­لە – جاستاردىڭ ماماندىق تاڭ­داۋ­­دا اداسۋى. اتى دارداي سالا­نىڭ ديپلومىن ەنشىلەپ, بىراق ناپاقانى باسقا كەڭىستىكتەن ىزدەۋ ءبىزدىڭ ەلدە ادەتكە اينالعانداي كورىنەدى. «تۇيەنى جەل شايقاسا, ەشكىنى كوكتەن ىزدەيتىنىمىز» سياق­تى ساقاداي مامان ابدىراپ قال­عاندا, ءوز سالاسى بويىنشا جۇمىس ىستەمەي جۇرگەن جاستار, ءتىپتى قينالدى.

– جاستار نارىق زامانىنا بە­يىم­دەلۋى كەرەك. جاستار تاجى­ري­بەسىن ارتتىرىپ, قابىلەتىن دا­مىت­پاۋى سالدارىنان جالدا­نىپ جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولا­دى. ونىمدىلىگى تومەن سالادا جال­اقى العانىنا ريزا. قازىر 76 پايىزعا جۋىق جاستار جالدامالى جۇ­مى­سپەن كۇن كورۋدە. 24 پايىز جاس قانا ءوز-ءوزىن جۇمىسپەن قام­تىپ وتىر, – دەدى س.قاليەۆا.

مامانداردىڭ سوزىنە سۇ­يەنسەك, تاپ وسى جەردە ەڭبەك ونىم­­­­دى­لىگى ماسەلەسى تۋىندايدى. ويت­­كەنى ءدال وسى ەڭبەك ونىمدىلىگى ەكو­­نو­م­يكانىڭ الەۋەتىن كوتەرەدى, ءىجو كور­سەتكىشىن ارتتىرادى. ال ىشكى ور­تاداعى باسەكەنىڭ السىزدىگى, ازا­مات­تاردىڭ جۇمىسىنا, مامان­دىعىنا ماحابباتپەن قاراي الماۋى دا ەڭبەك نارىعىنداعى ونىمدىلىكتى السىرەتىپ تۇر. زاڭ عى­لىم­دارىنىڭ كانديداتى ايدا ەگەمبەرديەۆا Center of Business Analytics GSB UIB تىكەلەي ەفي­رىندە وسىنداي پىكىر ءبىلدىردى.

– ماسەلەن, جاپونيادا جانە ەگي­پەت­تە ادامدار ءبىر جۇمىس ور­نىن­دا 30-40 جىل جۇمىس ىستەي­دى. جۇمىسىنا ەرەكشە جاۋاپ­كەر­شىلىكپەن قارايدى. اركىم ءوز ءىسىن تەرەڭ مەڭگەرىپ, ىستەگەندە عانا كەرەمەت ناتيجە شىعادى. ارينە, بۇل رەتتە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ دە ىقپالى بار. ولار ادامداردى ىنتالاندىرۋى, ادامدارعا موتيۆاتسيا سىيلايتىن ءتيىمدى باعدارلاما قۇرا الۋى, KPI (Key Performance Indicators – تيىمدىلىكتىڭ باس­تى كورسەتكىشتەرى) بەلگىلەۋى, بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە ورىندالۋى ءتيىس جۇمىس كولەمى ءۇشىن ءتيىس­تى مىندەتتەر مەن جۇمىس كوەف­في­­تسيەن­تىن قويا ءبىلۋى وتە ماڭىز­دى. وسى­نىڭ ءبارى ۇيلەسىم تاپ­قان كەز­دە ەل دە داميدى. ەڭبەك ونىم­­دى­لىگى دە ارتادى. وسىدان 15 جىل بۇ­رىن جۇمىسقا تۇرۋعا كەلگەن كانديدات قازاق, ورىس, اعىل­شىن تىلدەرىن ءبىلىپ تۇرسا, ءبىز ونى بىردەن جۇمىسقا الاتىنبىز. ال قازىرگى نارىقتىڭ تالاپتارى باسقا. سوندىقتان ەلدەگى كاسىبي شەبەر قىزمەتكەرلەر سانىنىڭ كوبەيۋى دە جاستاردىڭ وزىنە بايلانىستى بولىپ تۇر, – دەيدى ا.ەگەمبەرديەۆا.

Finprom.kz مالىمەتىنشە, ءبىرىن­­شى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلدەگى جۇمىسسىز جاستار سانى 78,9 مىڭعا جەتكەن. بۇل ەلدەگى جالپى جۇمىسسىز ازاماتتاردىڭ 17,8 پايىزى ەكەن. جىل اياعىنا دەيىن اتالعان كورسەتكىش 3,8 پا­يىزعا دەيىن قىسقارىپتى. كو­بى­نە جاستار قۇرىلىس, مەملە­كەت­تىك باسقارۋ, مىندەتتى الەۋ­مەت­تىك قام­سىزداندىرۋ سالالارىن­دا جۇ­مىس ىستەپ ءجۇر دەگەن دەرەك كەل­تىرىپتى. ساراپشى س.قا­ليەۆا­­نىڭ ايتۋىنشا, پاندەميا اسەرى­نەن كوممەرتسيالىق جىلجىماي­تىن م ۇلىك نارىعىندا جانە قو­عام­دىق تاماقتانۋ ورىندارىن­دا قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر تۋىندايدى. قىزمەتىن ونلاين-سەرۆيس­كە ساپالى تۇردە كوشىرە بىل­گەن ۇيىمدار عانا ۇتادى. «ارينە, ءبارى بىردەي قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە كوشە الماس. الاي­دا جۇ­مىس ىستەۋدىڭ پايدا بول­عان وسىناۋ ءبىر توسىن ءتۇرى جاڭا تەح­نو­لو­گيالاردىڭ دامۋىنا, ءبىز­دىڭ ونى يگەرە بىلۋىمىزگە, تسيفر­لان­دىرۋ­دىڭ دامۋىنا, ينتەللەكتۋالدى جۇمىس ءادىسىنىڭ العا باسۋىنا ىقپال ەتەدى», دەيدى.

ازىرگە مەملەكەت ازاماتتاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى ءۇشىن قولدان كەلگەن شارالاردى ۇسىنىپ-اق جاتىر. سونىڭ ىشىندە «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جايلى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولاتىن شىعار. بيىل 10 ايدا 580,9 مىڭ ادام وسى باعدارلاماعا قاتىس­قان. ونىڭ 380 مىڭعا جۋىعى جۇ­مىس تاپسا, 230 مىڭنان استامى تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسقان. ايتپاقشى, وسى باعدارلاما اياسىندا جاستار پراكتيكاسى دا جۇزەگە اسادى. وقۋىن ەندى ءبىتىرىپ, ەڭبەك نارىعىنا قادام باسقان جاستار اتالعان پراكتيكاعا قاتى­سۋ ارقىلى ەڭبەك ءوتىلىن الا­دى. ءبىزدىڭ كەيبىر بيۋروكراتيا­لىق ۇس­تانىمدارعا «ادال» جۇمىس ورىن­دارى ديپلومدى ەندى العان جاس­تان ءوتىل سۇراپ, تاۋىن شاعىپ جات­قانىن ءجيى ەستيمىز, ءجيى كورەمىز عوي. «ەڭبەك» سول ولقىلىقتىڭ دا ورنىن تولتىرادى ەكەن. باعدار­لاما اياسىنداعى «باستاۋ بيزنەس» جوباسى دا كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە ۇيرەتەدى. ءىلىپ الىپ كەتكەندەر كاسىبىن اشىپ تا جاتىر. مەملەكەت وسىناۋ ستاندارتتى جۇيەگە نەگىز­دەلگەن جوبالارمەن قاتار جاس­تاردى دامىتۋدىڭ, جۇمىس ورنىن قۇرۋدىڭ زاماناۋي جولدارىن تاۋىپ جاتسا, ءتىپتى قۇبا-قۇپ.

جىلدار وتكەن سوڭ ۇيىمدار­دىڭ قاشىقتان جۇمىس ىستەۋىن جالعاس­تىرا بەرگەنىن, مەكەمە­لەردىڭ ساپالى ۆيدەوكونفەرەنتسيا جاساي الاتىن قۇرال-جابدىقپەن قامتىلعانىن, ونلاين وقۋ, ونلاين جۇمىس ىستەۋدىڭ جوعارى دارەجەدە جولعا قويىلعانىن, جاستاردىڭ بۇرىنعىدان ءبىلىمدى ءھام ءموبيلدى بولا تۇسكەنىن كورىپ, «بۇل ءبىر پاندەميادان قالعان ساپالى سارقىت بولدى» دەپ وتىرارمىز.

اباي ايماعامبەت,

«Egemen Qazaqstan»

الماتى