ماحامبەت پەن يساتاي ساربازدارىنا قارۋ-جاراق سوققان ۇستالار حاقىندا
وتكەن زامانداردا قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن, ەلدىگىن ساقتاۋ ماقساتىندا جاۋ وعىنان تايسالماعان, وتكىر سوزدەرىمەن سونداي ەرلىككە بارشانى جۇمىلدىرا بىلگەن نەبىر جاۋجۇرەك باتىرلار, جەزتاڭداي شەشەندەر, اقىندار بولعانى بەلگىلى. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ ءىرى تۇلعالاردىڭ ءبىرى, بۇگىندە تۋعانىنا 210 جىل تولىپ وتىرعان ماحامبەت وتەمىس ۇلى.
ماحامبەت پەن يساتاي ساربازدارىنا قارۋ-جاراق سوققان ۇستالار حاقىندا
وتكەن زامانداردا قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن, ەلدىگىن ساقتاۋ ماقساتىندا جاۋ وعىنان تايسالماعان, وتكىر سوزدەرىمەن سونداي ەرلىككە بارشانى جۇمىلدىرا بىلگەن نەبىر جاۋجۇرەك باتىرلار, جەزتاڭداي شەشەندەر, اقىندار بولعانى بەلگىلى. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ ءىرى تۇلعالاردىڭ ءبىرى, بۇگىندە تۋعانىنا 210 جىل تولىپ وتىرعان ماحامبەت وتەمىس ۇلى.
XVIII عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى XIX عاسىردىڭ اياعىندا جاڭگىر حان ورداسىن ويرانداۋ ماقساتىندا قولدارىنا قارۋ الىپ, حاندىق قاناۋعا قارسى قيمىل جاساعان حالىق بۇقاراسى مەن ونىڭ ۇيىتقىسى ءارى ۇيىمداستىرۋشى كوسەمدەرى – ارىستانداي ايباتتى, اتىشۋلى يساتاي تايمان ۇلى جانە باتىردىڭ سەمسەر ءسوزدى سەرىگى, اقىن-كومپوزيتور ماحامبەت وتەمىس ۇلى تۋرالى عاسىر جارىمنان استام ۋاقىت بويى تاريحي-زەرتتەۋ ماقالالار, وچەركتەر از جازىلعان جوق.
يۋنەسكو-نىڭ شەشىمىمەن 2003 جىلى حالقىنىڭ ەركىندىگى مەن بوستاندىعى ءۇشىن اقىرىنا دەيىن كۇرەسكەن ءور تۇلعا, باتىر ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويى الەمدىك دارەجەدە اتالىپ ءوتىلدى.
ماحامبەت بابامىزدىڭ اقىندىعى, باتىرلىعى, جالپى, كوتەرىلىس بارىسى تۋرالى ن.ساۆيچەۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ, ا.ريازانوۆ, ۆ.شاحماتوۆ, ە.بەكماحانوۆ, س.زيمانوۆ, ب.امانشين, ءا.ساراي, ت.ب. زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى كوپ. دەگەنمەن, بۇل كوتەرىلىستىڭ ءالى دە تولىق ەسكەرىلمەي جاتقان تۇسى بار. ماسەلەن, يساتاي مەن ماحامبەت ساربازدارىنا قارۋ-جاراق سوققان ۇستالار جايلى ايتقىم كەلىپ وتىر.
حالىق رۋحى نايزا مەن قىلىشتى قارۋ ەتىپ, ورىس زەڭبىرەكتەرىنە قارسى شاپقان. كيەلى ەلى مەن جەرىنىڭ تۇتاستىعىن قورعاپ, بوستاندىعىن ساقتاپ قالۋدا باتىر قازاق حالقى استىنداعى اتىنىڭ بەلىنە, ءوزىنىڭ سوم بىلەگىنىڭ كۇشىنە, الىپ جۇرەگىنىڭ تۇگىنە, بويىنداعى بەس قارۋىنىڭ ايباتىنا سەنىپ, ارقا سۇيەگەن.
تاريحشى, ەتنوگراف عالىم ن.كوشەكباەۆ يساتاي ورىستىڭ جان-جاقتى قارۋلانعان تۇراقتى ارمياسىمەن سوعىسقان باتىر, دەيدى. زەڭبىرەكپەن قارۋلانعان ارمياعا قارسى تۇرعان يساتايدان باسقا ەشكىم جوق. ول ورىس اسكەرلەرىن 9 رەت سوعىسقا ءتۇسىپ, ونىڭ 7-ۋىندە جەڭىسكە جەتكەن. يساتاي ساربازدارىمەن سوعىسقان ورىس اسكەرلەرىنىڭ باسشىلارى مانسۋروۆ, مەركۋلوۆ, پوكاتيلوۆ, بەكوۆتەر قازاق شارۋالارىنىڭ ەرجۇرەكتىگى تۋرالى ءوز پىكىرلەرىن جاسىرماعان. پوكاتيلوۆتىڭ پولكى يساتاي قولىنان 2 رەت جەڭىلىپ كەلگەندە گەنەرال پەروۆسكي وعان قاتتى ۇرىسسا كەرەك. سوندا پوكاتيلوۆ «يساتايدى مىلتىقتىڭ وعىمەن, قىلىشتىڭ جۇزىمەن, نايزاڭنىڭ ۇشىمەن الا المايسىڭ», دەپ تۋرا ايتىپتى.
ي.كەنجاليەۆتىڭ «يساتاي تايمان ۇلى» كىتابىنىڭ 62-بەتىندە «.....ءبىر توپ كوتەرىسشىلەر يساتايدىڭ كوكتاتىر دەگەن جەرىنەن وق-ءدارى دايىندايدى. ال ۇستالار نايزا, سۇڭگى, ايبالتا, قىلىش, مىلتىق, ت.ب. قارۋ-جاراق سوعادى. بۇل جەردى كوتەرىلىسشىلەر يساتايدىڭ كوكتاتىرى دەپ اتاپ كەتكەن», دەپ ناقتى جازىلعان. دەمەك جان-جاقتى قارۋلانعان ورىس ارمياسىن كۇيرەتكەن يساتاي ساربازدارىنىڭ قولىندا قارۋ-جاراق بولعانى انىق.
1836-1838 جىلدارى ىشكى ورداداعى يساتاي مەن ماحامبەت باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە تازىكە اداي, دوساحان, اپاناس, كوپەن, شاكىر, ت.ب. ۇستالار, ەلدەگى بەلگىلى زەرگەرلەر قوس باتىردىڭ قارۋلى ساربازدارىنا قارۋ-جاراق سوققان. سونىڭ ىشىندە وسى كوتەرىلىسكە بەلسەنە قاتىسقان ادامداردىڭ ءبىرى – ۇستا شاكىر تۇرلىعۇل ۇلى. ول 1787 جىلى بوكەي ورداسىندا دۇنيەگە كەلگەن. يساتاي جانە ماحامبەت باتىرمەن ۇزەڭگىلەس, نيەتتەس بولعان ءوز زامانىنىڭ قادىرلى ازاماتى, ۇلت ازاتتىعى جولىندا شايقاسقا شىققان ساربازدارعا زور ىقىلاس-نيەتپەن قارۋ-جاراق سوققان. شاكىر بابانىڭ اتا تەگىن جىكتەسەك – اداي-قۇدايكە-تازىكە-وتەي-سارى-قادىر-ساقال-تۇرلىعۇل.
شاكىر اتاعى بۇكىل نارىنعا جايىلعان ۇستا ءارى زەرگەر بولىپتى. ۇستالىق ونەر وعان باباسى قادىردەن اۋىسقان دەسەدى. قادىردىڭ ۇستا بولۋى جونىندە تاراعان مىناداي اڭىز بار. ون جاسار شاماسىندا قادىر ويناپ ءجۇرىپ, قىر استىنان بىرنەشە رەت بالعانىڭ داۋسىنداي شىڭىلدى ەستيدى. ونىسىن ءبىر كۇنى سارىعا ايتادى. ۇلكەندەر اۋەلى جاس بالانىڭ سوزىنە ءمان بەرە قويمايدى. بالا ۇنەمى شىڭىل ەستيتىنىن ايتا بەرگەن سوڭ, اقساقالدار الگى توبەنىڭ ارعى جاعىن ارالاپ, تاقىردا جاتقان ۇلكەن بالعا مەن مۇرىندى ءتوستى كورەدى دە, ولاردى الىپ كەلىپ: «بۇلار سەن ءۇشىن ادەيى جاتقان بولۋ كەرەك, ەندى يەسى ءوزىڭسىڭ», دەپ بالاعا تاپسىرادى. سول ساتتەن باستاپ قادىردىڭ قولىنان بالعا تۇسپەيدى. كەلە-كەلە ول ايگىلى ۇستا, ارۋاقتى زەرگەرگە اينالادى. وسى قاسيەت نەمەرەسى شاكىرگە دە قونادى. يساتاي مەن شاكىر اراسىندا ۇلكەن سىيلاستىق بولىپتى. وزىنەن ءتورت جاس ۇلكەن شاكىردى يساتاي قاتتى قاستەرلەسە كەرەك. يساتاي مەن ماحامبەت قول جيناعان كەزدە قاجەت بولعاندا شاكىر قاسىنا نەمەرە ءىنىسى اپاناستى الىپ, كۇنى-ءتۇنى قارۋ-جاراق سوققان. اپاناس زەرگەرلىگى باسىم جانە بىرقاتار مىلتىقتار جاساعان ۇستا. اپاناستىڭ شەبەرلىگىن شاكىر ۇستا جوعارى باعالايدى ەكەن.
1837 جىلدىڭ قازانىندا وردانى قاماعان 3 مىڭ جاساققا ماحامبەت پەن يساتاي قولى شاكىر سوققان قارۋمەن جاراقاتتانىپتى. ىشكى ورداداعى كوتەرىلىس باسىلعاننان كەيىن كوتەرىلىسكە قاتىسقانداردىڭ تۇگەلگە جۋىعى ۇستالىپ, باسقا ەلگە جەر اۋدارىلدى. ۇستالعانداردىڭ ىشىندە شاكىر مەن اپاناس تا بولىپتى. بىراق جاڭگىردىڭ ايەلى فاتيمانىڭ اقىلىمەن شاكىر مەن اپاناستى ءسىبىر ايداتپاي وردانىڭ وزىندە 3 جىل تۇتقىن ەسەبىندە ۇستايدى.
سول ءۇش جىل ىشىندە شاكىر ۇستا حان ورداسىنىڭ كوپتەگەن جيھازدارىن جاساعان. سونىڭ ىشىندە جاڭگىردىڭ اتىنان نيكولاي پاتشاعا سىي رەتىندە شاڭىراعى التىنمەن اپتالعان, كۇمىسپەن كۇپتەلگەن سەگىز قاناتتى كيىز ءۇيدى جاساپ, سىيعا تارتقان. جاڭگىر حان شاكىر ۇستانىڭ ەڭبەگىنە ريزا بولىپ, جاسىن ەسكەرىپ, ارتىنا ادام سالماي وردادا قالدىرتقان. شاكىر 1880 جىلى 93 جاسىندا دۇنيەدەن وزادى. شاكىر ۇستانىڭ قارۋ-جاراق سوققان ۇستا دۇكەنى «قاراباتىر» دەگەن جەردە ەكەن دەپ ايتىلادى. دەمەك سول كەزدىڭ وزىندە باتىرلارعا قارۋ-جاراق سوققان ۇستالار دا, شەبەرلەر دە باسىم بولعان.
ال يساتاي اۋدانىنىڭ تۇرعىنى, مادەنيەت سالاسىنىڭ ارداگەرى ا.شايحىعاليەۆتىڭ «اتىراۋ» گازەتىنىڭ 1991 جىلعى 15 قىركۇيەكتەگى سانىنداعى «كوتەرىلىسشىلەرگە قارۋ-جاراق سوققان كىمدەر؟» اتتى ماقالاسىندا كوپەن ۇستا جايلى انىق جازىلعان. كوپەن اعاش ۇستالىعىنا مىعىم بولعان. رۋى اداي. دايىن بولعان قىلىش, نايزانى ساپتامدى, ساداق جاق جاسايدى, ياعني اعاش ۇستالىعىمەن اينالىسقان. كوپەندى سول كەزدەگى حان تىڭشىلارى مەن تورۋىلشىلارى اڭدىپ ءجۇرىپ اتىپ تاستاعان. سۇيەگى ايباستا نارىن قۇمىندا قالعان. كوپەننىڭ سۇيەگىن كيىزگە وراپ ءبىر شاعىلدىڭ ەتەگىنە ەل ازاماتتارى جەرلەگەن. كەيىن ول شاعىل «كوپەن شوشاق» دەپ اتالىپ كەتكەن. قازىرگى اتىراۋ وبلىسى, يساتاي اۋدانى, چاپاەۆ سەلوسى, جانتەمىس قىستاۋىنان الىس ەمەس جەردە. مەتالدىڭ تاپشىلىعى ما, بولماسا قالىپتاسقان داعدى ما, ساربازدار شەتى ءمۇجىلىپ سىنعان قارۋدى ۇستاحانالارعا جونەلتىپ وتىرعان. ال ۇستالار مەتالل قالدىقتارىن قايتا بالقىتىپ, پايداعا اسىراتىن بولسا كەرەك. ۇستاحانالارعا قايتا بالقىتۋعا تاپسىرىلعان ساداق وعىنىڭ ۇشى (ماساعى) شاكىر سوققان كىشى قوزىجاۋىرىندى ەرتە كەزدە اپاناس زەرگەردىڭ شوبەرەسى قابي اقساقال ساندىقتىڭ تۇبىندە ساقتاپ قويعان. سول ساقتالعان ءبىر بولىگىن يساتاي اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ا.شايحىعاليەۆكە ەسكەرتكىش رەتىندە سىيلاعان.
ال سوڭعى كەزدە بەكىش ۇستا جايلى گازەت بەتتەرىندە جازىلىپ ءجۇر. بەكىش مۇڭايتپاسوۆ 1812 جىلى نارىن قۇمىندا دۇنيەگە كەلگەن. ۋفا قالاسىندا ءبىلىم العان. مەككەگە بارىپ قاجى اتانعان. زەرگەرلىك ونەرىمەن ۇستا رەتىندە ەل اراسىنا اتى شىققان.
ارعى تەگى تازىكەنىڭ توپاس اتاسىنان مۇڭايتپاس ۇلدارى بەكىش, مۇقىش, قوجاق. سارى اتاسىنان وتەي, ت.ب. ماحامبەتكە قارۋ-جاراق جاساپ بەلسەنە ارالاسقان كورىنەدى. بەكىش ماحامبەتكە ارنايى اشەكەيلەنگەن كۇمىستەلگەن قىلىش سوعىپ تارتۋ ەتكەن.
تالانتتى تۋمىسىنان مۇقىش,
بەكىش,
ونەردەن ورنەك العان ايقىش-ۇيقىش.
ءبىرى ءانشى, ءبىرى زەرگەر, ءبىرى اقىن,
قالدىرعان ۇرپاقتارعا وشپەس ناقىش.
جەبەسىن ماحامبەتتىڭ بەكىش سوققان,
كۇيمەيتىن شەبەرلىكتەن قولى وتتان.
اق تىلەۋ ايتىپ باتىر اعاسىنا,
ءۇش اۋىز جالىنداعان ولەڭ ايتقان.
اتاندىم تازىكەدە بەكىش شەبەر,
بويىما جاستايىمنان قويعان ونەر.
سىزگە ارناپ قىلىش سوقتىم باتىر اعا,
كەز بولسا قورعانارسىز قاۋىپ تونەر.
قارۋىڭ قايقى قىلىش جاۋعا شابار,
جاۋىڭنىڭ باسىن شاۋىپ ءوزىڭدى الار.
قىلىشپەنەن جاساعان جاۋدى شاپساڭ,
شاتتانىپ ەرلىگىڭە ەلىڭ تۇرار.
مىنە, بۇل جولدار يساتاي-ماحامبەت شارۋالار كوتەرىلىسىنە قارۋ-جاراق سوققان وتەي ۇرپاعىنىڭ ءبىر دالەلى.
ال اتىراۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ عىلىمي قور بولىمىندە ءجۇزباتىردىڭ قايراق تاسى ساقتالعان. يساتاي تايمان ۇلىنىڭ تۋىسى سارتوۆ ءجۇزباتىردىڭ قايراعى دەسەدى. رۋى بەرىش جايىق-تىلەۋكە. اتادان بالاعا جەتكەن اۋىزشا اڭگىمەلەر مەن دەرەكتەرگە قاراعاندا, كەزىندە ۇزىندىعى 2 مەتر شاماسىندا بولعان قايراق تاسپەن يساتاي تايمان ۇلى, ماحامبەت وتەمىس ۇلى جانە باسقا دا باتىرلار مەن ساربازدار قىلىشتارىن قايراعان دەسەدى. قايراقتى اتىراۋ وبلىسى, قىزىلقوعا اۋدانى, ميالى سەلوسىنىڭ تۇرعىنى اقسانىم قۇتتىباەۆا (1909 جىلى تۋعان) 1971 جىلى مۇراجاي قورىنا تاپسىرعان.
يساتاي باتىرمەن تىزە قوسىپ, ونىڭ سەنىمدى سەرىگى, تۋ ۇستاۋشى, ءارى باتىر, ءارى ەل اعاسى بولعان ماحامبەت بابامىزدىڭ ەرلىگى مەن قارا قىلدى قاق جارعان ادىلدىگىن بۇگىنگى ۇرپاق ماقتانىشپەن ەسكە الادى. ماحامبەتكە دەيىن دە, ودان كەيىن دە ەلى ءۇشىن ەڭىرەپ, حالقى ءۇشىن قان جۇتقان تالاي باتىرلار بولعان, بىراق ماحامبەت دەڭگەيىنە, ماحامبەت دارەجەسىنە جەتە الماعان.
ەلىمىز ەگەمەندىگىن الىپ, كوك تۋىمىزدى جەلبىرەتىپ الەمگە پاش ەتكەن تۇستا جالىندى جىرشى, ازاتتىق جولىندا كۇرەسكەن ماحامبەت پەن يساتايدىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, ەرلىگى مەن كۇش-جىگەرىن بوستاندىق ءۇشىن سارپ ەتكەن قاسىنداعى باتىرلارىن, باتىرلارعا كوتەرىلىس كەزىندە كۇنى-ءتۇنى قارۋ-جاراق سوققان ۇستالاردىڭ رۋحىنا باسىمىزدى ءيىپ, ولاردىڭ ەرلىگىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال.
نۇرگۇل قاميەۆا,
اتىراۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى.
