نەگىزىندە, جاڭا ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم 1992 جىلى قابىلدانىپ, جوعارى دارەجەلى مامانداردان قۇرالعان ارنايى كوميسسيا جاڭا ۆاليۋتانى ازىرلەۋ جۇمىسىنا كىرىسىپ كەتكەن ەدى. ەل تاريحىنداعى ەرەكشە جاڭالىق – ۇلتتىق ۆاليۋتا كەسكىنىن دايىنداۋ جۇمىستارى الماتى قالاسىندا اسا قۇپيا جاعدايدا جۇرگىزىلدى. جالپى, بۇل وقيعادان كوميسسيا مۇشەلەرىنەن باسقا بيلىكتەگى ساناۋلى شەنەۋنىك قانا حاباردار بولدى.
ءيا, ءتول تەڭگەمىز – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى نىشاندارىنىڭ ءبىرى. ەگەمەندىگىمىزدى العان كەزىمىزدە رەسەيدىڭ كەيبىر ساياساتكەرلەرى قازاقستاندى رۋبلدىك ايماقتان شىعارىپ تاستاۋعا ارەكەتتەندى. سونىڭ سالدارىنان قازاقستان ءوز اقشاسىن شىعارعانشا رەسەيدىڭ 1 ءرۋبلىن 65%-بەن ساتىپ الۋعا تۋرا كەلدى. ەكونوميكالىق جاعىنان وتە ءتيىمسىز جاعدايدى كوپ ۋاقىت سوزۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سول كەزدە ينفلياتسياعا ۇشىراپ جاتقان رەسەيدەن 1 تريلليون اقشا الىپ كەلەتىن بولسا, كورشى ەل ونىڭ 650 ميللياردىن قازاقستاننان كەتىپ جاتقان قازبا بايلىق ەسەبىنەن الىپ قالىپ وتىردى. سوندىقتان ەلباسى شۇعىل تۇردە ءوز اقشامىزدى شىعارۋعا تاپسىرما بەردى. كەزىندە ۇلىبريتانيا فۋنت ستەرلينگىن التى جىلدا, گەرمانيا ماركاسىن ەكى جىلدا جاساسا, ءبىزدىڭ جەتى بانكنوتىمىز شەبەر ۇيىمداستىرۋدىڭ, ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە وتە جوعارى ساپامەن, بار-جوعى التى اي كولەمىندە باسىلىپ, قازاقستانعا جەتكىزىلدى. ءتول تەڭگەمىز ساپاسى مەن ديزاينى جاعىنان الەمدىك دەڭگەيدە العاشقى وندىقتىڭ ىشىنە كىردى. بانكنوتتارىمىزدىڭ ساپاسىنىڭ جوعارىلىعى, ديزاينى جانە ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان جاقىنداتقانى ءۇشىن تەڭگەمىزدى باسىپ شىعارعان «حارريسون جانە ونىڭ ۇلدارى» فيرماسىنا ۇلىبريتانيا پاتشايىمىنىڭ «التىن بەلگىسى» تابىستالدى.
ءتول تەڭگەمىزدى دايىنداپ, ونىڭ حالىق يگىلىگىنە اينالعانىنا دەيىنگى ارالىقتا اتقارىلعان قىرۋار جۇمىس – تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىنىڭ, تاريحىمىزدىڭ اجىراماس بولىگى. سول سەبەپتى ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى العاش قولدانىسقا ەنگىزۋ بارىسىندا ەڭسەرىلگەن مىندەتتەر, وعان اتسالىسقان تۇلعالار جونىندە ءاردايىم ايتىپ جۇرگەنىمىز دۇرىس. وسى ورايدا, دالىرەگى 15 قاراشا – ۇلتتىق ۆاليۋتا كۇنى قارساڭىندا تۇڭعىش تەڭگە اۆتورلارىنىڭ ءبىرى, سۋرەتشى-ديزاينەر, ءتول تەڭگەمىزدىڭ جارىققا شىعۋىنا بىردەن-ءبىر ۇيىتقى بولعان مامانداردىڭ ءبىرى حايروللا عابجالەلوۆ جونىندە از-كەم ءسوز قوزعاعاندى ءجون كوردىك. وسى جەردە ح.عابجالەلوۆ سىندى ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا ءتول تەڭگەمىز تەز دايىندالىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق قيىن كەزەڭدە مەملەكەتىمىزدىڭ جۇزدەگەن تريلليون اقشاسى ۇنەمدەلگەنىن دە ايتا كەتكەن ارتىق بولماس.
تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى العاش قۇرىلىپ جاتقان تۇستا اتالعان بانك توراعاسى عالىم باينازاروۆتىڭ قابىلداۋىنا بەلگىلى سۋرەتشى-ديزاينەرلەر تيمۋر سۇلەيمەنوۆ پەن حايروللا عابجالەلوۆ ەكەۋى بولاشاقتا جارىققا شىعاتىن اقشامىزدىڭ ديزاينىن كورسەتۋگە كىرەدى. ۇلتتىق بانك توراعاسى ديزاينەرلەردىڭ ۇسىنىسىن, بولاشاق بانكنوتتاردىڭ نوبايىن جاقسى قابىلداپ, قۇپتاعان سوڭ, ۇلتتىق ۆاليۋتا ەسكيزىن جاساۋعا ءتورت ادامنان قۇرالعان توپ كىرىسەدى. الايدا ناقتى جۇمىسقا كىرىسەتىن ۋاقىتتا ءبىر سۋرەتشى ناۋقاستانىپ, ول كوميسسيا قۇرامىندا جۇمىسقا قاتىسا المايدى. ال تيمۋر سۇلەيمەنوۆ سول كەزدە جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى بولعاندىقتان, تاۋەلسىز ەلدىڭ زاڭدارىن قابىلداۋ ىسىنە ءبىرجولا كىرىسكەن-ءدى. سونىمەن ۇلتتىق بانكپەن كەلىسىمشارتقا وتىرعان قازاقستان ديزاين ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى حايروللا عابجالەلوۆ پەن مەڭدىباي ءالين ەكەۋى جۇمىس توبىندا قالىپ, تەڭگەمەن جۇمىس ىستەۋدى ءارى قاراي جالعاستىرادى. وسىلايشا, ۇلتتىق ۆاليۋتا ديزاينىنىڭ اۆتورلىعى سوڭعى قوس ديزاينەرگە تيەسىلى.
بۇلقىنىپ جاتقان سىر, ءار ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى الدەبىر رۋحاني اڭسار, ۇمتىلىس, جارقىن الەمگە دەگەن قۇشتارلىق بولسا كەرەك. ول رۋحاني اڭسار, قۇشتارلىق – ادام بولمىسىنىڭ تۋعان جەرگە, ءوز ۇلتىنا, وسكەن ورتاسىنا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگى مەن سارقىلماس ساعىنىشى. ءومىر ونەگەسى ادامنىڭ جۇرگەن جولى, سىڭىرگەن ەڭبەگى, ارقالاعان اماناتىمەن ولشەنسە, سول وركەندى ءومىردى جاساۋشى تىلسىم دۇنيەدەن سىر اڭداعان, ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلاعان ازاماتتار ەكەنى ءسوزسىز. بۇل رەتتە بۇگىندە «الاش» تاريحي-زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى, ساۋلەتشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قازاقتىڭ العاشقى ءتول ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنىڭ اۆتورى ح.عابجالەلوۆ سول ساناتتان كورىنەتىن ازامات.
ح.عابجالەلوۆ تالماي ىزدەنۋ ارقىلى وزىنە ءتان ءومىر ارناسىن تاۋىپ, قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن شابىتتانا ەڭبەك ەتىپ, ءوزىنىڭ ماڭداي تەرىمەن ەل تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. ول ءوزى ديزاينىن جاساعان ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ جارىققا شىعۋىمەن ەڭبەگى ەلگە كەڭىنەن تانىلدى. العاشقى تەڭگەلەردىڭ ديزاينىندا شىعىستىڭ ۇلى عۇلاماسى, الەمنىڭ «ەكىنشى ۇستازى» اتانعان ءال-فارابي بەينەسىنىڭ ورىن الۋى كۇللى مۇسىلمان دۇنيەسىنىڭ ورنى مەن بەدەلىن اسقاقتاتا ءتۇستى. مۇنداي تاريحي ماڭىزى بار ىسكە ءوز ۇلەسىن قوسقان ازاماتتىڭ ونەگەسى قۇپتاۋعا تۇرارلىق.
«قازاق, مەنىڭشە, وزىنە عانا ءتان تابيعاتى, ءتىلى, ءدىنى, سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى بار, بولمىسى بولەك ەرەكشە جاراتىلعان ەل ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ۇلتىمىز اتالى سوزگە توقتاعان, بارىن بارداي, جوعىن جوقتاي ايتا بىلگەن. ۇلىن نارعا, قىزىن ارعا بالاعان. ەلىمىزدەن قۇت-بەرەكە قاشپاسىن دەپ, جەردىڭ شەتىن جاۋ باسپاسىن دەپ, نايزاعا ۇكى تاققان ەل. قازاق – ەشبىر دۇشپان باسىنباعان, دوستىقتى ساقتاي بىلگەن, ءدام-تۇزدى اقتاي بىلگەن, باسىنان ءسوز اسىرماعان, ۇيىنە ق ۇلىپ سالماعان, كەڭ پەيىلدى جومارت, دوس كوڭىلدى, دالاسىنداي دارقان ەل. قازاق – بارشانىڭ بالاسىن باۋىرىنا باسىپ, كەۋدەسىنەن يتەرمەي, ماڭدايىنان شەرتپەي وتىرعان حالىق. ول – ءبارىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋشى نەگىزگى ومىرتقالى ۇلت. قازاق حالقى وزگەگە ەشقاشان وكتەمدىك كورسەتپەگەن. قازىر جادىمىز جاڭعىرىپ, سانامىز سىلكىندى ەمەس پە؟! ولاي بولسا, اقيقاتى قازاق – دانىشپان حالىق», دەيدى حايروللا ماعاۋيا ۇلى.
شىن مانىندە, تەڭگەنىڭ شىعۋىمەن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى دە نىعايا ءتۇستى. ال ح.عابجالەلوۆ ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەمىزدىڭ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, ونى جارىققا شىعارۋدى ۇيىمداستىرۋشى دا بولا ءبىلدى. ءوزىنىڭ ماڭداي تەرىمەن تاپقان قارجىسىمەن ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا, باياندى ەتۋگە بەلسەندى ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن ازامات. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ودان ءارى نىعايا ءتۇسۋى ءۇشىن, حالىقتىڭ رۋحاني-مادەني الەۋەتىن كوتەرۋ ماقساتىندا 2003 جىلى ءوز قارجىسىنا «الاش» تاريحي-زەرتتەۋلەر ورتالىعىن قۇردى. قازاق حالقىنىڭ شىنايى تاريحىن زەرتتەۋ ماقساتىندا العاشقى رۋ, تايپالار تاريحىنان باستاپ جۇزدەگەن عىلىمي زەرتتەۋ نەگىزىندە كىتاپ جازىلدى. «الاش» تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ تۇساۋكەسەرىندەگى ەلباسىنىڭ باتاسىندا «ورتالىق ۇلتتىڭ قالىپتاسۋىنا زور ءرول اتقاراتىن بولادى» دەلىنگەن ەدى.
ءيا, ح.عابجالەلوۆ – قولعا العان ءىسىن اياعىنا دەيىن جەتكىزەتىن ازامات. ەلگە, ۇلتقا اسا قاجەتتى دەگەن ءتۇرلى سالالارداعى جوبالارمەن اينالىستى. ارحيتەكتور رەتىندە دە الماتىداعى كوپتەگەن عيماراتتا وزىندىك قولتاڭبا قالدىردى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ماڭىزدى وبەكتىسى بولعان جامبىل وبلىسىنداعى جاڭاتاس قالاسىنىڭ قۇرىلىسىن باستان-اياق جۇرگىزدى.
ەۋرازيا جۇرەگىندە, وركەنيەتتەردىڭ ۇشتاسقان ورتالىعىندا تالاي ۇلت پەن ۇلىستىڭ قىزىرلى مەكەنىنە اينالعان ۇلى دالادا ازات ەلدىڭ ازاماتى اتانعاننان اسقان باقىت جوق شىعار. تاۋەلسىزدىكتىڭ تال بەسىگىندە تەربەلىپ, قىران قۇسى قالىقتاعان كوك اسپانىمىزدىڭ استىندا باياندى دا باقىتتى عۇمىر كەشۋدەمىز. ءبىز بۇگىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا تاريحى بىتە قايناسقان, تاعدىرى ورتاق تۇتاس حالىققا اينالدىق. تىرلىگى جاراسقان, بىرلىگى باق اشقان ەلمىز. بۇل رەتتە حايروللا ماعاۋيا ۇلى سىندى ازاماتتار قازاق ەلىنىڭ اتىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتىپ, كوك بايراعىن بيىككە جەلبىرەتە بەرەرى انىق.
