ەگەر توپونيميكا – گەوگرافيالىق وبەكتىلەردى زەرتتەيتىن ءتىل ءبىلىمىنىڭ سالاسى بولسا, توپونيميا مەملەكەت, اكىمشىلىك اۋماق, ەلدى مەكەندەر مەن جەر-سۋلاردىڭ سىر-سيپاتىن بىلدىرەتىن اتاۋلاردىڭ جيىنتىعى. ال كەيبىر كەزدە بەلگىلى ءبىر اتاۋ, نەگىزگى عىلىمي جانە پراكتيكالىق قىزمەتىمەن قوسا, مەملەكەتتىلىك پەن ەگەمەندىكتىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى بولاتىنى دا بار. وعان ەلىمىز ەگەمەندىك جاريالاپ, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىڭ جاڭا اتاۋىن بۇرىنعى قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكانىڭ ورنىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ اتاۋى ايقىن دالەل بولا الادى. تەك سودان كەيىن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى: ەلتاڭبا, ءانۇران, تۋ قابىلداندى. وسىنداي ەرەكشە جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ پرەزيدەنت ن.ءا. نازارباەۆتىڭ توپونيميكا عىلىمىنا دا كوپ كوڭىل بولەتىنى كوپشىلىككە ءمالىم.
ەگەر توپونيميكا – گەوگرافيالىق وبەكتىلەردى زەرتتەيتىن ءتىل ءبىلىمىنىڭ سالاسى بولسا, توپونيميا مەملەكەت, اكىمشىلىك اۋماق, ەلدى مەكەندەر مەن جەر-سۋلاردىڭ سىر-سيپاتىن بىلدىرەتىن اتاۋلاردىڭ جيىنتىعى. ال كەيبىر كەزدە بەلگىلى ءبىر اتاۋ, نەگىزگى عىلىمي جانە پراكتيكالىق قىزمەتىمەن قوسا, مەملەكەتتىلىك پەن ەگەمەندىكتىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى بولاتىنى دا بار. وعان ەلىمىز ەگەمەندىك جاريالاپ, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىڭ جاڭا اتاۋىن بۇرىنعى قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكانىڭ ورنىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ اتاۋى ايقىن دالەل بولا الادى. تەك سودان كەيىن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى: ەلتاڭبا, ءانۇران, تۋ قابىلداندى. وسىنداي ەرەكشە جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ پرەزيدەنت ن.ءا. نازارباەۆتىڭ توپونيميكا عىلىمىنا دا كوپ كوڭىل بولەتىنى كوپشىلىككە ءمالىم.
وعان توپونيميكا تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ تومەندەگى وتە ورىندى پىكىرى دالەل بولا الادى. «جالپى, بىزدە توپونيميكا ءالى دە بولسا ونشا دامىماي كەلەدى عوي دەيمىن. قازاقستانداعى بارلىق جەر اتاۋلارىنىڭ سوزدىگىن شىعارىپ, قاي اتاۋ قانداي جاعدايدا, قانداي ماعىنامەن قويىلعان, ول ءسوزدىڭ تۇپكى ءتۇرى قانداي بولعان دەگەندى عىلىمي تۇرعىدان انىقتاپ, كورسەتۋ كەرەك. جەرىڭە قويىلعان ات ەلىڭنىڭ ۇرپاقتارعا قالدىرىپ كەتكەن حاتى سياقتى عوي» («ەگەمەن قازاقستان», 14.10.2011 ج.).
پرەزيدەنت ن.ءا. نازارباەۆ بۇدان بۇرىن دا «انا ءتىلى» (11.05.2006 ج.) گازەتىنە جانە قازاق ءتىلدى گازەتتەردىڭ باس رەداكتورلارىنا بەرگەن سۇحباتتارىندا دا توپونيميكاعا ۇلكەن ءمان بەرەتىنىن, تاريحي اتاۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ, قازاق اتاۋلارىنىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقالارىنداعى ترانسليتەراتسيالىق بۇرمالاۋشىلىقتار مەن قاتەلەردى تۇزەتۋدىڭ كەرەكتىگىن ەسكەرتكەن بولاتىن.
ارينە, توپونيميكانىڭ قوعام ومىرىندە الاتىن ورنى وتە زور دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى, ادامداردىڭ ومىرلىك, وندىرىستىك جانە قوعامدىق ءىس-قيمىلدارى وزىندىك اتاۋلارى بار كوپتەگەن وبەكتىلەردەن تۇراتىن گەوگرافيالىق ورتانىڭ بارلىق اياسىندا, ناقتى اۋماقتىق كەشەندەردە وتەدى. سوندىقتان گەوگرافيالىق وبەكتىلەردىڭ اتاۋلارى بارلىق ۋاقىتتا سان-الۋان مىندەتتەردى ورىندايدى, ولارسىز ەشبىر قوعامدىق فورماتسيانىڭ ءومىر ءسۇرۋى قيىندىققا سوعار ەدى. بارلىق باعىتتا ارقيلى اقپاراتتارمەن حالىقارالىق تۇرعىدا الماسۋدىڭ وسكەلەڭ تاسقىنى گەوگرافيالىق اتاۋلاردى ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىمىزگە وتە قاجەتتى جانە مىندەتتى اتريبۋتتارعا اينالدىردى. توپونيمدەر ۇدايى تولىعا جانە جاڭارا وتىرىپ, وتكەن قوعامنىڭ دا, قازىرگى قوعامنىڭ دا جان-جاقتى سۇرانىستارىنا قىزمەت ەتتى جانە قىزمەت ەتۋدە, ولار تاريحتىڭ جالعاستىرعىش قۇرالى بولا وتىرىپ, بولاشاق ۇرپاقتارعا دا قىزمەت ەتپەك.
عىلىمي جانە پراكتيكالىق ماڭىزى بار توپونيمدەردەن تابيعاتتىڭ ارتۇرلىلىگى, تابيعي رەسۋرستاردىڭ بارلىعى نە جوقتىعى, جەر بەدەرى قۇرىلىمىنىڭ ءتۇر-سيپاتى, سىرتقى پىشىندەرى, لاندشافتىلاردىڭ الا شابىرلىعى, ءار جەردىڭ كليماتتىق جانە گيدروگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرى, سۋ كوزدەرىندەگى سۋدىڭ ساپاسى مەن مولشەرى, فلورا مەن فاۋنانىڭ بۇرىنعى جانە قازىرگى جاي-كۇيلەرى تۋرالى, جايىلىمداردىڭ ونىمدىلىگى مەن ماۋسىمدىلىعى تۋرالى, بەلگىلى ءبىر اۋماقتىڭ ەكولوگياسىنىڭ جۇتاۋى, سونداي-اق, تابيعي جانە باسقا وبەكتىلەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى, سانى مەن ساپاسى, ىشكى قۇرىلىمى مەن ءمانى ءبىر ورتاعا قاتىستىلىعى, تۇرعان ورنى جانە باسقا ەلەۋلى قاسيەتتەرى مەن بەلگىلەرى ايناداعىداي انىق كورىنەدى جانە تاعى باسقاداي ماعلۇماتتار الۋعا بولادى.
لەكسيكادا بۇرىننان تۇراقتالعان جەرگىلىكتى اتاۋلار جاڭادان ۇيىمداستىرىلعان اكىمشىلىك-اۋماقتىق جانە شارۋاشىلىق بىرلىكتەردى, ەلدى مەكەندەر مەن ولاردىڭ جەكە بولىكتەرىن, جاڭادان اشىلعان پايدالى قازبالاردىڭ كەن ورىندارىن اتاعان كەزدە پراكتيكالىق سۇرانىمداردى جاقسى قاناعاتتاندىرادى. توپونيمدەردىڭ تانىمدىق جانە اعارتۋشىلىق ماڭىزى وتە زور.
ەۋرازيانىڭ 5,0% اۋماعىن قامتيتىن قازاقستان جەرىنىڭ كولەمى بويىنشا دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ ءىرى مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى جانە وسى كورسەتكىش بويىنشا دۇنيە جۇزىندە رەسەيدەن, كانادادان, قىتايدان, اقش-تان, برازيليادان, اۆستراليادان,ءۇندىستاننان, ارگەنتينادان كەيىن 9-ورىن الادى. وسىنداي كەڭ-بايتاق اۋماقتا جاسالىپ, قورلانعان, اتا-بابالارىمىز كەيىنگى ۇرپاقتارعا مۇراعا قالدىرىپ كەتكەن, ميلليونداعان ەندوگەندىك (جەرگىلىكتى حالىق ءوز تىلىندە بەرگەن) توپونيمدەر حالىقتىڭ جادىندا ساقتالۋىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن جەتتى. بىراق, وكىنىشكە وراي, بۇل وراسان كوپ اتاۋلار ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر جەرگە تولىعىمەن جينالماي, جۇيەلەنبەي جانە جان-جاقتى زەردەلەنبەي كەلەدى. گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ ەڭ تولىق جيناعىن ءىرى ماسشتابى توپوگرافيالىق كارتالار قامتيدى. ولاردى جاساعان كەزدە گەوگرافيالىق اتاۋلارمەن ءارى قاراي جۇرگىزىلەتىن جۇمىستاردىڭ نەگىزى قالانادى, سوندىقتان, دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگىندە گەوگرافيالىق اتاۋلاردى رەتكە كەلتىرۋ, ولاردى ستاندارتتاۋ جونىندە جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ مەن تىكەلەي ورىنداۋ مەملەكەتتىك توپوگرافيالىق-گەودەزيالىق قىزمەتكە كەزدەيسوق جۇكتەلمەگەن.
گەوگرافيالىق اتاۋلاردى جيناۋ مەن جۇيەلەۋ اياسىندا قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ كەلگەن جۇمىستار مەن ولار تۋرالى اقپاراتتار ەگەمەندىك العانشا بۇرىنعى كسرو-دا جينالعان اۋلەتكە سۇيەنىپ كەلدى. قازاق كسر-ىنداعى گەوگرافيالىق اتاۋلاردى كاتالوگتاۋ جۇمىستارى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىندە, كەيبىر مينيسترلىكتەردە, ۆەدومستۆولاردا جانە عىلىمي مەكەمەلەردە ءجۇرگىزىلدى. ولار مامانداندىرىلعان (تاقىرىپتىق) تىزىمدەر جاسادى ءجانە ولاردى وقتىن-وقتىن جەكە انىقتامالىقتار تۇرىندە باسىپ شىعارىپ وتىردى. دالىرەك ايتقاندا, 1989 جىلعا دەيىن وقتىن-وقتىن قايتا باسىلىپ شىققان بۇرىنعى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ «اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبولىنۋ» اتتى انىقتامالىعىندا 10,8 مىڭعا جۋىق اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەر مەن ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋلارى جيناقتالدى. ول ۇزاق ۋاقىت ءارتۇرلى كارتالار مەن اتلاستاردى جاساۋدا جانە باسىپ شىعارۋدا نەگىزگى نورماتيۆتىك قۇجات قىزمەتىن اتقارادى. بىراق, ول ترانسليتەراتسيا تۇرعىسىنان العاندا ەشقانداي سىن كوتەرمەدى. وندا كوپتەگەن اتاۋلار بۇرمالانىپ بەرىلدى دە, ءبىر كەزدە جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ سول دۇرىس رەسىمدەلمەگەن قالپىندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە تاپسىرىلىپ, ودان كەيىن ونىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلىپ وتىردى. انىقتامالىقتىڭ تاعى ءبىر كەمىستىگى – ول ارقاشاندا ورىس تىلىندە باسىلدى دا, قازاق تىلىندە نۇسقا بولمادى. جانە وعان جەر-سۋ اتاۋلارى كىرمەدى. انىقتاماعا كىرگەن قازاق اتاۋلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ورىس تىلىندە بۇرمالانىپ, قاتە جازىلىپ كەلدى.
اتاۋلاردى جيناۋ مەن ولاردىڭ ەتيمولوگيالارىن انىقتاۋدا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جازىلعان تابيعي وبەكتىلەر مەن ەلدى مەكەندەر اتاۋلارىنىڭ تىزبەلەرى بار ارناۋلى توپونيميكالىق سوزدىكتەر ماڭىزدى ءرول اتقارادى. عىلىمي تۇرعىدان العاندا, ونداعان جانە جۇزدەگەن مىڭ جەرگىلىكتى قازاقتىڭ تاريحي گەوگرافيالىق اتاۋلارى وتە قۇندى, بىراق ولار قايتارىمسىز جوعالىپ كەتتى نەمەسە بىرتىندەپ جوعالۋدا. اشىق تۇردە پايدالانۋ ءۇشىن شىعارىلاتىن كارتالار ماسشتابتارىنىڭ ىرىلەنۋىنە بايلانىستى كۇرت وسكەن قازىرگى كەزدەگى سۇرانىمدارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جينالعان قولدا بار توپونيميكالىق قورى سايكەس كەلمەيدى. ءىرى ماسشتابتى توپوكارتالاردان, بارلىق ۆەدومستۆولىق انىقتامالىقتاردان, تاريحي جانە باسقا دەرەككوزدەردەن جينالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلارىنىڭ ابسوليۋتتىك اقپاراتتىق قورىن قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى ءپىسىپ جەتتى. جەرگىلىكتى تامىرى مەن دامۋىنىڭ كوپعاسىرلىق تاريحى بار قازاق اتاۋلارىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگى پاتشا زامانىندا جانە كەڭەس داۋىرىندە ۇلكەن ترانسليتەراتسيالىق بۇرمالاۋعا ۇشىرادى. كەيدە ارناۋلى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەرسىز اتاۋلاردىڭ اۋەلگى دۇرىس حالىقتىق نىسانىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل, توپونيمدەردىڭ مازمۇنىن اشۋعا قاجەتتى. مۇنداي توپونيمدەر «ءداستۇرلى» بولعان كەزدە جانە ولار سول قالپىندا دۇنيەجۇزىلىك كارتالار مەن اتلاستاردىڭ بەتتەرىندە, رەسمي حالىقارالىق قۇجاتتاردا بەكىتىلىپ قالسا توپونيميكاعا ۇلكەن زيان كەلتىرەدى. ورىس تىلىندە بۇرمالانعان اتاۋلار ءوزىنىڭ عىلىمي-اقپاراتتىق قۇندىلىعىن جوعالتادى, حالىقتىڭ زاڭدى رەنىشىن تۋعىزادى.
سوندىقتان مەملەكەتتىك تىلدە مىندەتتى تۇردە رەسمي قولدانۋ ءۇشىن بەلگىلەنگەن بارلىق ايتارلىقتاي گەوگرافيالىق وبەكتىلەردىڭ وزىندىك اتاۋلارى ءارتۇرلى جاعدايلاردا باسقا تىلدەردە دە مويىندالۋى جانە حالىقارالىق شارتتار مەن كەلىسىمدەردە, مەملەكەتارالىق شەكارالاردى بەلگىلەۋ مەن بەكىتۋ قۇجاتتارىندا, حالىقارالىق, پوشتالىق, تەلەگرافتىق جانە ەلەكتروندى بايلانىستاردا, ينتەرنەتتە, سونداي-اق, بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق پايدالانۋعا ارنالعان بارلىق رەسمي تىلدەرىندە كارتالار مەن اتلاستار جاسالعان كەزدەرىندە دۇرىس ترانسليتەراتسيالانىپ, بىرىڭعاي جانە تۇراقتى نۇسقادا جازىلۋى كەرەك. مىسالى, وتە ۇلكەن مۇناي-كەن ورنى ورىس تىلىندە كاراشىگاناك دەپ دۇرىس جازىلۋدىڭ ورنىنا كارچاگاناك دەپ قاتە جازىلۋدا.
توپونيميكانىڭ پروبلەمالارىن تەرەڭ ازىرلەۋسىز ءجانە توپونيميكالىق لەكسيكانى, مەنشىكتى اتتاردىڭ نوميناتسياسى (اتالۋى) مەن ولاردىڭ قۇرىلىمىنىڭ زاڭدىلىقتارىن زەردەلەۋسىز گەوگرافيالىق اتاۋلاردى دۇرىس جازۋدى سايكەستەندىرۋ مەن ستاندارتتاۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان رەسپۋبليكادا ورىسشا توپونيمدەردى جازۋدىڭ قازاقشا دۇرىس نۇسقاسىنا قوسا, قازاقشا توپونيمدەردى جازۋدىڭ ورىسشا دۇرىس نۇسقاسىن دا جانە ولاردىڭ كوپتەگەن كورسەتكىشتەرى جونىندەگى سيپاتتامالارىن قامتيتىن گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ مەملەكەتتىك كاتالوگىن جاساۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ۇلتتىق كاتالوگ تەك ءىرى ماسشتابتى توپوگرافيالىق كارتالارداعى بارلىق گەوگرافيالىق وبەكتىلەردىڭ اتاۋلارىن قامتىعاندا جانە كاتالوگتىڭ دەرەكتەرىن ەڭ ءجيى پايدالاناتىن ۇيىمداردىڭ ناقتى سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرعاندا عانا وڭتايلى دەپ سانالادى. بۇرىننان بەلگىلى, كاتالوگتى گەوگرافيالىق اتاۋلاردى بەلگىلەۋ جانە ولاردىڭ رەسمي جازىلۋىن تەكسەرۋ ءۇشىن كارتوگرافيالىق كاسىپورىندار, باسپالار, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى ورگاندار, ستاتيستيكالىق جانە باسقا ۇيىمدار پايدالانادى. كاتالوگتار نورماتيۆتىك سوزدىكتەردى, كارتالار مەن اتلاستار ءۇشىن اتاۋلاردىڭ يندەكستەرىن جانە باسقا انىقتامالىق ماتەريالدارىن دايارلاۋعا جانە باسىپ شىعارۋعا كومەكتەسەدى. كاتالوگتى جاساۋدىڭ قاجەتتىلىگى ءبىر گەوگرافيالىق وبەكتىنىڭ اتاۋىنىڭ جانە وعان قوسىلاتىن گەوگرافيالىق تەرميندەردىڭ ءارتۇرلى دەرەككوزدەردە ءارقيلى جازىلۋىن بولدىرماۋعا ءارى ولاردى تۇزەتۋگە بايلانىستى تۋىندادى.
ەگەمەندىك العاننان كەيىنگى جىلدارى رەسپۋبليكانىڭ نەگىزىنەن ەلدى مەكەندەرى مەن اكىمشىلىك-اۋماقتار بىرلىكتەرىنىڭ كوپتەگەن بۇرمالانعان اتاۋلارىن بىرتىندەپ تۇزەتۋ باستالدى, كوپتەگەن ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋلارى زاڭ بويىنشا قالپىنا كەلتىرىلدى. ال بىراق بۇرمالانعان فيزيكا-گەوگرافيالىق اتاۋلار رەسمي تۇردە قالپىنا كەلتىرىلمەي جاتىر.
وسىنداي ماڭىزدى پروبلەمالاردى ەسكەرە وتىرىپ جانە 1997 جىلى قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تىلدەر تۋرالى» زاڭدى, قر پرەزيدەنتىنىڭ 1998 جىلعى 5 قازانداعى № 4106 «تىلدەردىڭ جۇمىس ىستەۋى مەن دامۋىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» جانە 2001 جىلعى 7 اقپانداعى № 550 «2001-2010 جىلدارعا ارنالعان تىلدەردىڭ جۇمىس ىستەۋى مەن دامۋىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى» جارلىقتارىن ورىنداۋ ماقساتىمەن قر بعم-ءنىڭ گەوگرافيا ينستيتۋتى جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ جونىندەگى اگەنتتىگىنىڭ «ۇلتتىق كارتوگرافيالىق-گەودەزيالىق قورى» رمقك-مەن بىرلەسىپ 2001 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلارىنىڭ مەملەكەتتىك كاتالوگىن (سوزدىگىن)» جاساۋعا كىرىستى.
كاتالوگتىڭ نەگىزگى دەرەكتەرى ەسەبىندە ماسشتابى 1:100000-دىق كەزەكشى مەملەكەتتىك توپوگرافيالىق كارتادا كورسەتىلگەن فيزيكا-گەوگرافيالىق وبەكتىلەر مەن ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋلارى الىندى. سونىمەن قاتار, گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ توپونيميكالىق كارتوتەكاسىنىڭ دەرەكتەرى, ۆەدومستۆولىق, ستاتيستيكالىق جانە باسقا دا مالىمەتتەر پايدالانىلدى. كاتالوگتا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىستارى بويىنشا 120 مىڭداي جالپى گەوگرافيالىق اتاۋلارى (سىلتەمەنى قوسا ەسەپتەگەندە) قامتىلدى. ونىڭ 91,7 مىڭى جەكە گەوگرافيالىق وبەكتىلەردىڭ اتاۋلارى. سونىڭ 32,4 مىڭى ورونيمدەر (جوتا, تاۋ, شوقى, توبە, قىرات, ءۇستىرت, جول, توبەشىك, قورعان, ويىس, ساي, جىراساي, شاتقال, قولات, وزەك, جىرا, ۇڭگىر, جون, ارال, تۇبەك, قۇم, تەرەڭساي, اڭعار, قونىس جانە ت.ب. اتاۋلار), 27,0 مىڭى گيدرونيمدەر (وزەن, كول, شىعاناق, وزەن تارماعى مەن تارامى, ەسكى ارنا, قۇرعاق ارنا, بۇلاق (كوز, قاينار, تۇما), كولتابان, ۇساق قوپا (يلمەن), جايىلما تارماعى (ەرىك), بوگەن, توعان, كانال, ارىق, سور, باتپاق, قۇدىق جانە ت.ب. اتاۋلار), 24,6 مىڭى ەلدى مەكەن اتاۋلارى, 7,4 مىڭى زيرات, 0,2 مىڭى ورمان-توعاي, 0,2 مىڭدايى اۋماقتىق-اكىمشىلىك بىرلىكتەر اتاۋلارى.
كاتالوگ قازاق, ورىس تىلدەرىندە 32 تومنان تۇرادى. 12 وبلىس قازاق, ورىس تىلدەرىندە ءبىر-ءبىر تومنان بولسا, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان سياقتى ۇلكەن وبلىستار ەكى تومنان تۇرادى. ورىس تىلىندەگى كاتالوگ نۇسقالارىندا اۋەلى قازاق اتاۋلارىنىڭ ورىس تىلىندە دۇرىس جازىلعان ۇلگىسى, ونىڭ جانىندا قازاقشا اتاۋدىڭ دۇرىس ۇلگىسى بەرىلەدى. قازاق تىلىندەگى كاتالوگتاردا, كەرىسىنشە, اۋەلى وبەكتىنىڭ قازاقشا اتاۋى, ودان كەيىن ورىسشا دۇرىس ترانسليتەراتسياسى بەرىلەدى. بۇلاردان كەيىن ەكى ءتىلدى كاتالوگتاردىڭ ارقايسىسىندا وبەكتىلەردىڭ ءتۇرى (تاۋ, وزەن, كول, ەلدى مەكەن جانە ت.ب.), تۇرعان ورنى مەن اۋدانى, وزەندەردىڭ باستالاتىن جانە قۇياتىن جەرى كورسەتىلەدى. ورىس تىلىندەگى كاتالوگتاردا قىسقا عانا ءبىر سوزبەن ورىس تىلىندە ءار وبەكتىنىڭ ەتيمولوگياسى بەرىلەدى. مىسالى, انتروپورونيم (كىسى اتىنان قويىلعان جەر اتاۋى), گەنوگيدرونيم (رۋ اتىنان قويىلعان سۋ اتاۋى), فيتوورونيم (وسىمدىك اتىنان قويىلعان جەر اتاۋى) جانە ت.ب. بۇل دەرەكتەر ورىس ءتىلدى وقۋشىلارعا اتاۋدىڭ ءمانىن تۇسىندىرۋگە كومەكتەسەدى.
2013 جىلعا دەيىن كاتالوگتىڭ مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلىندەگى ەلەكتروندى جانە كىتاپتىق نۇسقالارى جارىق كوردى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلارىنىڭ مەملەكەتتىك كاتالوگىنىڭ ەلەكتروندى بولجامى قازىرگى زاماننىڭ دەڭگەيىندە ۇدايى قولداۋدى كەرەك ەتەتىن, وبەكتىلەردىڭ شىعۋ تەگى مەن تۇرعان ورنى, سونداي-اق, باسقا سيپاتتامالارى كورسەتىلگەن, رەسپۋبليكادا دا, شەتەلدە دە ولاردىڭ بىركەلكى جانە تۇراقتى جازىلۋلارىن قامتاماسىز ەتەتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنداعى گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ جۇيەلەنگەن قورى بولىپ تابىلادى. بيىلدان باستاپ كاتالوگتار ماسشتابى 1:25000 كارتالار بويىنشا تولىقتىرىلىپ, تۇزەتىلىپ قر ۇكىمەتى جانىنداعى مەمونوم-كوميسسياسىنىڭ بەكىتۋىمەن قايتادان باسىلىپ, جارىققا شىعىپ جاتىر.
قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىن قامتيتىن, قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە شىعاتىن كاتالوگتاردى جاساۋ ءۇشىن جاڭا نۇسقاۋلىقتىڭ كەرەكتىگى تۋىندادى. ويتكەنى, 1971 جىلى ماسكەۋدە جارىق كورگەن, كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ جانىنداعى گەودەزيا-كارتوگرافيا باس باسقارماسىنىڭ گەودەزيا, فەروتۇسىرۋ جانە كارتوگرافيا ورتالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, قازاق كسر عا-نىڭ ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى جانە گەوگرافيا سەكتورىمەن بىرلەسىپ ازىرلەگەن «قازاق كسر-نىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلارىن ورىس تىلىندە بەرۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىعى» قازىرگى تالاپقا ساي كەلمەدى. سوندىقتان اتالعان نۇسقاۋلىقتىڭ نەگىزىندە گەوگرافيا ينستيتۋتى, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى جانە جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ «كارتوگرافيا» رمقك-مەن بىرلەسىپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلارىن قازاقشادان ورىسشاعا جانە ورىس اتاۋلارىن قازاقشا بەرۋدىڭ نۇسقاۋلىعىن» دايارلاپ, باسپادان شىعاردى (الماتى, 2002 ج.). ول كەيىنگى جىلدارى رەسپۋبليكادا ەگەمەندىكتىڭ ناتيجەسى رەتىندە ۇلتتىق ساياسات پەن ءتىل يدەولوگياسىنىڭ اياسىندا بولىپ جاتقان تاريحي, قوعامدىق-ساياسي وڭ وزگەرىستەردى ەسەپكە الا وتىرىپ جاسالدى.
مۇنىڭ بارلىعى, ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق ستاندارتقا نەگىزدەلگەن گەوگرافيالىق اتاۋلاردى سايكەستەندىرۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتى تالاپ ەتكەنىندەي قازاق اتاۋلارىن ورىس تىلىندە دالمە-ءدال بەرۋدىڭ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندادى. قازاق اتاۋلارىن ورىس تىلىندە, سونداي-اق, دۇنيە ءجۇزىنىڭ باسقا تىلدەرىندە قولدانۋدى سايكەستەندىرۋدە جاڭا نۇسقاۋلىق وڭ ءرول اتقاراتىنىنا ەش كۇمان جوق.
نۇسقاۋلىقتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى جانىنداعى مەملەكەتتىك ونوماستيكالىق كوميسسيا بەكىتكەن (2002 ج.). سوندىقتان ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق مينيسترلىكتەرىنە, ۆەدومستۆولارىنا جانە مەكەمەلەرىنە ارنالعان مىندەتتى قۇجات بولىپ سانالادى.
سلامقۇل ءابدىراحمانوۆ,
گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى,
ۇكىمەت جانىنداعى مەملەكەتتىك
ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى.
