قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنى قارساڭىندا ورايلاستىرىلعان شارا بارىسىندا ەلباسى تۋىندىسى تۇركى الەمى جانە دالا وركەنيەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن قاۋزاعان ماڭىزدى باياندامالار مەن سويلەگەن سوزدەرى بەرىلگەن جانە دالا وركەنيەتىنىڭ تاريحي ءھام رۋحاني مۇرالارىن جاڭعىرتۋدىڭ, تۇركى مەملەكەتتەرى ينتەگراتسياسىن دامىتۋدىڭ زاماناۋي ۇردىستەرىن قامتيتىن ماڭىزعا يە ەكەنى ايتىلدى.
جيىن باسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسى كەڭسەسىنىڭ اقپاراتتىق-تالدامالىق قامتاماسىز ەتۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءادىل تۇرسىنوۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى ماحمۇد قاسىمبەكوۆتىڭ ۇندەۋىن وقىپ بەردى. ۇندەۋدە «ەلباسىنىڭ بۇل كىتابى – ءوزىنىڭ مازمۇنى مەن تاقىرىبى جاعىنان وتە اۋقىمدى ءارى بىرەگەي باسىلىم. جيناققا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, كورنەكتى ساياساتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ىرگەلى ماقالالارى مەن رەسمي سويلەگەن سوزدەرى, سونىڭ ىشىندە تۇركى كەڭەسىندەگى ماڭىزدى باياندامالارى ەنگىزىلگەن. ولار ەۋرازيا ايماعىن مەكەندەگەن كوشپەلى حالىقتاردىڭ تاريحي دامۋ ەرەكشەلىكتەرى مەن كەزەڭدەرىن, جالپى ادامزات دامۋىنداعى تۇركى وركەنيەتىنىڭ ءرولىن, ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتتى ۇرپاقتارىنىڭ شىعارماشىلىق, قوعامدىق-ساياسي مۇراسىن قامتيدى. اسىرەسە تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني مۇراسىن, مادەنيەتىن, ءتىلى مەن ءداستۇرىن جاڭعىرتۋداعى, قالپىنا كەلتىرۋدەگى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار باستامالارىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ باياندامالارى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ينتەگراتسيالىق كوزقاراستارى مەن باستامالارىنىڭ گۋمانيتارلىق جانە تاريحي الەۋەتىن ايقىن ءارى تەرەڭ تانىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىن» دەلىنگەن.
ودان كەيىن مارتەبەلى باسقوسۋدى اشىپ, ءسوز سويلەگەن ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ باسشىسى ءامىرحان راحىمجانوۆ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى تۇركى ەۋرازياشىلىعىنىڭ باستى يدەولوگتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن باسا ايتىپ: «بۇل كىتاپ – قازاقستاننىڭ مادەني-تاريحي دامۋى, ۇلى دالا ويشىلدارىنىڭ مۇراسى, تۇركى الەمىن ينتەگراتسيالاۋ يدەياسىنىڭ مازمۇنى, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى جاريالاعان قازىرگى قوعام مەن مەملەكەتتىڭ رۋحاني-ساياسي دامۋىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تۋرالى زەرتتەۋلەردەن تۇرادى. قازىرگى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز دامۋى جولىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءۇش قۇرلىق – ازيا, ەۋروپا جانە افريكا اۋماعىنا تارالعان, حالقى 300 ميلليون ادامدى قۇرايتىن ۇلكەن كەڭىستىك – تۇركى الەمىن ساقتاۋ, دامىتۋ جانە ينتەگراتسيالاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلەدى. دۇنيەجۇزى تاريحىندا تۇركىلەر الەمى تاريحي وزگەرىستەردىڭ قۋاتتى كاتاليزاتورى بولىپ تابىلادى. وتكەن عاسىرلاردا تۇركى الەمىنىڭ ماڭىزى مەن قازىرگى تاڭداعى ىقپالىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن الەمنىڭ گەوگرافيالىق كارتاسىنا ءۇڭىلۋ جەتكىلىكتى. تۇركى مادەنيەتى ەۋرازيا قۇرلىعى حالىقتارىنىڭ مادەني تاريحىندا ەرەكشە ورىن الۋمەن قاتار, بابالاردان قالعان مۇراسى – تۇركى وركەنيەتى ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەم ءۇشىن سارقىلماس باي رۋحاني قۇندىلىقتار قازىناسى», دەدى.
وسى ورايدا, ەلباسى تۋىندىسى جايلى تولىمدى پىكىر ايتىپ, كىتاپتىڭ ساياسي-رۋحاني ماڭىزى جانە حالىقارالىق كەڭىستىكتە الار ورنى مەن تۇركى الەمىن ينتەگراتسيالاۋداعى ءۇردىسى تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالعان تۇلعالاردىڭ پايىمىنا نازار اۋدارساق:
دۇيسەن قاسەيىنوۆ,
تۇركسوي باس حاتشىسى:
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى «تۇركى الەمىنىڭ ابىزى», «تۇركى الەمىنىڭ كوشباسشىسى», «تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» دەپ اتاۋ داستۇرگە اينالىپ كەتتى. مۇنداي قۇرمەتتى اتاۋدى تۇركىتىلدەس حالىقتار ءومىر سۇرەتىن ۇلان-عايىر تەرريتوريانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ساياسات الەمىنىڭ سەركەلەرى تاراپىنان عانا ەمەس, قاراپايىم حالىق وكىلدەرى اۋزىنان ەستىپ, شىن ىقىلاستارىنا بولەنۋ – قازىرگى زاماننىڭ ساياساتكەرى ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. ەلباسى سوناۋ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ باس كەزەڭىنەن باستاپ, باۋىرلاس تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ مادەني بايلانىستارىنا باسىمدىق بەردى. سونىڭ ارقاسىندا تۇركى حالىقتارى اراسىنداعى العاشقى حالىقارالىق ۇيىم – تۇركسوي 1993 جىلى, كەيىننەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ينتەگراتسيالىق ۇيىمدارى – تۇركپا, تۇرىك كەڭەسى, تۇركى اكادەمياسى قۇرىلدى. بۇگىنگى تانىستىرىلعان كىتاپتىڭ تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ, باسىلىپ شىققانى وتە جاقسى. عالىمدار مەن ساياساتكەرلەردىڭ پىكىرىنشە, كىتاپتا ۇسىنىلعان ەلباسىنىڭ ماقالالارى قازاق حالقى ءۇشىن عانا ەمەس, ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ بارىنە ورتاق باعدارلامالىق تۋىندى ەكەنى ماڭىزدى. سونىمەن قاتار جوبا جەتەكشىسى م.قاسىمبەكوۆكە كىتاپتى باسپاعا دايىنداعانى ءۇشىن العىس بىلدىرەمىز.
يالچىن توپچۋ,
تۇركيا رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى:
– ەلباسى وسى قۇندى ەڭبەگىندە مادەنيەتىمىزدىڭ بارشا تۇركى الەمىنە, وتكەنى مەن بۇگىنى جانە بولاشاعىنا, الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسى تۋرالى باياندايدى. تۇركى الەمىنىڭ ازاماتى رەتىندە كوكىرەك كوزىمىزدى اشقان وسىناۋ قۇندى ەڭبەكتى بەرگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى جانە وعان زور دەنساۋلىق پەن باق-بەرەكە تىلەيمىن. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, تۇركسوي باس حاتشىسىنا, باسقا دا ارىپتەستەرىمە جانە ماڭىزدى شارانى ۇيىمداستىرعان بارشا جاندارعا العىسىمدى جەتكىزگىم كەلەدى.
قۋانىش سۇلتانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى:
– الدىمەن جوبا جەتەكشىسى – ماحمۇد بازارقۇل ۇلى باستاعان عالىمدار توبىنىڭ ايتۋلى ەڭبەگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ەكىنشىدەن, بۇل جۇمىستىڭ بۇگىنگى كۇن ءۇشىن دە جانە بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن دە قۇندىلىعى وتە زور. قازىرگى جاستار: ء«بىز كىمبىز, تامىرىمىز بەن شىققان تەگىمىز قانداي, قاشان پايدا بولدىق؟ تاريح تولقىنىندا قانداي داۋىلدار مەن شىڭداردان وتتىك؟ ءبىز الەمدىك وركەنيەتتىڭ دامۋىنا قانداي ۇلەس قوستىق؟» دەگەندەي سۇراقتار قويادى. ال بۇل كىتاپتا وسى سۇراقتاردىڭ بارىنە جاۋاپ بار. بۇل ەڭبەك – ەلباسىنىڭ تۇركى ينتەگراتسياسى مەن ىنتىماقتاستىعى بويىنشا اتقارعان قىزمەتىنىڭ قورىتىندىسى ىسپەتتەس.
سۇلتان راەۆ,
تۇركى كەڭەسى باس حاتشىسىنىڭ
ورىنباسارى:
– تۇركى الەمى ورتالىق ازيا جانە ەۋرازيامەن بىرگە ادامزاتتىڭ الەمدىك تاريحي-مادەني مۇراسىندا جەتەكشى ورىنداردىڭ بىرىنە يە, ءدال وسى كەڭىستىك مەگارۋحاني ورتالىق ءارى ادامزاتتىڭ وركەنيەتتىك فاكتورى بولىپ سانالادى. وركەنيەتتىڭ دامۋىنا تۇركىلەردىڭ قوسقان ۇلەسى وراسان زور جانە باسىم ءمان بەرىپ, تەرەڭ زەرتتەۋگە لايىق. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالا مۇراسى» كىتابىندا تۇركى وركەنيەتى مەن تۇركىلەردىڭ جاھاندىق مادەنيەتتەگى ءرولى, تاريحى جارقىن جازىلعان. ەلباسىنىڭ اتالعان ەڭبەگىنىڭ نەگىزگى ۇندەۋى – ۇلى دالانىڭ الەم تاريحىنداعى رولىنە جاڭاشا كوزقاراس ەكەنى انىق.
نيزامي دجافاروۆ,
ازەربايجان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى:
– « ۇلى دالا مۇراسى» كىتابى – اۆتوردىڭ ۇلى تاريحي قىزمەتىن جانە تۇلعالىعىن ءتۇسىنۋ, سونداي-اق قازاق حالقىنىڭ رۋحىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, جاڭاشا قاراۋ بولىپ سانالادى. بۇل مۇرا تەك قازاقستاندا, يا تۇركى ەلدەرىندە عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە وقىلىپ, تالداناتىنىنا سەنىمدىمىن. بۇل تۋىندى سارقىلماس رۋحاني قازىنا رەتىندە تاريحي قۇندىلىعىن ەشقاشان جوعالتپايدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز كىتابىندا تەك قازاقتاردىڭ عانا ەمەس, جالپى تۇركى حالىقتارىنىڭ – تۇركى الەمىنىڭ وتكەنى, بۇگىنى مەن بولاشاعى تۋرالى ايتادى.
* * *
سونىمەن قاتار كونفەرەنتسيا بارىسىندا مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ا.رايىمقۇلوۆا, سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ش.نۇرىشەۆ, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى د.قىدىرالى, انكارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور ن.ۋنۋۆار, گازي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور م.يىلدىز, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى د.قامزابەك جانە تاعى باسقالاردىڭ شاعىن باياندامالارى تىڭدالدى.
