سوندىقتان بۇل ەڭبەكتىڭ عىلىمي دا, پروزالىق تا سيپاتى بار. ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 484-425 جىلدار شاماسىندا ءومىر سۇرگەن گرەك تاريحشىسىنىڭ وسى ەڭبەگىندە نەگە پروزالىق سيپات بار دەيمىز؟ بىرىنشىدەن, ونىڭ شىن مانىندەگى تاريحي ەڭبەك ەكەنىنە بەرگى زاماننىڭ كوپتەگەن تاريحشىلارى كۇدىكتەنەدى. ابىزدار تۋرالى وقيعاسى مەن دەرەكتەرى جوق جازبالارىنا, قولتىراۋىن, «وزەن جىلقىسى», فەليكس قۇس تۋرالى ويدان شىعارعانعا ۇقسايتىن اڭگىمەلەرىنە قاراپ, ءتىپتى گەرودوتتىڭ ەگيپەتكە بارعانىنا دا كۇدىكپەن قارايتىندار جەتەرلىك. سونداي-اق ءۇندىستاندا تىرشىلىك ەتەتىن الىپ قۇمىرسقالار تۋرالى جازباسى دا شىندىققا جاناسپايدى. راسىندا التىن قۇمداردى التىن توناۋشىلاردان قورعاپ تۇراتىن ونداي الىپ قۇمىرسقالار جوق. ەشقاشان بولماعان. بىلايشا ايتقاندا اڭىز. وسىدان كەلىپ كەڭەس كەزەڭىنىڭ ءىرى تاريحشى عالىمى س.يا.لۋرە گەرودوتتى «ەرتەگىلىك سيپاتتاعى جازبالارى مەن ومىردە بولعان, كوزىمەن كورگەن وقيعالارىنىڭ شەكاراسى قوسىلىپ كەتكەن. الدىڭعىسى سوڭعىسىنا كولەڭكە ءتۇسىرىپ تۇر» دەپ باعالايدى. تاريحشى پلۋتارح «گەرودوتتىڭ جالعاندىعى» دەيتىن تراكتاتىندا «گەرودوت شىندىقتى ويلاپ تاپتى» دەگەندى ايتادى. دەگەنمەن, ول «تاريحتىڭ اتاسى» دەيتىن قۇرمەتكە يە بولدى. بۇل اتاقتى وعان ءريمنىڭ اتاقتى شەشەنى تسيتسەرون بەرگەن. گەرودوتتىڭ قارا سوزبەن جازىلعان «تاريح» شىعارماسى مىڭ جىلدان بەرى قانشاما اقىن-جازۋشىلارعا شابىت بەردى. كوڭىل كوكجيەگىن بايىتتى. قايسىبىر ەلدەر تۋرالى تانىم-تۇسىنىگىن كەڭەيتتى. تاريحقا باسقاشا كوزبەن قاراۋعا دا بولاتىنىن ۇيرەتتى.
ۋايىم-قايعىسىز جۇماق ءومىردىڭ نىشاندارى كوزگە مىڭ بۇرالىپ بيلەيتىن سۇلۋ قىزداردىڭ بەينەسىندە ەلەستەيتىنى نەسى ەكەن؟ كوزى جۇمۋلى, كوڭىلى ماس امىرشىلەر, جەلپۋىش ۇستاعان قۇلدار, سىبىزعىنىڭ سيقىرلى ءۇنى مەن سىمباتتى بيكەشتەردىڭ قيمىل-قوزعالىسى ۇندەستىك تاۋىپ, «پەيىش باعىنا» ساياحات جاساعانداي بولامىز با؟ نەگىزى بۇل بەينەلەردى ءبىز «سيندبادتىڭ جەتى ساپارى», ء«الادديننىڭ سيقىرلى شامى» دەيتىن كوركەم فيلمدەردەن كورگەنبىز. ول فيلمدەردىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى – كوركەمدىگىندە. شىعىس مادەنيەتىنە ءتان ەكزوتيكالىق ەرەكشەلىكتەردىڭ كوزگە ۇرىپ تۇرعانىندا. سول فيلمدەر ەلۋ جىلدان كەيىن دە, ءجۇز جىلدان كەيىن دە كورەرمەنگە ەرەكشە اسەر ەتەتىنىنە سەنىمدىمىز. ويتكەنى ەكزوتيكا دەگەنىمىز تاڭدانىس تۋدىرۋعا لايىقتى كوركەمدىك. بۇل كوركەم فيلمدەردىڭ ءتۇپ نەگىزى قايدا دەسەڭىز, «مىڭ ءبىر ءتۇندى» قولعا الىڭىز. مىڭ ءبىر حيكايانى بايانداپ بەرەتىن شاحەريزادا سۇلۋ ءوز ءومىرىن ساقتاپ قالۋدى عانا ماقسات ەتەدى. ايەلدەر قاۋىمىن جازىقسىز بولسا دا جازالاۋعا قۇمار بولىپ تۇراتىن شاحريا پاتشانىڭ كوزى ءۋازىردىڭ قىزىنا دا تۇسكەندە, سۇلۋ قىز ءالادديننىڭ سيقىرلى شامى, سيندبادتىڭ جەتى ساپارى, باعداتتىڭ قۋلارى سىندى سيۋجەتى تارتىمدى اڭگىمەلەردى ايتىپ, پاتشانى رايىنان قايتارماققا تالپىنىس جاسايدى. بۇل ومىردە ادىلدىك پەن ىزگىلىكتىڭ سالتانات قۇرۋى ءتيىس ەكەنىن جەتكىزەدى. بۇل شىعارما اراب حالقىنىڭ ەڭ ەجەلگى پروزالىق شىعارمالارىنىڭ قاتارىندا اتالادى. جالپى, «مىڭ ءبىر ءتۇن» جايلى پىكىر كوپ. كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر «مىڭ ءبىر ءتۇن» تەك اراب حالقىنا تيەسىلى ەمەس. وندا پارسى حالىقتارىنىڭ دا, ءۇندى حالىقتارىنىڭ دا مادەنيەتى كورىنىس تاپقان دەگەندى ايتادى. ال عالىمداردىڭ ءبىر توبى بۇل پروزالىق شىعارما تەك ارابتارعا تيەسىلى دەگەندى ايتادى. ولار وقيعالاردىڭ بارلىعىنىڭ اراب جەرلەرىندە وتكەنىن, شىعارمانىڭ اراب تىلىندە جازىلعانىن العا تارتادى. بۇل شىعارمانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ورتا عاسىرلارعا ءتان تۋىندى بولسا دا, ناقتى ءبىر اۆتورى جوق. «مىڭ ءبىر ءتۇن» اتاۋىمەن بىزگە جەتكەن بۇل جيناققا ءۇش جۇزدەي اڭىز-اڭگىمەلەر مەن نوۆەللالار, ەرتەگىلەر توپتاستىرىلعان ەكەن.
ال تۇركى مادەنيەتىندەگى پروزا جانرىنىڭ باستاۋىندا «قيسسا ءسۇل انبيە» شىعارماسىنىڭ تۇرعانى انىق دەپ ويلايمىز. ناسىرەددين يبن بۋرحانيدين رابعۋزي وسى شىعارماسىن 1310 جىلى جازعان. بۇل پايعامبارلار مەن ساحابالار جايىنداعى قيسسالار مەن اڭىزدار جيناعى. شىعارمانىڭ بىرنەشە نۇسقاسى بار. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ەسكى كوشىرمەسى لوندونداعى «بريتانيا» مۇراجايىنىڭ كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى. عالىمدار بۇل كونە قولجازبانىڭ XV عاسىردا كوشىرىلگەنىن راستايدى.
پايعامبارلار مەن اۋليە-انبيەلەر جايلى عيبراتتى, تەرەڭ ءمانى بار وقيعالار قيسسالار دەپ اتالادى. قۇراندا قيسسالار مەن عيبراتتىق اياتتار ەكى مىڭداي. تۇرىك عالىمدارى قۇران اياتتارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى, كەيبىر زەرتتەۋلەر بويىنشا ۇشتەن ەكىسى قيسسالار ەكەنىن ايتادى. پايعامباردان كەيىنگى ساحابالار داۋىرىندە قۇران اياتتارىنىڭ ۇشتەن ەكىسى قيسسالار دەپ ەسەپتەلگەن.
قازاق فولكلورىن ايرىقشا ىزدەنىسپەن زەرتتەگەن, قازاق ءتىلىن جاقسى بىلگەن عالىم ۆ.رادلوۆ كەزىندە بىلاي جازىپتى: «ماعان قازاقتار اراسىندا يسلامدى ورنىقتىرۋعا ءبىر «جۇمجۇمانىڭ» اسەرى دالانى كەزىپ جۇرگەن جۇزدەگەن مولدادان ارتىق ءتارىزدى». سوناۋ ادام اتا مەن حاۋا انادان باستالاتىن, ادامزات تاريحىنداعى ەڭ تانىمال پايعامبارلار تۇگەل قامتىلاتىن, ءتۇپ-تامىرى «قيسسا ءسۇل انبيەگە» تىرەلەتىن قيسسالاردى ءبىزدىڭ اتالارىمىز كەڭەس وكىمەتى ورناعانعا دەيىن ايتىپ ءجۇردى. جەتى ءجۇز جىلداي ەڭ ءىرى قۇندىلىقتاردىڭ قاتارىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىلدى. تۇركى پروزاسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان قيسسالاردى اقىن-جازۋشىلار پوەزياعا اۋدارىپ, جازىپ شىققان دەرەكتەر دە بارشىلىق.
«قيسسا ءسۇل انبيەنىڭ» نەگىزگى مازمۇنى قۇران مەن ىنجىلدەن الىنعانى شىندىق. شىعارمادا قانداي اياتتار قاي پايعامباردىڭ كەزىندە تۇسكەنى جازىلعان. پايعامبارلار زامانىنداعى ادامداردىڭ سانا-سەزىمىن, نانىم-سەنىمىن, تۇرمىستارىن, قيىنشىلىقتارى مەن قۋانىشتارىن, باسقا دا ءتۇرلى وقيعالاردى رابعۋزي تۇسىنىكتى ەتىپ بايانداعان.
