پىكىر • 16 قاراشا، 2020

داۋىرمەن بەتپە-بەت

499 رەت كورسەتىلدى

تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وردالى وتىزدىڭ شەرۋىندە يىقتاسىپ نىق باسۋعا نۇسقايتىن بۇلجىماس باعىتتارى، ۇلت جوسپارى، «ماڭگىلىك ەل»، «رۋحاني جاڭعىرۋ» يدەيالارى مەملەكەت دامۋىنىڭ ۇزاق جىلدارعى ديرەكتيۆالىق تەزيستەرىنە اينالسا، ەل پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» جولداۋىنان تۋىندايتىن مىندەتتەر ءبىزدى جاڭاشا جۇمىس ىستەۋگە، مەملەكەتتىك رەفورمالاردى تابىستى جۇرگىزۋ جولىندا اقىل-ويىمىز بەن ءبىلىم-بىلىگىمىزدى، قايرات-جىگەرىمىزدى، ىزدەنىس-ىسكەرلىگىمىزدى جارقىراتا جۇمساۋعا ۇندەيدى.

قازىر الەم سوڭعى 100 جىل ىشىندە بولماعان اسا كۇردەلى داعدارىستى باستان وتكەرۋدە. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، جاھاندىق ەكونوميكانى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كەمىندە 5 جىلعا دەيىن ۋاقىت قاجەت.

«دەي تۇرعانمەن، بولاشاقتا كوش باس­تايتىن مەملەكەتتەردىڭ باسەكەگە ءتۇسۋ قابىلەتى ءدال وسىنداي داعدارىستار مەن ىرگەلى وزگەرىستەر كەزىندە شىڭدالادى. قازاقستان جاڭا الەمدە ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الۋعا ءتيىس» دەپ باستالاتىن ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىنىڭ التىن ارقاۋى – «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» ەندىگى كەزەكتە ەشكىمگە ەلىك­تەپ-سولىقتاماي، ەسەمىز كەتكەن تۇستار­دىڭ ورنىن تولتىرىپ، ەل ومىرىندەگى ەڭسە­گەي ماسەلەلەردى ەكشەپ، بيلىك پەن بۇقارا بولىپ بىرلەسە شەشۋ جولدارىن ۇسىنىپ وتىر. دەمەك، مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ بىلتىرعى «سىندارلى قوعام­دىق ديا­لوگ – قازاقستاننىڭ تۇراق­تى­لىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» جول­داۋىن­داعى تەگەۋرىندى تۇجىرىمدار باس­تاپ­قى ينەرتسيالىق قۋاتىن ۇدەتىپ، بۇگىن­گى باس­تى قۇجاتپەن كىرىگە جىمداسىپ، جاۋاپ­كەرشىلىك پەن مىندەتتەر ءبولىنى­سىن اي­قىنداپ، قازاق ۇلىسىنىڭ دامۋ ستراتە­گيا­­سىنىڭ تۇتاس پانوراماسىن قۇرايدى.

بۇل رەتتە جولداۋدىڭ ءون بويىندا سىم­­داي تارتىلعان 11 باعىتتىڭ قاي-قاي­سى­سىنىڭ دا حالىقتىڭ كوكەيىندەگى تۇيت­كىلدەر مەن ءۇمىت پەرنەسىن ءدوپ باس­قان، وسىعان دەيىن قول جەتكىزگەن كەلەلى كور­سەتكىشتەرىمىزدىڭ قاباتىندا قوردالانىپ، ىلگەرى ۇمتىلعان قادامىمىزدى ىلگەكتەي تارتقىلاعان، كۇندەلىكتى پەندەلىك تىر­شىلىكتەرىمىزدە ءسات سايىن بەتتەسىپ، توبى­عىمىزدان تۇساۋلاعان، قوعامدىق وي-پى­كىردىڭ قوزعالىسىن تەجەپ، الەۋ­مەتتىك بەلسەندىلىگىمىزدى باسەڭدەتەتىن ستە­رەو­تيپتىك قالىپتاردان ارىلۋعا جول اش­قان نەگىزگى فاكتورلار ەكەنىن ايتۋىمىز ورىندى. «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەسەك تە، «قيمايتىن»، بىراق اتاننىڭ بەلىن قي­ناي­تىن «ەسكى كەبەجەلەردى» «جۇرتتا» قال­­دىراتىن ۋاقىتتىڭ جەتكەنى عوي بۇل!

بيلىك جاڭا رەفورمالىق وزگەرىستەردى وزىنەن باستاپ وتىر. تىكەلەي پرەزيدەنت باعىنىسىنداعى ستراتەگيالىق جوسپار­لاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىن جانە رەفورمالار جونىندەگى جوعار­عى پرە­زي­دەنتتىك كەڭەس قۇرۋ – مەمل­ە­كەت­تىك باسقارۋدىڭ بىرەگەي ۇلگىسىن قالىپ­تاس­تىرىپ قانا قويماي، «ادام رەسۋرستارىن بارىنشا جۇمىلدىرىپ، ياعني جەكە سەكتور مەن قوعام وكىلدەرىن تولىققاندى سەرىكتەستەر رەتىندە جۇمىستىڭ بارلىق كەزەڭىنە – جوسپارلاۋعا، ورىنداۋعا جانە باعالاۋعا تارتىپ»، ءىس-قيمىل ۇدەرىسىندە تۇپكى ناتيجەلەردى قامتاماسىز ەتپەك. وسىلايشا ءوزىمىز كوپتەن كوكسەپ جۇرگەن ازاماتتىق قوعامنىڭ شىنايى مودەلى ورنىقتىرىلادى. ايتپەسە، باس-باسىنا بي بولعان سان-سالالىق مينيسترلەردىڭ دەكوراتيۆتىك «رەفورمالارىنان» دىڭ­كە­لەپ بىتكەنىمىز قاش-شان! «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» شىعار، بىراق اششى دا بول­سا اشىعىن ايتايىق، داقپىرتتىڭ جۇ­مى­رىندا جوعالعان قوماقتى قارجىنىڭ سۇراۋى بولدى ما؟ نارقى كەلمەگەنمەن، نيەت ءتۇزۋ، ەشكىم جازالانبايدى. ەڭ ارىسى، «رەفورماتورىڭىز» ورنىنان ءتۇسىپ نەمەسە باسقا قىزمەتكە اۋىسىپ، ءتىپتى كەيبىرى جوعارىلاپ كەتىپ جاتادى.

«سان الۋان كورسەتكىشتەر مەن ين­ديكا­تورلاردان تۇراتىن مەملەكەتتىك باع­دار­لامالار ازىرلەۋدى توقتاتۋ قاجەت. بار­شا ازاماتقا تۇسىنىكتى، قىسقا ءارى نۇسقا ۇلت­تىق جوبالار فورماتىنا كوشكەن ءجون» دەپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جول­داۋدا ايتقانىنداي، مەملەكەتتىك قىز­مەت جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ، كاسىبي بى­لىك­­تىلىگى جوعارى، وزىق تاجىريبەلەر جيىن­تىعىن بويىنا سىڭىرگەن، باستاماشىل، زيالى مامانداردى جاساقتاۋ ار­قىلى قايتا قۇرۋ، مەملەكەتتىك اپپارات پەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىن 2020 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن 10، 2021 جىلى 15 پايىزعا قىس­قارتۋ، ۇنەمدەلگەن قارجىنىڭ ەسەبىنەن قال­عان قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن كوبەي­تۋ شارالارىنا ۇلاسۋى كوڭىل كون­شىتەدى. «ەڭبەكاقىسى از مەملەكەتتىك قىز­مەت­تىڭ قوعام ءۇشىن پايداسىنان زيانى كوپ. بۇل ماسەلەگە جەتە نازار اۋدارماۋ كەرى كەتۋگە، بىلىكتىلىك پەن باستاماشىلدىقتان ايىرىلۋعا، سونداي-اق ەڭ سوراقىسى، جەم­قورلىققا اكەپ سوقتىرادى» دەگەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ «دياگنوزىمەن» كەلىسپەسكە امالىڭ جوق.

 مەن 1996-1999 جىلدارى قىزىلوردا قالاسىنىڭ اكىمى قىزمەتىن اتقاردىم، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ ەكى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولدىم. سوندىقتان مەملەكەتتىك قىز­مەتتىڭ جاي-كۇيى ەتەنە تانىس. ايتا­تىنى جوق، سوڭعى جيىرما شاقتى جىلدا مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ شتات بىرلىكتەرى تىم ۇلعايىپ كەتتى. مينيسترلىكتەردە، كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا، قالا بەردى ايماقتىق دەپارتامەنت، باسقارمالاردا بيلىك بۋىندارى قوسارلانىپ ءجۇر. قىزمەتكەرلەر كوكتەمگى قۇس قونعان كولدەي جىرتىلىپ-ايىرىلادى. ءبىر-بىرىنە سەنبەيتىن مەكەمەلەر ءتارىزدى ەكى جاعى دا تەكسەرۋ جۇرگىزەدى. مىسالى، وبلىستاردا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ءتورت باسقارما بار. ەكەۋى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە، ەكەۋى وبلىس اكىمىنە باعىنادى. توتەنشە جاعداي ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ەكى قۇرىلىم دا سولاي. ءبىرى – مينيسترلىككە، ەكىنشىسى وبلىس اكىمىنە قارايدى. ورمان، اڭ شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قۇرىلىمدار دا ءبىرىن-ءبىرى قايتالايدى. قوسارلانعان سوڭ، كەيدە ءبىر-بىرىنە باعىن­باعاندىقتان، ماسەلەنىڭ شەشۋسىز قالاتىن كەزدەرى دە بولادى. وسىنىڭ ارا جىگىن اجىراتۋ، كىمنىڭ نەمەن اينالىساتىنىن ايقىنداۋ ماسەلەسى پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءوزى مىندەتتەگەن تالاپتارىمەن ۇيلەسەدى. باسقارۋ تەورياسى بويىنشا دا ءبىر ىسكە باسشىلىق جاساۋ كەزىندە قوسارلانعان جۇمىستارعا جول بەرىلەتىن بولسا، بەرە­كەسىزدىككە اكەپ سوقتىراتىنى بەلگىلى.

1

ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس، «ەQ»

پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت مارتەبەسىنە ارنايى توقتالۋىنىڭ ۇل­كەن ءمانى بار. جولداۋدا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى مۇلتىكسىز ورىنداۋ، باسقارۋ، ۇيلەستىرۋ، ەڭ الدىمەن، مەملەكەتتىك قىز­مەت­كەرلەرگە جۇكتە­لەدى. ەكستەنسيۆتىك سيپاتتان ينتەنسيۆتىك فورماتقا كوشپەسەك، «قويشى كوپ بولسا، قوي ارام ولەدى»، تۇپكى ناتيجەگە جەتۋدىڭ جولدارى اۋىرلايدى.

جانە ءبىر ويدى ۇشقىنداتساق، جوعار­عى قۇزىرلى ورگانداردا بولسىن، جەر­گىلىكتى باسقارمالاردا ما، قىزمەتى ءبىرىن-ءبىرى اينىتپاي قايتالايتىن بولىمدەر جەتكىلىكتى، شتاتتىق كەستەسى اجەپتاۋىر، تەح­نيكالىق مۇكاممالى مول. ال ولار­دى ۇستاپ تۇرۋعا قانشا قارجى جۇمسا­لاتى­نىن باعامداي بەرىڭىز. سەنات دەپۋتاتى كەزىمىزدە ءبىز پارلامەنتتىڭ كۇن تارتىبىندە وسى ماسەلەنى كوتەرگەن بولاتىنبىز. ورتالىقتاندىرىلعان بازاسى بار ساندىق جۇيەگە كوشىپ جاتقان تۇسىمىزدا ينكۋباتسيالىق باسقارما، ءبولىم، قۇرىلىمداردىڭ قاجەتى قان­شا؟ بيۋروكراتيالىق بوگەتتەردى بۇزعى­مىز كەلسە، ۇنەمدەلگەن قارجىنى الەۋ­مەت­تىك ماقساتتارعا جۇمساۋدى ويلاساق، مەم­لەكەتتىك اپپارات جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور شتاتتارىن قىسقارتۋ جانە ۇلتتىق كومپانيالاردى باسقارۋ ءىسىن جاقسارتۋ ۇدەرىسىندە مۇنى ەسكەرۋىمىز كەرەك.

جولداۋدىڭ بەتاشار سوزىندە پرەزي­دەنت: «قازىرگى كۇردەلى جاعدايدا الدىمىزدا تۇرعان باستى مىندەت – الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى، جۇمىس ورىندارىن جانە حالىقتىڭ تابىسىن ساقتاپ قالۋ. داعدارىسقا قارسى جەدەل شارالاردىڭ ەكى توپتاماسى قابىلداندى. ۋاقىتشا تابىسسىز قالعان 4،5 ميلليون­نان استام ازاماتىمىز 42500 تەڭگە مولشەرىندە كومەك الدى. بۇعان 450 ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجات جۇمسالدى. وسىنداي جاردەم كورشىلەس ەلدەردە، ءتىپتى، باسقا ءىرى مەملەكەتتەردە بەرىلگەن جوق.

الداعى ايلاردا كۇش-جىگەرىمىزدى بارىن­شا جۇمىلدىرىپ جۇمىس ىستەيتىن بولا­مىز. وسىعان دايىن بولۋىمىز كەرەك. ماسەلە تۋىنداعان كەزدە عانا شۇ­عىل قيمىلداماي، الدىن الا شارالار قابىل­داپ، بارلىعىن جان-جاقتى ويلاستىرىپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك» دەگەن بولاتىن.

وسى جولداردى وقىعانىمىزدا، ءالى دە ءاۋىرى باسىلا قويماعان پاندەميانىڭ شارىقتاۋ شەگىندە باسىمىزدان كەشكەن كۇردەلى جاعداياتتاردى ەسىمە ءتۇسىرىپ، كوڭىلىم بۇزىلسا دا، جۇقارعانمەن – تۇياعىمىز توزباي، قياعىمىز قيىلماي، ءداۋىردىڭ سىناعىنان امان ءوتىپ كەلە جات­قانىمىزعا شۇكىرشىلىك ەتتىم. كورونا­ۆيرۋس كەسەلىنەن ءبىزدىڭ ەلىمىز دە زور زارداپ شەكتى. جاراتىلىستىڭ مۇنداي جاماناتىن بۇرىن-سوڭدى كورمەگەسىن بە، ساقتىق شارالارىنا ونشالىقتى مويىن بۇرماي، ءبىر-بىرىمىزدەن وقشاۋلانباي، «قول سىنسا – جەڭ ىشىندە، باس سىنسا – بورىك ىشىندە» دەيتىن جايباراقاتتىلىققا سالىنىپ ءجۇرىپ، قارا دەرتتىڭ قاۋپىن اڭعار­ماي قالعاندايمىز. قينالعانىمىزدى، قۇرباندىقتار بولعانىن نەسىنە جاسىرامىز؟ سۇرىنگەن شىعارمىز، بىراق قۇلا­عان جوقپىز. قاسىم-جومارت كەمەل­ ۇلى­نىڭ ء«بىز ازاماتتاردىڭ ءومىرىن جانە دەن­ساۋلىعىن قورعاۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرى­مىزدى بىرىكتىردىك. وسىنداي سىن ساعاتتا ىنتىماعى جاراسقان حالقىمىز جۇدىرىقتاي جۇمىلدى. ىندەتپەن كۇرەس دانا حالقىمىزعا ءتان اسىل قاسيەتتەردىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى. وزگەگە قول ۇشىن سوزىپ، تىلەۋلەس بولۋ، توسىننان كەلگەن كەسەلگە قارسى تۇرۋ ماڭىزدى ەكەنى انىق بايقالدى» دەۋى يمانداي شىندىق ەندى!

پرەزيدەنت جولداۋىنداعى «جاڭا جاع­دايداعى ەكونوميكالىق دامۋ» باعىت­تارىن زەردەلەپ وقىعانىمدا، مەن العا قويىلعان مىندەتتەردىڭ الەۋمەتتىڭ بۇگىنگى كوڭىل كۇيى مەن مۇمكىندىگىنە، يگەرىلمەگەن يگىلىكتەردىڭ يىنىنە ورايلاستىرىلىپ تۇزىل­گەنىن اڭعاردىم. جولداۋدا ايتىل­عانداي، «ارتاراپتاندىرىلعان جانە تەح­نو­لوگياعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا قۇرۋ جاي قاجەتتىلىك قانا ەمەس. ءبىز ءۇشىن بۇدان باسقا جول جوق». ءىس-قيمىل ۇستىن­دە جاڭالىق اشاتىن پراكتيكالىق ديسسەر­تاتسياعا جۇك بولعانداي، كونتۋرلىق سۇلبا نەمەسە ۋتوپيالىق ۋاعىزدان اۋلاق، بيلىك پەن بارشانىڭ ناقتى جاۋاپكەرشىلىگىن نىعىزداعان تاراۋداعى جەتى قاعيداتتى:

  1. يگىلىكتەر مەن مىندەتتەردىڭ ءادىل ءبولىنىسى.
  2. جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ جەتەكشى ءرولى.
  3. ءادىل باسەكەلەستىك، كاسىپكەرلىكتىڭ جاڭا بۋىنى ءۇشىن نارىق اشۋ.
  4. ونىمدىلىكتى كوبەيتۋ، ەكونوميكانىڭ اۋقىمدىلىعىن جانە تەحنولوگيالىق سيپاتىن ارتتىرۋ.
  5. ادامي كاپيتالدى دامىتۋ، جاڭا ۇلگىدەگى ءبىلىم سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ.
  6. «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋ، قورشاعان ورتانى قورعاۋ.
  7. مەملەكەت تاراپىنان دايەكتى شەشىمدەر قابىلداۋ جانە سول ءۇشىن قوعام الدىندا جاۋاپتى بولۋ.

مەنىڭ نەگىزگى ماماندىعىم – ەكونو­ميست-عالىم. ۋنيۆەرسيتەتتە دە، قالا باس­قارۋ ىسىندە، سەنات قابىرعاسىندا دا پرە­زيدەنت كوتەرگەن ماسەلەلەرمەن تالاي مارتە بەتپە-بەت كەلىپ، تالقىلادىق جانە ۋاقىت كەڭىستىگىندە سولاردىڭ وڭدى شەشىلەتىنىنە سەندىك تە. سوندىقتان ءبىر كەزدە ارىپتەس بولعان، سىرتقى ساياساتتىڭ ساردارى، ۇكىمەت باسشىسى، مەملەكەتتىك حاتشى، بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى، سەنات سپيكەرى لاۋازىمدارىن اتقارىپ، جەر-جاھاننىڭ جاراقتى مەم­لەكەتتەرىنىڭ ىشكى-تىسقى قارىم-قاتى­ناسىن، يندۋستريالىق ورلەۋ تەتىكتەرىن، الەۋمەتتىك احۋالىن، ينۆەستيتسيا تارتۋ يىرىمدەرىن تەرەڭ زەرتتەگەن، ەكونوميكالىق ماڭىزدى مودۋلدەردى ەلىمىزدىڭ وندىر­گىش كليماتىنا بەرىك ورنىقتىرۋدى كوزدەگەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ۇستانعان تۇجىرىمداماسىن بار دىلىممەن قولدايمىن.

جەر اۋقىمى جونىنەن عالامدا توعى­زىنشى (2 ملن 724902 شارشى شاقىرىم)، ازيادا (قىتاي، ءۇندىستان، رەسەي) ءتور­تىنشى ورىندى يەلەنەتىن، ەۋروپانىڭ 12 مەملەكەتى ەركىن سىيىپ كەتەتىن، ءبىر عانا قاراعاندى وبلىسىنا 1 گەرمانيا نەمەسە 2 بەلارۋس، ءتىپتى ۇساقتاساق، 4 بولگاريانى ورنالاستىرۋعا بولاتىن قازاقستاندا مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى 126 ەلەمەنتتىڭ 99-ىن ءوندىرۋ مۇمكىندىگى بار. وعان 1225 ءتۇرلى مينەرالدار قوسپاسىن قۇرايتىن 5000-عا جۋىق كەنىشتى قوسىڭىز! مۇنشاما مۇكاممالدى سىرتقا شيكىزات كۇيىندە شىعارا بەرگەننەن ۇتارىمىز قايسى؟

قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى جولداۋدا دۇرىس ماسەلەنى قوزعادى: «قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعان اسا ماڭىزدى مىندەت – ونەر­كاسىپتىك الەۋەتىمىزدى تولىق پاي­دالانۋ». قازىر ەۋروپا ەلدەرىندە، شىعىس ازيادا، كورشىلەس مەملەكەتتەردە قاي­تا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن سالۋدىڭ زارۋلىك­تەرى جەتكىلىكتى. بىرىنشىدەن، وزىندىك شي­كى­زات قورلارى ارزىمايدى، الىستان ال­دىرۋعا شىعىن كوپ، ەكىنشىدەن، حالىق تىعىز ورنالاسقان ايماقتا ەكولوگيا­لىق تەپە-تەڭدىك بۇزىلادى، ءونىم قال­دىق­تارىن توگەتىن ورىن جوق، ونىڭ ۇستىنە «جاسىلداردىڭ» ەكپىنى قاتتى! ۇشىن­شىدەن، ساياسي فورماتتاردىڭ ءالسىن-ءالسىن وزگەرىپ وتىرۋىنان تۋىندايتىن ترانزيت تاسىمالىنىڭ كۇردەلىلىگى. تاعىسىن-تاعىلار... ال، اۋماعى 163 ميلليون حالقى بار 18 بانگلادەشكە تەڭ قازاق جەرىنە 163 زاۋىت سالساڭ دا، كوپتىك ەتپەيدى! «بۇل قارا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا، مۇناي حيميا­سى، كولىك قۇراستىرۋ جانە ماشينا جاساۋ، قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋ جانە باسقا دا سالالاردى قامتيدى». دۇنيە ءجۇزىنىڭ 146 ەلىمەن ەكونوميكالىق، گۋمانيتارلىق باعىتتا ىنتىماقتاسقان ەلىمىزدىڭ شيكىزاتتىق سەكتوردان شەتكەرى شىعىپ، ەكسپورتتىق باسىمدىققا يە بولۋى وسى فاكتورلارعا بايلانىستى.

بيىلعى جىلى قازاقستان حالقىنىڭ سانى 19 ميلليون ادامنان اسادى، ونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ سانى 13 ميلليون ادامدى قۇراماق. جەرگىلىكتى ۇلت ۇلەسى، قۇدايعا شۇكىر، جاستار اراسىندا ءوسىپ كەلەدى. 8 ميلليون 794 مىڭ ادام جۇ­مىس­پەن قامتىلعان، بىراق ونىڭ 6 ميلليون 700 مىڭى جالدامالى، 1 ميلليون 500 مىڭى جەكە جۇمىسشىلار، 262،1 مىڭ فەرمەر بار. ال جۇمىس كۇشى قۇرا­مىنا كىرمەيتىن 4 ميلليون ادامدى بىلاي قويعاندا، جارتى ميلليونعا جۋىق جۇمىسسىز تىركەلگەن. جولداۋدا كورسەتىلگەندەي، 2020-2021 جىلدارى 10+15 پايىز مەملەكەتتىك، «قازاگرو» مەن «بايتەرەك» حولدينگتەرىنىڭ بىرىگۋىنەن 50 پايىز قىزمەتكەرلەردىڭ قىسقاراتىنىن ەسكەرسەك، ۋاقىتشا جۇمىسسىزدار سانى كوبەيەيىن دەپ تۇر. سوندا ولار قايدا بارادى؟

ماماندىقتارىنا سايكەس جاڭادان قۇرىلعان وندەۋشى كاسىپورىنداردا، كولىك-لوگيستيكالىق كەشەندەرىندە، اۋىل شارۋاشىلىعىندا، شاعىن جانە ورتا بيزنەستە، تاعى باسقا سۇرانىستى سالالاردا جۇمىس ىستەيدى. قايتا، بۇرىن مەملەكەتتىك قىزمەتپەن اينالىسقان جاستار ەندى قوسىمشا ماماندىقتار الىپ، بيلىك باسپالداقتارىنداعى بىلىك­تىلىگى مەن تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ، جاڭا ەكونوميكالىق دامۋىمىزدا قۋات­تى، شەشۋ­شى ءرول اتقارادى. ولار ۇلتتىق ين­دۋستريانى وركەندەتۋ ءۇشىن جاڭعىر­تىل­عان زاڭنامالاردى تەز قاعىپ الادى جانە تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتە­دى، رەتتەلەتىن ساتىپ الۋ جۇيەسىنە بولىنە­تىن 15 تريلليون قارجىنى يگەرۋگە قاتى­سادى، وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ءوندىرىسىن بەس جىل ىشىندە كەم دەگەندە ءبىر جارىم ەسە ارتتىرۋعا ۇلەس قوسادى. دەمەك، مەملە­كەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور قىزمەتىن وڭتايلاندىرۋ – قازاقستاننىڭ الەۋەتىن كۇشەيتەتىن جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ءبىر پاراسىنا اينالماق.

پرەزيدەنت جولداۋىنداعى «ساپالىق تۇرعىدان مۇلدەم جاڭا ۇلتتىق يندۋس­تريانى دامىتۋ ءۇشىن جاڭعىرتىلعان زاڭناما قاجەت. وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ قاعيداتتارىن، ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن بەلگىلەيتىن «ونەركاسىپ ساياساتى تۋرالى» ءبىرىزدى زاڭ جىل سوڭىنا دەيىن ازىرلەنۋگە ءتيىس. مەملەكەت پەن ينۆەستورلار اراسىنداعى ۋاعدالاستىقتاردى بەكىتۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم جاسالادى. بۇل – جاڭا ءتاسىل» دەگەن تۇجىرىمدار ايتىلمىش سالانىڭ تۇعىرىن تاپجىلمايتىن، بولاشاعىن بايان­دى ەتەتىن، كەن قازبالارىنان باسقاعا قارجى قۇيۋعا ق ۇلىقسىزداۋ نەمەسە وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ومىرشەڭدىگىنە سەنىمسىز قارايتىن شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ سەزىگىن سەيىلتەتىن، بولماسا، ءساتتى ۋاقى­تىندا مول پايداعا كەنەلىپ، بىراق داۋ­لەتىن سىرت ەلدىڭ سەيفىندە ساقتاپ، پا­يىز­دىق وسىمىنە مالدانعان وتاندىق ءىرى كاسىپ­كەرلەرىمىزدىڭ قارجىلارىن «امنيس­تياسىز-اق» قازاقستانعا قايتا اكەلىپ، ءوندىرىسىمىزدىڭ وركەندەۋىنە جۇمساۋعا جول اشاتىن سەنىم گراموتاسى ىسپەتتى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى تاپسىرعان زاڭ­دى ازىرلەۋدە جانە قابىلداۋدا ينۆەس­تي­­تسيا تارتىمدىلىعى جانە كاسىپ يەلە­رىنىڭ جا­ۋاپكەرشىلىگى بارىنشا ەسكەرىلۋى ءتيىس.

مەن «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭىن» قازىپ وقىپ، عالىم تۇيسىگىمەن قادالا زەرتتەگەنىمدە، اڭعار­عانىم – بۇل جولداۋ ابستراكتىلىك ويلاردان ادا، ناقتى ارەكەتتەردىڭ قادامىن سانايتىن، ءزارۋ ماسەلەلەردىڭ سەبەپ-سالدارىن ءدال انىقتاپ، ولاردى ىسكەرلىكپەن شەشۋدىڭ جولدارىن ۇسىنعان، «سىرى دا، سىنى دا كەتپەيتىن»، سپرينتەرلىك ۋاقىتپەن شەكتەلمەيتىن كوپجىلدىق قۇندىلىق. جاسىراتىنى جوق، ءبىز ادەتتە، وسى كەزگە دەيىن جىل سايىنعى جول­داۋلاردى بيلىكتىڭ ءداستۇرلى ءىس-شارا­سى رەتىندە قابىلداپ، ونىڭ ۇزاق مەرزىمدىك مازمۇنىنا بويلاي بەرمەي، تەز ارادا اقپاراتتىق – ناسيحاتتىق توپتار قۇرىپ، جەر-جەردى ارالاپ، «كونسپەكتىلىك» نۇس­قاسىمەن ەلدى تانىستىرۋمەن كەل­دىك. ۇيىندە وتىرىپ-اق عالامتور ارقى­لى جاھاننىڭ جاقپار-جارتاسىمەن تىلدە­سەتىن، ساياساتىڭىزدىڭ قاتپارىن قىرتىس­تاعان، قىزىل سوزبەن كوبىك ساپىرعاننان مەزى بولعان قازاعىم ءسىزدىڭ سۋ توگىلمەس جورعاداي جەلدىرگەنىڭىزگە دەن قويا ما؟ ءماندى قۇجاتتىڭ ماڭىزىن قالقىپ ءىشىپ، سىرتتاي ءسۇيسىنىپ، ىشتەي ءتۇيسىنىپ، ەن­دىگى كەزەكتە جوسپارلانعان ءىس-قيمىل شوعى­رىنا ات قوسۋعا شارت ءتۇيىنىپ ءازىر وتىر­عان جوق پا؟ ەندەشە، پرەزيدەنتتىڭ تاپ­سىر­مالارىنا وراي، ۇكىمەت، مينيستر­لىكتەر مەن اگەنتتىكتەر، ايماقتار باس­شى­لىعى بۇرىنعى ەكستەنسيۆتىك كورسەت­كىشتەردى قۇرايتىن كونۆەيەرلىك باعدار­لا­مالاردان ىرگەنى اۋلاق سالىپ، ءار ءوڭىر­دىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە شيكىزاتتىق-تەحنولوگيالىق رەلەفىنە ساي كەلەتىن، «بارشا ازاماتقا تۇسىنىكتى، قىسقا ءارى نۇسقا ۇلتتىق جوبالار فورماتىنا كوشىپ»، جولداۋداعى مىندەتتەر اياسىندا تۇزىلگەن ءىس-شارالارىن حالىققا جاريالاپ، بارشانى ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرۋى كەرەك! بۇل دا – ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋدىڭ كورىنىسى.

مەن پرەزيدەنت جولداۋىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى جانە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ، قولجەتىمدى ءارى ساپالى ءبىلىم ماسەلەلەرىن ادەيى اينالىپ ءوتتىم. اۋىل. كاسىپ. ءبىلىم. بۇلار – ءيىسى قازاق بالاسىنىڭ كەشەگى، بۇگىنگى جانە ەر­­تەڭگى ومىرىمەن وزەكتەسە ورىلگەن، تۇتاس تاع­دىرىنىڭ ولشەمى ىسپەتتى ماڭگىلىك تا­قىرىپتار! ءبىر تۋىندىنىڭ كولەمىنە سىيۋى مۇمكىن ەمەس. جانە دە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ اتالمىش تاقىرىپتار توڭىرەگىندەگى تولعامدارى عۇمىرىنىڭ ءبىر ءتىنى اۋىلعا بايلانعان، ءومىر بويى ءبىلىم سالاسىندا كوزمايىن تاۋىسقان، ەكونوميست-عالىم رەتىندە كاسىپكەرلىكتىڭ تابيعاتىن عىلىمي-پراكتيكالىق تۇرعىدا زەرتتەگەن ماعان كوكىرەگىمدە كوپتەن بەرى قوزدانعان ويماۋىت ويلاردى سالماقتاپ، سارالاپ، دارالاپ جازۋدى مىندەتتەپ وتىر. سوندىقتان ءساتتى كۇنى وسى ءۇش باعىت تۋرالى تالداۋ پىكىرىمدى ەلىمىزدىڭ باس گازەتى – «Egemen Qazaqstannyń» وقىرماندارىنا ۇسىناتىنىم كامىل.

 

باقبەرگەن دوسمانبەتوۆ،

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى،

قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ورال قوقىس استىندا قالۋى مۇمكىن

ايماقتار • بۇگىن، 16:47

دوللار قايتا قىمباتتادى

قارجى • بۇگىن، 15:58

الداعى كۇندەرى كۇن سۋىتادى

اۋا رايى • بۇگىن، 11:55

ۇقساس جاڭالىقتار