دەگەنمەن سۋارمالى جەرلەردى يگەرۋ ماسەلەسىنە جان-جاقتى ويلاسىپ كىرىسكەن دۇرىس. سەبەبى بۇگىندە بۇل ءىس-شارا تۇراقتى جوعارى ونىمدىلىگىمەن قوسا, ايتارلىقتاي شىعىندى دا قاجەت ەتەدى. سوندىقتان شارۋاشىلىقتاردىڭ ءوز بەتىنشە سۋارمالى جەرلەردى يگەرىپ كەتۋى قيىن, باستاپقىدا اۋقىمدى سۋبسيديالىق كومەكتى قاجەت ەتەدى. دەمەك, ەگىستىك القاپتاردى سۋلاندىرۋعا بايلانىستى شىعىن كولەمىن, شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى ءوندىرىسىنىڭ ءنورماتيۆتى كورسەتكىشتەرىنە ساي قالىپتى تابىستىلىق دەڭگەيىن رەتتەپ وتىراتىن ارنايى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە كاسىپورىندار قۇرۋ قاجەت.
بۇرىن تيىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنگەن كولتابان (ليمان, تابيعي سۋ جينالاتىن ويپات جەرلەر) جەرلەردى قايتا قولدانىسقا ەنگىزۋدىڭ دە تيىمدىلىگى مول. بۇل ءىس-شارا بالەندەي شىعىندى قاجەت ەتپەيدى. شارۋاشىلىقتار كەزىندە ولاردى شابىندىق رەتىندە پايدالانىپ, مال ازىعى قورىنىڭ 30-50%-عا جۋىعىن كولتابانداردان دايىنداعان.
– مەملەكەت باسشىسى «كاسىبي مامانداردىڭ تاپشىلىعى, سونداي-اق اگرارلىق عىلىمنىڭ ويداعىداي دامىماۋى – بۇل سالاداعى قوردالانعان ماسەلەلەر» دەگەن بولاتىن. جالپى, وسى سالاعا عىلىمنىڭ ەنگىزىلۋ بارىسىندا قانداي پروبلەمالار كەزدەسىپ وتىر؟
– مەملەكەت باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى مۇمكىندىكتەرىنىڭ تولىقتاي پايدالانىلماي وتىرعانىن ايتا كەلە, ەل ىشىندە عانا ەمەس, شەتەلدە دە سۇرانىسقا يە ورگانيكالىق جانە ەكولوگيالىق تازا ءونىم ءوندىرۋ ءۇشىن زور مۇمكىندىكتەر بار ەكەنىن ايتتى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ اگرارلىق عىلىمى كەنجەلەپ تۇر. ەكونوميكانىڭ قاي سالاسى بولسىن, ونىڭ تيىمدىلىگى ءبىرىنشى كەزەكتە ۇيىمداستىرۋ-باسقارۋ جۇيەسىنىڭ وڭتايلىلىعىنا بايلانىستى. قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ تاريحي دەرەكتەرىنە كوز جىبەرسەڭىز, تۇنعىش اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنا باسشىلىق جاسايتىن قۇرىلىم 1941 جىلى لەنين اتىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنىڭ قازاقستانداعى فيليالى رەتىندە قۇرىلعانىن, بىرنەشە مارتە دەربەس اكادەميا بولعانىن, وداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنىڭ شىعىس بولىمشەسى بولعانىن, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ, عىلىم-ءبىلىم مينيسترلىكتەرىنىڭ قۇرامىندا بولعانىن كورەسىز. بۇگىنگى قۇرلىمدىق جۇيەسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن, ءۇش اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتى توپتاستىرعان «ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» اق تۇرىندە بولىپ وتىر. مەن وسى جوعارىدا اتالعان عىلىمي باسقارۋ قۇرىلىمدارىنىڭ كوبىنىڭ وڭىرلىك بولىمشەلەرىنە باسشىلىق جاسادىم, سوڭعىسىنىڭ رەسمي قۇجاتتار جوباسىن دايىنداۋعا دا قاتىستىم.
مينيسترلىك قۇرامىندا قايتا قۇرىلعان «ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» اق-نىڭ ماقساتى – اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى, وقۋ ورىندارى, ءوندىرىسى سالالارىنىڭ ۇيلەسىمدى بايلانىسىن قالىپتاستىرۋ بولدى. بىراق بۇل باعىتتا ويلاعانداي ناتيجە جوق. مەنىڭ ويىمشا, اتالعان تىڭ قۇرىلىم ءوندىرىستى ايتپاعاندا, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اراسىندا ءتيىمدى قارىم-قاتىناستى ۇيلەستىرە الماي وتىر. ۇلتتىق اگرارلىق عىلىم-ءبىلىم ورتالىعى عىلىمي – ونىمدەردى ءوندىرۋشى قۇرىلىم, ياعني ورىنداۋشى. ونىڭ تاپسىرىس بەرۋشى ءارى قارجىلاندىرۋشىعا, ياعني اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە باعىنىشتىلىعى, نارىقتىق قاتىناستا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسىنا, ەكى جاقتى جاۋاپكەرشىلىككە دە كەرى اسەر ەتەتىنى الەمدىك تاجىريبەدەن دە بەلگىلى جاعداي عوي. سوندىقتان جوعارىدا ايتىلعان جايتتاردى ساراپتاي كەلە, دەربەس نەمەسە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنداعى قۇرىلىم بولسا نەمەسە تىكەلەي ۇكىمەتكە قارايتىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ عىلىمي باسقارۋ جۇيەسى قۇرىلسا ءتيىمدى بولادى دەپ سانايمىن.
سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ عىلىم سالاسىن عىلىمي-وندىرىستىك تاجىريبەسى مول ناعىز عالىمدار باسقارسا دەگەن تىلەك تە بار. مىسالى, داڭقى الەمگە ايگىلى ق.ساتباەۆ, اتاقتى گەولوگ ش.ەسەنوۆ, لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى م.ايتحوجيندەر قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىن, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي مەكەمەلەرىن باسقارعان ۋاقىت قازاقستان عىلىمىنىڭ شارىقتاۋ كەزەڭى بولعان-دى.
– عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ولاردىڭ تاجىريبەدەگى قولدانىسى قانشالىقتى دامىدى؟
– قاسىم-جومارت توقاەۆ تاياۋدا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆپەن كەزدەسكەندە قازاقستان عىلىمىنىڭ دامۋى, وتاندىق عىلىمي ونىمدەردىڭ وندىرىستە پايدالانىلۋى, عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ ەكونوميكالىق ماقساتتىلىعى تۋرالى ايتا كەلە, جالپى عىلىم سالاسى ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا جۇمىس ىستەۋ كەرەك دەپ تۇجىرىمداعان بولاتىن. بۇگىندە, وكىنىشكە قاراي, بۇل باعىتتا, اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى يدەيالارىنا, ونىمدەرىنە وندىرىستەن سۇرانىس ايتارلىقتاي تومەندەپ بارادى. بۇل جاعدايدى رەتتەۋ عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنەن دە ماڭىزدى دەپ ايتۋعا بولادى. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى: اگرارلىق قۇرىلىمداردىڭ باسىم بولىگىنىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ جۇيەلەرىنىڭ تيىمسىزدىگى; عىلىمي ونىمدەردىڭ ءوندىرىستىڭ سۇرانىسىنان الشاقتىعى.
كەز كەلگەن جاڭالىقتى وندىرىسكە ەنگىزۋ قوسىمشا قاراجاتتى قاجەت ەتەدى, ال بۇگىنگى ۇلەس سالماعى باسىم شاعىن شارۋاشىلىقتار ونى «اۋىرسىنادى». وسى ورايدا سينگاپۋر ەلىنىڭ تاجىريبەسىن ايتقىم كەلەدى. بۇل ەل قولدانبالى عىلىممەن اينالىساتىن قۇرىلىمداردىڭ ءونىمىن وندىرىستە يگەرۋگە بايلانىستى شىعىنداردى مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرادى ەكەن. سوندىقتان دا ءبىرىنشى كەزەكتە سۇرانىسقا يە ءونىم شىعاراتىن ورتا قالىپتاستىرساق, عىلىمدى ءتيىمدى دامىتۋ جۇيەسى وزدىگىنەن پايدا بولادى.
وكىنىشكە قاراي, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى كوبىنە عىلىمي جەتىستىكتەردى يگەرگەننەن گورى, تيىمدىلىگى ءدۇدامال باسقا مۇمكىندىكتەرگە يەك ارتادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ءادىل باسەكەلەستىككە ىنتالاندىراتىن سالىقتىق جانە باسقا دا ەكونوميكالىق تەتىكتەردى قاراستىرۋ كەرەك.
– عىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋ كولەمىنىڭ ازدىعى تۋرالى كوپ ايتىلادى. بۇعان قاتىستى پىكىرىڭىز قانداي؟
– دامىعان ەلدەردەرمەن سالىستىرساق, بىزدە عىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋ كورسەتكىشى وتە تومەن ەكەنى راس. مىسالى, اقش-تا بۇل كورسەتكىش ءىجو-ءنىڭ 4 پايىزىن قۇراسا, بىزدە 0,3 پايىز دەڭگەيىندە قالىپ وتىر. سونداي-اق نارىقتىق ەكونوميكادا, عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ دەڭگەيىن «عىلىم قۇنى» دەگەن كورسەتكىش ارقىلى انىقتاۋ كەڭىنەن قولدانىلادى, ول دەگەنىمىز – عىلىمي قۇرىلىم بيۋدجەتىنىڭ ءبىر قىزمەتكەرىنە تيەسىلى ۇلەسى. مىسالى, گەرمانيادا ورتاشا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا بۇل كورسەتكىش جىلىنا 35,4 ملن تەڭگە بولسا, بىزدە 3-4 ملن تەڭگەدەن اسپايدى. بۇل تەك جالاقى عانا ەمەس, بۇعان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن اتقارۋعا قاجەتتى شىعىندار دا كىرەدى.
دەگەنمەن دامىعان ەلدەردەگى ءوندىرىس, ەڭبەك ونىمدىلىگى بىزبەن سالىستىرعاندا ەسەلەپ جوعارى ەكەنىن دە ەسكەرۋىمىز كەرەك. سوندىقتان بۇگىنگى عىلىم سالاسىنداعى باستى پروبلەما بولىنگەن قارجىنى ءتيىمدى پايدالانۋدا دەر ەدىم.
– ءسىز قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىراز جىل ۇستازدىق قىزمەت اتقاردىڭىز, اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىن دايارلاۋ تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ بىلگەنىمدى ستۋدەنتتەرگە جەتكىزۋمەن قاتار, ءوزىم دە ءبىراز جايتتاردى ۇعىنعانداي بولدىم. مىسالى, شەتەلدىك ەكى دەڭگەيلى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ دە بىزگە ءتيىمدى دە ءتيىمسىز جاقتارىنا كوزىم جەتكەندەي بولدى. ايتالىق, اۋىل شارۋاشىلىعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋ-تاجىريبە بازالارىن ءتيىستى دەڭگەيدە جاساقتاۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. سەبەبى بۇگىندە جاسىراتىنى جوق, ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ بارىسىندا تاجىريبە جيناقتاۋىنا ساي كەلەتىن شارۋاشىلىق قۇرلىمدارى جوقتىڭ قاسى.
سونداي-اق شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءجيى قولدانىلاتىن ماڭىزدى تاجىريبە بار. ول – قانداي دا ءبىر ماڭىزدى تاقىرىپتار بويىنشا سىرتتان تاجىريبەلى عالىم-مامانداردى شاقىرىپ, ءدارىس وقىتۋ جۇيەسى. وسىنى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرگە دە ەنگىزسە, ونىڭ بەرەر پايداسى از بولماس ەدى.
– بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى الدىندا قانداي ماڭىزدى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى تۇر؟
– ءبىرىنشى كەزەكتە نارىقتىق ەكونوميكا تالابىنا ساي «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭدى جەتىلدىرۋ قاجەت. «جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ», «جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارى تۋرالى» سىندى زاڭداردىڭ جوباسىن دايىنداۋعا اتسالىسۋ دا اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ ەنشىسىندەگى اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ءبىرى دەپ ويلايمىن.
سونداي-اق ءتيىمدى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ ۇلگىلەرىن, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋدىڭ وڭتايلى, ءوتىمدى تەتىكتەرىن, ەلىمىز اۋىلدىق ايماقتارى بويىنشا مال, ەگىن شارۋاشىلىقتارى تۇرلەرىن تيىمدىلىكتەرىمەن بايلانىستىرا اۋدانداستىرۋ جوباسىن جاساۋ دا اگرارلىق عىلىمنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى وزەكتى ماسەلەلەرى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ارنۇر اسقار,
«Egemen Qazaqstan»
