سارىوزەن مەن قاراوزەندەگى سۋ ازايعاندىقتان قامىس-سامار كولدەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى قۇرعاپ جاتىر. بيىل, اسىرەسە جاڭاقالا, قازتالوۆ اۋداندارى تۇرعىندارى كوپ قيىندىق كوردى. بۇرىن جەكە اۋدان بولعان, توقسانىنشى جىلدارى تاراتىلىپ, وزگە اۋدانعا قوسىلعان تايپاق وڭىرىندەگى قوجالىقتار دا قۇرعاقشىلىق سالدارىنان جىل سايىن قينالىپ وتىر. ويتكەنى بۇرىن ازناباي-تايپاق سۋ ارناسى جۇيەسى وڭىردەگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ قاجەتىن وتەيتىن. قۇرعاپ قالعانىنا ونداعان جىل بولدى. تايپاقتان قاراتوبەگە قاراي تارتىلىپ, بىرنەشە ەلدى مەكەندى اۋىز سۋمەن قامتىعان سۋ قۇبىرى دا الدەقاشان ىستەن شىققان. ادامعا دا, ءتورت ت ۇلىك مالعا دا سۋ بولماعاندىقتان, كوپتەگەن ەلدى مەكەندەر, بۇرىنعى بولىمشەلەر ءتۇپ كوتەرىلىپ كوشىپ, ورنىندا جۇرتى قالدى.
وڭىردەگى حالىقتىڭ جانايقايى تۋرالى گازەتىمىزدە بىرنەشە رەت ماسەلە كوتەرىلىپ, ماقالا جازىلدى. بۇل ماسەلەلەر بولاشاقتا قالاي شەشىلەدى؟ ءوڭىر حالقى سۋ تاپشىلىعىنان قۇتىلا الا ما؟ جىل سايىن تارتىلىپ بارا جاتقان ترانسشەكارالىق جايىق وزەنىنىڭ الداعى تاعدىرى نە بولماق؟
جاقىندا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى عالي ەسقاليەۆكە قويىلعان سۇراقتاردىڭ ءبىرازى ءدال وسى سۋ تاپشىلىعى تۋرالى بولدى. تومەندە ءوڭىر باسشىسىنىڭ ءوز اۋزىنان شىققان جاۋاپتاردى ىقشامداپ بەرىپ وتىرمىز.
جايىق وزەنىنىڭ جايى
باستاۋىن رەسەي جەرىندەگى ورال تاۋلارىنان الاتىن جايىق وزەنىنىڭ دەڭگەيى سوڭعى ەكى جىلدا ەرەكشە ءتۇسىپ, سوڭعى 50 جىلداعى ەڭ تومەن كورسەتكىشتى كورسەتكەن. عالىمدار مۇنى ەكولوگيالىق اپات دەپ دابىل قاعۋدا. جايىقتىڭ ورتاشا دەڭگەيى ادەتتە 594 سم شاماسىندا بولسا, بىلتىر ونىڭ كولەمى 240 سم-دەن اسپادى. ونىڭ ۇستىنە بيىلعى قىس قارسىز, جاۋىن-شاشىنسىز بولدى. ەكولوگتار «ەگەر سۋ دەڭگەيى وسىلاي قۇلدىراي بەرسە, جايىق ماۋسىمدىق وزەن بولىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن» دەگەن سۇمدىق بولجام ايتىپ جاتىر.
– جايىق وزەنىندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى مەملەكتارالىق دارەجەدە شەشىلۋى كەرەك. وسىدان ەكى اي بۇرىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولعانىمدا مەملەكەت باسشىسى وڭىردە قانداي ءتۇيىندى تۇيتكىلدەر بار ەكەنىن سۇرادى. سول كەزدە «باسقا ماسەلەنىڭ ءبارىنىڭ شەشىمى بار, تەك وسى جايىق وزەنى ماسەلەسىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە, قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا بىرلەسكەن تۇردە قاراماسا بولمايتىن سياقتى» دەپ ءمان-جايدى جەتكىزدىم, – دەيدى ع.ەسقاليەۆ.
نەگىزى بۇل تاقىرىپ, ياعني جايىق وزەنىندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى بۇرىن دا حالىقارالىق دەڭگەيدە كوتەرىلگەن. وزەن ارناسىنا سالىنعان جاساندى سۋ قويمالارىنىڭ كەسىرىنەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ورىنبور قالاسى تۇسىندا وزەن سۋى ابدەن تومەندەپ, جاياۋ ادام كەشىپ وتەتىندەي حالگە جەتكەن. جايىقتىڭ جانايقايىن جەتكىزىپ جۇرگەن مامانداردىڭ اراسىندا ورىس عالىمدارى دا كوپ.
– ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكولوگيا مينيسترلىگى جايىق وزەنىنىڭ ەكوجۇيەسىن قورعاۋ, وزەندى ساقتاۋ جونىندە ارنايى جول كارتاسىن جاساپ شىقتى. شىنىن ايتساق, ماماندار اراسىندا ازىرگە كەلىسىلگەن پىكىر جوق. ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءتۇرلى جولى ۇسىنىلىپ جاتىر. ءبىر عالىمدار جاعانى بەكىتۋ كەرەك دەسە, بۇلاقتاردىڭ كوزىن اشۋ قاجەت دەۋشىلەر دە بار. ەندى ءبىر توپ وزەننىڭ ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى. وزەن بويىنداعى جاساندى كەدەرگىلەردى جويۋ كەرەك دەگەن پىكىردى ۇستاناتىندار دا بار. قالاي بولعاندا دا وسى ۇسىنىستاردىڭ ءبارىن تالقىلاپ, ەكى مەملەكەت ءبىر جوبا جاساۋى كەرەك. بۇل ىسكە ەڭ مىقتى ساراپشىلار, عالىمدار, ماماندار تارتىلۋى قاجەت, – دەيدى وبلىس اكىمى.
قازاقستان مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەكارالاس وبلىستارى اراسىندا ءداستۇرلى قازاقستان-رەسەي فورۋمى بيىل پاندەميا سەبەبىنەن وتپەي قالدى. بۇل فورۋمدا جايىق وزەنى ماسەلەسى دە تالقىلانۋى قاجەت بولاتىن. وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ەكولوگيا مينيسترلىگى جاساعان ماسەلەنى شەشۋدىڭ ناقتى جوسپارىن قازىر رەسەي قاراپ جاتىر, ەگەر قولداسا, ناقتى جۇمىس باستالادى. وعان ۋاقىت كەرەك. جايىق وزەنىنىڭ ەكوجۇيەسىن قورعاۋ ءۇشىن ەكى ەلدىڭ بىرلەسكەن جوسپارى قاجەت.
ازىرگە «جىلاندى ءۇش كەسسە دە كەسىرتكەلىك قاۋقارى بار» دەگەندەي, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىن سۋمەن قامتۋ ءۇشىن جايىقتىڭ جىلاپ اققان سۋى الىنىپ جاتىر. «ورال-كوشىم» سۋلاندىرۋ جۇيەسىنە بۇرىن جايىق سۋىنىڭ ءبىر بولىگى ءوز اعىسىمەن شىعاتىن. بيىل وسى اڭعار تۇسىندا جايىقتىڭ اعىسىنا كولدەنەڭ بارجا قويىلىپ, وزەن سۋىن بۇرۋ ارەكەتى بايقالدى. كەلەسى جىلى سۋ دەڭگەيى تومەندەي بەرسە, قۋاتتى سۋسورعى قوندىرعىلار ارقىلى جايىق سۋى كوشىم كانالىنا جىبەرىلمەك.
قاراوزەن مەن سارىوزەن
رەسەيدىڭ ساراتوۆ وبلىسى اۋماعىنان اعىپ كەلىپ, قامىس-سامار كولدەرى جۇيەسىن قۇرايتىن قاراوزەن مەن سارىوزەننىڭ دە جاعدايى قازىر ءماز ەمەس. بۇرىن جاڭاقالا اۋماعىندا ۇلكەندى-كىشىلى 16 كول بولسا, سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە ەكەۋى قالىپ, قالعانى قۇرعاپ كەتكەن. سەبەبى بۇرىنعىداي جوعارىدان كەلىپ جاتقان وزەن سۋى جوق.
كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ساراتوۆ وبلىسى تۇسىندا ەدىل وزەنىنىڭ سۋى ارنايى قوندىرعىلار ارقىلى وسى قاراوزەن مەن سارىوزەنگە جىبەرىلىپ وتىرعان. كسرو قۇلاپ, مەملەكەتىمىز تاۋەلسىزدىك العالى رەسەيلىكتەر بۇل قىزمەتى ءۇشىن ءتيىستى تولەم الىپ كەلەدى. باتىس قازاقستان وبلىسى ساراتوۆ وبلىسىنان جىل سايىن 103 ملن تەكشە مەترگە جۋىق سۋ ساتىپ الادى. ول ءۇشىن رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنەن 3 ملرد تەڭگەگە جۋىق بولىنەدى.
– ءبىز تاريحي قۇجاتتاردى كوتەرىپ قارادىق. سويتسە بۇرىن قاراوزەن مەن سارىوزەنگە رەسەي جاعىنان جىلىنا 181 ملن تەكشە مەتر سۋ بەرىلىپ كەلگەن ەكەن. ءبىز سوڭعى كەزدە جىلىنا 80 ملن تەكشە مەتر سۋدى كەم الىپ جاتىرمىز. مىنە, وسى دەرەكتەردى كورسەتىپ, ۇكىمەتكە ايتىپ وتىرمىز. قوسىمشا 80 ملن تەكشە مەتر سۋ الۋ ءۇشىن رەسپۋبليكا قازىناسىنان تاعى 2 ملرد تەڭگەدەي قاراجات كەرەك بولادى. ەگەر بۇل جۇزەگە اسىپ, ساراتوۆ وبلىسىنان الىپ تۇرعان سۋىمىزدىڭ كولەمىن شامامەن 40-45 پايىزعا ۇلعايتساق, قازتالوۆ, جاڭاقالا اۋداندارىنداعى سۋ ماسەلەسى شەشىلەدى, – دەدى ع.ەسقاليەۆ.
كەشە عانا باتىس قازاقستان وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلىپ-كەتكەن ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى رومان سكليار دا بۇل ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا قانىعىپ كەتكەن. بيىل جازدا ءتورت ت ۇلىگىنە ىشەتىن سۋ تاپپاي, قىسقى مال ازىعىن وزگە اۋدانداردان ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولعان جاڭاقالالىقتار كەلەر جىلى بۇل ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلۋىنەن ءۇمىت كۇتىپ وتىر.
تايپاق ءوڭىرى
سوڭعى جىلدارى حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ, اسىرەسە اۋىل تۇرعىندارىن ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن مەملەكەتتىك باعدارلامالار شەڭبەرىندە ءبىراز ءىس اتقارىلدى. بۇگىندە باتىس قازاقستان وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ 88 پايىزى ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرلارىنىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىر.
دەگەنمەن وڭىردە ءالى دە 127 ەلدى مەكەن ساپالى اۋىز سۋدان تاپشىلىق كورەدى ەكەن. ءوڭىر باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل – اۋىلدار نەگىزىنەن 20-50 ادامعا دەيىن عانا تۇرعىنى بار شاعىن ەلدى مەكەندەر. بىراق مىڭعىرتىپ مال باعىپ, شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قولايلى قونىس بولعاندىقتان حالىق كوشكىسى كەلمەيدى. ەتتى مال شارۋاشىلىعىن ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ باسىم باعىتى ساناپ وتىرعان باتىس قازاقستان مۇنداي شاعىن مەكەندەردىڭ ماسەلەسىنە نازار اۋدارۋى كەرەك-اق. حالقى از بولعاندىقتان ساپالى سۋ, تابيعي گاز ءھام جول سەكىلدى وركەنيەت يگىلىكتەرىنەن ماقۇرىم قالعان مۇنداي اۋىلدار ءۇشىن ناقتى جوبا, بالاما شەشىمدەر بولا ما دەپ سۇراعانبىز. «اسىرەسە تابيعي سۋ كوزىنەن – وزەن-كولدەن الىس, قۇدىق قازسا, سۋى اششى بولىپ كەلەتىن اۋىلدار ءۇشىن جەراستى سۋ كوزدەرىن ىزدەۋ, اششى سۋدى تۇششىتۋ سەكىلدى جوبالار بار ما؟» دەگەن ساۋالىمىزعا عالي ەسقاليەۆ كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتاتىن جاۋاپ بەردى.
– تايپاق وڭىرىندە سۋ تاپشىلىعى بار, ونى بىلەمىز. سوندىقتان ءبىز بىلتىردان بەرى 3-4 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ قۇجاتىن ازىرلەدىك. مىسالى, جايىق-ازناباي-سوليانكا, جايىق-شالقار جوبالارىن جۇزەگە اسىرعىمىز كەلەدى. كەلەسى جىلى ۇكىمەت بۇل جوبالاردى قارجىلاي قولداسا, شالعاي اۋىلدار ماڭىنان 300 مىڭ گەكتارعا جۋىق قوسىمشا جايىلىم جەردى وندىرىستىك اينالىمعا قوسا الامىز. بۇل جوبالاردىڭ قۇنى شامامەن 4,5 ملرد تەڭگە بولادى. وبلىسىمىزعا كەلگەن ۆيتسە-پرەمەرگە دە بۇل جوبالار جونىندە باياندادىق. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ءتيىستى قۇجاتتاردى, سۇرانىستى بەرەمىز. وسى جوبالاردىڭ ناتيجەسىندە تايپاق جانە باسقا اۋىلداردىڭ ماسەلەسى شەشىلۋى ءتيىس, – دەدى ءوڭىر باسشىسى.
اكىمنىڭ ايتۋىنشا, ساپالى اۋىز سۋدان تاپشىلىق كورىپ وتىرعان ايماقتاردا جەراستى سۋ كوزدەرىن ىزدەگەن زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن.
– بىزدە جەراستى سۋ قورلارى كوپ. تۇتىنۋشى حالقى از شالعاي اۋىلدارعا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرىن تارتۋ وتە قىمباتقا تۇسەدى, ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمسىز. سوندىقتان شالعايداعى 127 شاعىن اۋىلدى جەراستى اۋىز سۋمەن قامتۋىمىز كەرەك. ءتيىستى قارجىلاندىرۋ بولسا, بۇل ءىس كەلەسى جىلى جۇزەگە اسادى, – دەيدى ع.ەسقاليەۆ.
