ءيا, جاسىرىپ-جابارى جوق, بۇرىنعىدان بۇگىنىمىز مۇلدە بولەك. جاڭارۋ, جاڭعىرۋ, تۇتاس ەۆوليۋتسيانى تىرشىلىكتىڭ زاڭدى قۇبىلىسى دەسەك تە, ادامي قۇندىلىقتا, ۇلتتىق بولمىستا وزگەرمەۋى ءتيىس كودتىق, جادتىق دۇنيەلەر بولاتىنى بەلگىلى. سەنبەسەڭىز, سالت-ءداستۇرىمىزدى الىپ قاراڭىز. ونىڭ ءبىزدىڭ تۋمىسىمىزبەن بىتە قايناسىپ, تامىرلاسىپ جاتقانىن ىشتەي سەزەمىز. ال ودان بولەكتەنۋ – اتاتەكتەن جالعاسقان ءتۇپتامىردان اجىراۋ ەكەنىن ءبىرىمىز بىلسەك تە, ءبىرىمىز ەنجار قارايتىنىمىز راس. سول سەبەپتى دە, وسى رەتتە ءتول مادەنيەتىمىزدىڭ مايەگى بولعان عۇلاما عۇرپىمىزدىڭ ەلەۋسىز قالعان بىرىنە توقتالىپ, سارالاپ وتكەندى دۇرىس كوردىك.
تاريحتان تاعان تارتساڭىز, قازاق دەگەن ۇلتتىڭ قابىرعاسى قالانعان ساتتەن باستاپ, شەت قونعان وزگە جۇرتتار «قوناقجاي حالىق» دەپ ايدار تاعىپ, كوڭىلىمىزدەن سۋ ىشكەن. بۇل پەيىلدىڭ كەڭدىگىنەن, نيەتتىڭ تۇزۋلىگىنەن حابار بەرەتىنى دە بەلگىلى. مۇنىڭ دا الابوتەن سەبەبى جوق ەمەس. ارعىسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە ءاز تاۋكەنىڭ اتاقتى «جەتى جارعىسىندا» قوناقتى كۇتىپ الۋدىڭ ءتارتىبى مەن ۇيىنە قوناق ەتۋدەن باس تارتقان جاعدايداعى ايىپ مولشەرى انىق كورسەتىلدى. وعان قوسا بۇل زاڭدا ءۇي يەسىنىڭ پەيىلىن الا الماعان جولاۋشىنىڭ سول ەلدىڭ بي مەن قازىسىنا بارىپ ارىزدانۋىنا بولاتىنى دا ايتىلعان. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدى ۇلت رەتىندە دارقاندىققا, كەڭدىككە, كەڭجۇرەكتىلىككە باۋلىدى.
كەڭدىك دەگەننەن شىعادى, قازاقتىڭ مارتتىگى, جومارتتىعى – ۇيىنە بەيساۋات تا بولسا جولاۋشى تۇسسە, ءبىر اقسارباسىن سۇيرەي كەلىپ باتا سۇرايدى. ارتىنان جىك-جاپار بولىپ, اس-سۋىن دايىندايدى. وسىنداعى ءبىز ايتقىمىز كەلگەن ءبىر دۇنيە – مەيمانعا باس تارتۋ ءتارتىبى. مۇنى ءبىز ايتارىن ايتارمىز-اۋ, بىراق قازاقتىڭ اقبەرەن پەرزەنتى, اتاقتى باۋىرجان مومىش ۇلىنان اسىرىپ ايتا الماسپىز, ءسىرا. وسىنى ويلاپ بابا سوزىنە بويلادىق. بۇل تۋرالى باتىردىڭ كەلىنى, بۇگىندە ءوزى دە قازاقى سالت-ءداستۇردىڭ جوقشىسى بولىپ جۇرگەن زەينەپ احمەتوۆانىڭ «بابالار اماناتى» اتتى كىتابىندا مىنانداي ءۇزىندى كەلتىرىلىپتى. «قوناقتار كەتكەن سوڭ جاڭالاپ شاي جاساپ, ەندى ءوزىمىز داستارقان باسىنا وتىردىق. بايقايمىن, اتانىڭ قاباعى سالىڭقى. ءبىر كەزدە:
– داستارقانىڭ تولىمدى, استارىڭ ءدامدى بولدى. اسىرەسە «ۇمىتىلعان تاماق قوي مىنالار» دەپ ءاسىپ پەن ءسۇت قۇيعان وكپە ولارعا وتە ۇنادى. بىراق سونىڭ ءبارىن سەن جىبەرگەن ءتورت قاتەلىك جۋىپ كەتتى. قوناقتار بايقادى-بايقامادى دەي المايمىن. ال مەن انىق كوردىم... بىرىنشىدەن, ەسى دۇرىس قازاقتىڭ ايەلى قوناققا باس كوتەرىپ كىرمەيدى. جامان-جاقسى بولسىن باسيەڭ امان. ەكىنشى قاتەلىگىڭ – باستى شۇيكە جاعىمەن اكەلگەنىڭ. قوي شۇيدەسى ەمەس, تۇمسىعىن العا بەرىپ جۇرەدى. ءۇشىنشى قاتەلىگىڭ – قويدىڭ ءتىسىن قاقپاي اكەلگەنىڭ. بۇل – ەڭ الدىمەن تازالىق. قوي ءتىسىنىڭ تۇبىندە نە جاتقانىن قايدان بىلەسىڭ؟ ءشوپ جەيتىن, جەم جەيتىن مال عوي. سودان كەيىن مۇنىڭ ەكىنشى ماعىناسى بار. قازىر ۇمىتىلعان. كونەكوزدەر بولماسا, كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن جاعىن دا ايتايىن. قازاقتار تالاي نارسەنى ىم, تۇسپال, يشارا ارقىلى بىلدىرگەن تەكتى حالىق. سونىڭ ءبىرى وسى قاعىلعان تىسكە بايلانىستى. سىيلاسىپ جۇرگەن ەكى ادامنىڭ بىرەۋى الدەنەگە رەنجىپ, بىراق سونى ء«سوز كوبەيەر» دەپ ايتا الماي جۇرسە, ءوزى رەنجىپ جۇرگەن ادام ۇيىنە كەلگەندە ەتپەن بىرگە الدىنا ءتىسى قاعىلماعان باستى اكەلەدى. سوندا باس ۇستاعان ادام ء«ا-ءا, مىنانىڭ ىشىندە ماعان دەگەن ءبىر قىجىلى بار ەكەن, ءتىسىن باسىپ ءجۇرىپتى-اۋ» دەپ ۇعا قويادى. ءارى قاراي رەنىشتىڭ ءتۇيىنىن شەشىپ, تۇسىنۋگە بەت تۇزەيدى. ال ءتورتىنشى قاتەلىگىڭ – باستى قاسقالاماي اكەلگەنىڭ. تالايلار مۇنىڭ ءمانىن ۇقپايدى. ول – ء«تورت قۇبىلاڭ تەڭ بولسىن, ماڭدايىڭ اشىق بولسىن» دەگەن ىزگى تىلەك...».
بۇل باتىر باۋكەڭنىڭ ەستى ءسوزى. وسىنى ەستىگەندە كەلىنى زەينەپ اپامىزدىڭ دىمى ىشىنە ءتۇسىپ, كوزى قاراۋىتىپ كەتكەنىن ايتادى. ءتىپتى, ءوز ەستەلىگىندە: «بۇرىسكەنىم سونشالىق, قۇرتتاي تەسىككە سىيىپ-اق كەتەر ەدىم», – دەپ اعىنان جارىلادى. ەندى ويلاڭىزشى, بۇگىندە سالتىنان از-كەم اداسىپ, ءسال كوز جازىپ قالعانى ءۇشىن ءوز ۇياتىنىڭ وتىنا مۇنشا ورتەنىپ, وسىنشا وپىق جەيتىن يبالى, يناباتتى كەلىننىڭ قاتارى كوپ پە, سيرەك پە؟ مومىش ۇلىنىڭ سىن-تەزىنە سالىپ كەپ جىبەرسەڭىز, ارينە از. ءجۇزدىڭ ءبىرى, بالكىم, مىڭنىڭ ءبىرى بولار؟..
حوش, باس تۋرالى ءباتۋالى ءسوزدىڭ باس-اياعى بۇل ماقالامەن بىتپەسە كەرەك. داناگوي قازاقتىڭ «التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز» دەگەن قيسىنىنا سالىپ تا كوردىك. اتالعان ءداستۇر توڭىرەگىندە كوپ دەرەككە كومىلدىك سوسىن. سويتتىك تە سونىڭ ىشىندەگى كەلەسى ءبىر سۇيەكتى دەگەن ءسوزدى ەكشەپ الدىق. مۇنى دا ءسىزدىڭ ءبىر قاجەتىڭىزگە جارار دەگەن نيەتپەن ورتاعا سالعاندى ءجون دەپ تاپتىق, الديار وقىرمان.
ەرتەدە سارامان مەن قارامان دەگەن ەكى دوس ءومىر ءسۇرىپتى. كۇندەردىڭ كۇنىندە سارامان دوسىنا رەنجىپ قالادى. بىراق ونىسىن تامىرىنا ايتپايدى. ءبىر كۇنى قارامان اتقوسشىسىن ەرتىپ وعان قوناققا كەلەدى. ىشىندە رەنىشى سايراپ تۇرسا دا سارامان دوسىن قۇشاق جايا قارسى الادى. ىلە-شالا مال سويىلىپ, قازان كوتەرىلەدى. ءسويتىپ ەتپىسىرىم ۋاقىت ءوتتى دەگەندە قوناقتار الدىنا باس تا كەلەدى. وسى ارادا اتقوسشىسى الدارىنداعى باستىڭ تىستەرى قاعىلماعانىن بايقايدى. ال دوسى ونى بايقامايدى. سونىمەن ەت جەلىنىپ, قىمىز ءىشىلىپ, قوناقتار ارقا-جارقا بولىپ ۇيىنە قايتادى. سوندا جولاي اتقوسشىسى:
– مىرزا, دوسىڭىز باس تارتقاندا قويدىڭ ءتىسىن قاقپاي اكەلدى. سىزگە ءبىر رەنىشى بار ەكەن, – دەيدى. باي شوشىپ كەتىپ:
– قالايشا؟ رەنىشى بولسا, باس تارتىپ سىيلاماس ەدى, – دەپ جاۋاپ بەرەدى. اتقوسشىسى:
– مارقۇم اكەم ايتۋشى ەدى. قازاق بىرەۋگە رەنجىسە, بەتىنەن الماعان. وزگەنىڭ كوڭىلىنە قاياۋ, جۇرەگىنە قىلاۋ سالارمىن دەپ ساقتىق ەتكەن. نازىن تۇسپالمەن, ىممەن بىلدىرەدى. مۇسىلماندىقتا بىرەۋدىڭ كوڭىلىن قالدىرعان مىڭ قاعبانى بۇزعانمەن بىردەي. سوندىقتان داۋدە بولسا دوسىڭىز سىزگە رەنىشىن ءبىلدىردى. قوناق ەستى بولسا, بۇل سىردى ءوزى-اق تۇسىنەر دەگەن, – دەيدى.
وسى ارادا باي اتتىڭ باسىن كەرى بۇرىپ, ات-شاپان ايىبىن اتاپ, دوسىنان كەشىرىم سۇراپتى. مۇنى دا ءبىز ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان ەستىگەنبىز. قانداي كورەگەندىك دەڭىزشى؟! تىپتەن تاڭعالۋدان ارتىق ءسوز تابا المايسىڭ. مۇنداي سالتتىڭ سارقىنشاعى دا قالماۋعا اينالعان بۇگىنگى قوعامدى ويلاپ ءبىر, ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ نە كۇي كەشەتىنىن ويلاپ ەكى قىنجىلا تۇسەسىڭ...
مۇندايدا ءوزىڭنىڭ سالت-ءداستۇرى تاياز ۇرپاق وكىلىنە اينالعانىڭدى ءبىلىپ, شىن مانىندە قۇندى ءبىر قازىناسىن جوعالتقان جانداي الاسۇرۋىڭنىڭ ءوزى نەدەن حابار بەرەدى دەپ ويلايسىز؟ سەبەبى – ءبىز شىن مانىندە جوعالعانىمىزدى تۇگەندەپ جۇرگەن ۇلتپىز. بالكي, ءبىزدىڭ بۇل اڭگىمەمىز دە سول جوقتاۋشى, جوقشى كوڭىلدىڭ ءبىر تالپىنىسى شىعار. ەسكىدەن قالعان ەستى اڭگىمەلەرگە ءبىر ءسات قۇلاق ءتۇرىڭىزشى, بىزدىڭشە «رۋحاني جاڭعىرۋ» دەگەنىمىز سول...
