تاريحتان از-كەم دەرەك...
قازاقستاننىڭ حيميا ونەركاسىبىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى وتكەن عاسىرلاردان باستاۋ الادى. 1884 جىلى ەكى كاسىپورىن بولعان, ولار شىمكەنت سانتونين زاۋىتى جانە ريددەر بايىتۋ فابريكاسىنداعى كۇكىرت قىشقىلى تسەحى. 1928-1930 جىلدارى قازاقستاننىڭ حيميالاندىرۋ كوميتەتى قۇرىلدى. حيميالاندىرۋ كوميتەتى جانىنان مينەرالدىق جانە ورگانيكالىق شيكىزات, اۋىل شارۋاشىلىعى, حيميا-فارماتسەۆتيكالىق, اسكەري-حيميالىق سەكتسيالار اشىلدى. زەرتتەۋلەر ەڭ ماڭىزدى پروبلەمالاردى قاراستىردى. بۇل زەرتتەۋلەر پايدالى قازبالاردىڭ بارلىق ءتۇرىن قامتىدى, رەسپۋبليكادا باي كەن ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا تۇرتكى بولدى جانە قازاقستان اۋماعىنىڭ گەوحيميالىق تاريحىنىڭ زاڭدىلىقتارىن انىقتاۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولىپ تابىلدى.
قازاقستاننىڭ حيميا ونەركاسىبىنىڭ بۇكىل كەڭەس وكىمەتى تاريحىندا دامۋىن شارتتى تۇردە ەكى كەزەڭگە بولۋگە بولادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە (1917-1957 جىلدار) قازاقستاندا حيميا ونەركاسىبى قۇرىلدى, رەسپۋبليكانىڭ جەر قويناۋى زەرتتەلىپ, 11 زاۋىت پەن فابريكا سالىندى. حيميا عىلىمىنداعى العاشقى جەتىستىكتەر كوبەيدى. ەكىنشى كەزەڭدە (1955-1991 جىلدار) حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋدا ءىرى اۋقىمدى قۇرىلىستار بوي كوتەردى. 17 ءىرى حيميا كاسىپورىنى سالىنىپ, وندا شىعارىلاتىن ونىمدەردىڭ تۇرلەرى كەڭەيتىلدى.1990 جىلدىڭ باسىنداعى كورسەتكىش بويىنشا قازاقستانداعى حيميا ونەركاسىبى ونىمدەرىنىڭ جالپى ىشكى ونىمدەگى ۇلەسى – 7,6%-دى قۇرادى. الايدا كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارىنىڭ ءۇزىلۋى سالدارىنان 1991-2000 جىلدارى قازاقستاندا حيميا ونەركاسىبىنىڭ قۇلدىراۋى ورىن الدى.
قايتا جاڭعىرۋ كەزەڭى
حيميا ونەركاسىبى قۇرىلىمىنداعى باسىم باعىت – مينەرالدىق-شيكىزات رەسۋرستارىن كەشەندى پايدالانۋ جانە ولاردى قايتا وڭدەۋدە سوڭعى ونىمدەردى جاساۋ بولىپ تابىلادى. شىعارىلاتىن ءونىمنىڭ ەڭ كوبى فوسفور وندىرىسىنە تيەسىلى. قازىر قازاقستان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ەڭ ءىرى فوسفور ءوندىرۋشى بولىپ تابىلادى. اتاپ وتەرلىگى, قازىرگى كەزدە قازاقستاندا حيميا ونەركاسىبى قايتا جاڭعىرۋدا. وعان مەملەكەت 2010 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ساياساتى وڭ ىقپال ەتتى.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنەن الىنعان رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جاڭا وندىرىستەردى اشۋدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا 2010 جىلدان باستاپ حيميا سالاسىندا بىرنەشە ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلدى. جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىنداردى («قازفوسفات» جشس, «قازازوت»جشس, «كاۋستيك» اق) جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى ەڭبەك ونىمدىلىگىن جانە رەسۋرس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ءونىم كولەمىن ءارتاراپتاندىرۋ جانە ۇلعايتۋ بولدى.
جاڭا باسەكەگە قابىلەتتى حيميا ءوندىرىسىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن اتىراۋ, تاراز جانە پاۆلودار قالالارىندا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار قۇرىلدى. حيميا ونەركاسىبىندەگى وڭ ۇردىستەر سالانىڭ شىعارىلاتىن ءونىمى كولەمىندە بايقالادى. وسىلايشا, سالادا جالپى قوسىمشا قۇن 2008 جىلدان باستاپ 3 ەسەگە, ال نەگىزگى مۇناي-حيميا ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 2 ەسەدەن استام ءوستى. حيميا ونەركاسىبىنىڭ دامۋى تۋرالى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردى تالداۋ ۇزدىكسىز ءوسىمدى كورسەتتى. 2004 جىلدان 2018 جىلعا دەيىنگى ونەركاسىپتىك حيميالىق ونىمدەردىڭ كولەمى 9 ەسەگە جۋىق ءوسىپ 43,2-دەن 401,1 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, ال 2009 جىلدان باستاپ 2013 جىلعا دەيىنگى العاشقى بەسجىلدىق كەزەڭىندە بۇل كورسەتكىش 85,5-تەن 184,9 ملرد تەڭگەگە دەيىن ەكى ەسە ءوستى. حيميا ونەركاسىبىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى 3,7 ەسە, 2009 جىلى – ءبىر ادامعا 13 مىڭ دوللارعا, 2012 جىلى – 48,3 مىڭ دوللارعا ءوستى.
2004-2018 جىلدارى سالانىڭ ايتارلىقتاي دامۋىنا قاراماستان, ديناميكادا حيميا ونەركاسىبىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى وتە تومەن بولىپ قالعانى راس. ماسەلەن 2006 جىلى قازاقستاننىڭ حيميا كاسىپورىندارى شامامەن 0,57%, 2009 جىلى ءىجو-ءنىڭ 0,64% ءوندىردى. بۇل كورسەتكىش حيميا ونەركاسىبى ورتا ەسەپپەن 5% قۇرايتىن دامىعان ەلدەردىڭ كورسەتكىشىنەن تومەن. جالپى, بۇگىنگە دەيىن قازاقستاننىڭ حيميا ونەركاسىبى 1990 جىلدىڭ باسىنداعى كورسەتكىشتەرگە ءالى جەتە قويعان جوق. ستاتيستيكا كوميتەتى مەن كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, حيميا ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 2016 جىلى 477,6 ملن اقش دوللارىن قۇراسا, يمپورت 1817,7 ملن اقش دوللارىنا تەڭ بولدى, نەمەسە 3,8 ەسە كوپ.
مۇناي حيمياسى وركەندەسە, وزگە سالالار دا داميدى
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرلەرى مۇناي-حيميا كەشەندەرىن سالىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى قايتا وڭدەۋ ءىسىنىڭ جاڭا وندىرىستىك تسيكلدارىن قۇرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتاتىن ورتالىققا اينالۋى ءتيىس. بىزدە بۇگىنگە دەيىن مۇناي حيمياسى مەن گازدى قايتا وڭدەۋ جۇيەسىنىڭ جوقتىعى – اقىلعا قونبايتىن قيسىنسىز نارسە» دەپ اتاپ كورسەتتى.
تۋراسىن ايتساق حيميا ونەركاسىبىنىڭ ماڭىزدى بولىگى مۇناي-حيميا سالاسى سانالادى. مامانداردىڭ ەسەپتەۋلەرى كورسەتكەندەي, مۇناي-حيميا سالاسى ەكونوميكاعا مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر ەتەدى. مۇناي-حيميا ونەركاسىبىندەگى ءوندىرىس كولەمىنىڭ 1 دوللارعا ءوسۋى باسقا سالالاردا 2,3 دوللارعا دەيىن ءوسىم بەرەدى. ويتكەنى حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ 96%-ى مۇناي-حيميانىڭ قاتىسۋىمەن شىعارىلادى. مۇناي-حيميا ونىمدەرىنە حالىقارالىق نارىقتىڭ قاجەتتىلىگىن تالداۋ قازاقستان ءۇشىن پوليەتيلەن, پوليپروپيلەن, ستيرول جانە پوليستيرول, ەتيلەنگليكول جانە بەنزول شىعارۋ بويىنشا بازالىق مۇناي-حيميا وندىرىستەرىن قۇرۋ ەكونوميكالىق جاعىنان نەعۇرلىم ءتيىمدى بولاتىنىن كورسەتتى.
مىسالى قازىر اتىراۋ وبلىسىنداعى «ۇلتتىق يندۋستريالىق مۇناي-حيميا تەحنوپاركى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا پروپيلەن جانە پوليەتيلەن شىعارۋ جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. ءبىرىنشى كەزەڭى جىلىنا 500 مىڭ توننا پوليپروپيلەن شىعارۋعا ەسەپتەلگەن. قۇنى 2,6 ملرد دوللار, قۇرىلىستىڭ اياقتالۋ مەرزىمى – 2021 جىل. ءبىر وكىنىشتىسى, بۇل جوبا 10 جىلدان استام ۋاقىت ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى جانە ونى ىسكە قوسۋ مەرزىمى ۇنەمى اۋىستىرىلۋدا.
اتاپ ايتارلىعى, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اتالعان جولداۋدا: «ونەركاسىپكە قولداۋ كورسەتۋدىڭ ناقتى شارالارىن دا جەتىلدىرۋ كەرەك. بىزدە جۇيەلى ءارى ءبىرتۇتاس ۇستانىم جوق» دەپ ماسەلەنىڭ ءمانىسىن اشىق ايتتى. ماسەلەن, ەلىمىزدە دامۋى تەجەلىپ قالعان سالانىڭ ءبىرى – فارماتسەۆتيكا. حيميا ونەركاسىبىنىڭ دامۋى وتاندىق فارماتسەۆتيكانى وركەندەتۋگە جول اشادى. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ رەسمي مالىمەتى بويىنشا, قازاقستاندا 68 فارماتسەۆتيكالىق كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ىشىندە 3-ەۋى – ءىرى, 11-ءى – ورتا, 54-ءى – شاعىن كاسىپورىندار.
2010-2018 جىلدار ارالىعىندا 30 جوبا ىسكە اسىرىلدى, 3 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى جانە وسى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 45 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ناتيجەسىندە فارماتسەۆتيكا سالاسىنداعى ءوندىرىس كولەمى 4 ەسەگە, 19,9 ملرد تەڭگەدەن 78,8 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوستى. سونداي-اق مينيسترلىكتىڭ اقپاراتىنا سايكەس, 2019 جىلى قۇنى 58,9 ملن اقش دوللارىن قۇرايتىن فارماتسەۆتيكا ونىمدەرى ەكسپورتتالسا, ال 1136 ملن اقش دوللارىنىڭ ونىمدەرى يمپورتتالعان نەمەسە ول ەكسپورتتان 19 ەسە كوپ. فارماتسەۆتيكا سالاسىنداعى ءونىم ءوندىرىسى 2019 جىلى 18%-عا ءوسىپ, 92 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. ياعني, مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, ونەركاسىپكە قولداۋ جاساۋدىڭ ناقتى جۇيەسى بولماعاندىقتان, بۇل سالادا حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردى شەتەلدەردەن اكەلەتىنىمىز راس.
سونىمەن قاتار اگروحيميا سالاسىندا دا شەشىمىن تاپپاعان تۇيتكىلدى ماسەلەلەر كوپ. قازاقستاندا مينەرالدىق تىڭايتقىشتار نارىعى لاتەنتتى بولىپ تابىلادى. سەبەبى اگرارلىق ءوندىرىستى حيميالاندىرۋ نورمادان 10 ەسەگە تومەن. تىڭايتقىشتار مەن پەستيتسيدتەردى سۋبسيديالاۋ كولەمىن ۇلعايتۋ نەمەسە توپىراق قۇنارلىلىعىنىڭ جاي-كۇيىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جولىمەن اگرووندىرۋشىلەردى ىنتالاندىرۋ دۇرىس شەشىم بولا الار ەدى. مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ەگىس القاپتارىنىڭ قۇنارلىعىن ساقتاپ قانا قويماي, ەگىن ونىمدىلىگىن قوسىمشا 25-30% كوبەيتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى شارۋالارعا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى پايدالانۋدى ىنتالاندىرۋى قاجەت دەپ ويلايمىن.
تاعى ءبىر ماسەلە – مينەرالدىق تىڭايتقىشتاردى ەگىستىكتەرگە ەنگىزۋ. ا.ي. باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, استىقتى القاپتارعا ەنگىزىلەتىن مينەرالدىق تىڭايتقىشتاردىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن نورماسى:
– فوسفورلى (امموفوس) – 45-50 كگ/گا;
– ازوتتى (امياك سەليتراسى) – 90-100 كگ/گا;
– كۇردەلى ازوتتى-فوسفورلى (نيتروامموفوس) تىڭايتقىشى – 50 كگ/گا فيزيكالىق سالماقتا توپىراقتىڭ قۇرامىنا قاراي ەنگىزۋ كەرەك. الايدا ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, 2019 جىلى ەگىس القاپتارىنا ناقتىلاي ەنگىزىلگەنى 8 كگ/گا عانا. ۇكىمەت بيزنەس وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ, كەلەسى جىلى ازىرلەيتىن اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ جونىندەگى جاڭا ۇلتتىق جوبادا وسى ماسەلەلەر دە ەسكەرىلۋى ءتيىس.
بىلىكتى مامان – دامۋدىڭ كەپىلى
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, حيميا ونەركاسىبى سالاسى بويىنشا ماماندار دايارلايتىن جوو سانى – 26, ال تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم سالاسى بويىنشا ماماندار دايىندايتىن وقۋ ورىندارىنىڭ سانى – 12. اتالعان جوعارى وقۋ ورىندارىندا 2019 جىلى 1534 مامان دايارلانسا, 2019-2020 وقۋ جىلىنا 1309 گرانت بولىنگەن.
وسى سالاداعى وزەكتى پروبلەمانىڭ ءبىرى – بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «بىزگە ەلىمىزدى عىلىمي-تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامىتۋ جونىندەگى ارناۋلى باعدارلامالىق قۇجات قاجەت. ونىڭ باستى مىندەتى ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ناقتى ماسەلەلەردى شەشۋگە عىلىمنىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ بولماق» دەپ اتاپ ءوتتى.
كادر دايارلاۋداعى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – بيىل قۇرىلعانىنا 75 جىل تولعان ا.ب. بەكتۇروۆ اتىنداعى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ جاعدايى. ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ جاڭالىقتارىن نەگىزگە الىپ باسقا ەلدەردە وندىرىسكە ەنگىزىپ جاتىر. ال اتالعان ينستيتۋتتى مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋ, ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ اشقان جاڭالىقتاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ سىن كوتەرمەيدى. ينستيتۋتتا ءبىر كەزدەرى 900-1000-عا تارتا عىلىمي قىزمەتكەر ەڭبەك ەتسە, 2019 جىلعى ولاردىڭ سانى – 160. ينستيتۋتتى بازالىق قارجىلاندىرۋ 2020 جىلدان مۇلدەم توقتاتىلعان. دەمەك ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى ەسكىرگەن ينستيتۋتقا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ قاجەت.
عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ەرەكشەلىگى – الدىمەن ولارعا قوماقتى قارجى سالۋ كەرەك, سودان كەيىن, ناتيجەلەر كورۋ كەزىندە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى كومپانيانىڭ, سايىپ كەلگەندە – ەلدىڭ وركەندەۋىنە ءاردايىم ۇلەس قوسادى. عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ الەمدىك پراكتيكاسى – عىلىمدى مەملەكەت قانا بارلىق قاجەتتىلىكتەرمەن قامتاماسىز ەتە المايتىنىن كورسەتتى. الايدا مەملەكەت باسقا دا قارجى كوزدەرىن عىلىمعا اقشا سالۋعا ءتيىمدى نورماتيۆتىك اكتىلەر ارقىلى ىنتالاندىرا الادى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى حيميا وندىرىسىنە قاجەتتى ماماندار دايارلاۋدىڭ سانى مەن ساپاسىن پىسىقتاۋى كەرەك. عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ عىلىمدى دامىتۋعا ۇلەس قوساتىن جولدارىن دامىتۋ قاجەت.
ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
ستراتەگيالىق ماڭىزىنا نازار اۋدارۋ قاجەت
قاراپ وتىرساق, وسى كەزگە دەيىن ەلىمىزدە حيميا ونەركاسىبىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە دامىتۋ جونىندە بىرنەشە باعدارلاما قابىلدانعان. كوپتەگەن باعدارلاما حيميا سالاسىن دامىتۋ پروتسەستەرىن جانداندىرمادى. ولار ورىندالماي قالدى, كورسەتىلگەن ماقساتتار ۋاقىتىلى جانە تولىق كولەمدە ورىندالمادى. مىسالى حيميا ءوندىرىسى سالاسىندا تىركەلگەن 900-گە جۋىق سەرىكتەستىكتىڭ تەك ۇشتەن ءبىرىنىڭ عانا بەلسەندى بولۋى وسى سالادا جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياساتتىڭ تيىمسىزدىگىن ايعاقتايدى. سونىمەن بىرگە ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ تاۋارلىق نومەنكلاتۋراسى نەگىزىنەن تومەن جانە ورتا دەڭگەيلى ونىمدەر. ەكسپورتتىق الەۋەتى بار ونىمدەرىڭ باسەكەگە قابىلەتتىك دەڭگەيى وتە تومەن. نەگىزگى وتكىزۋ نارىقتارى – تمد ەلدەرى.
سىرتقى نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شىعاراتىن جانە ەل ەكونوميكاسىنا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر ەتەتىن سالالار بايقالمايدى. ساۋساقپەن سانارلىق يننوۆاتسيالىق جوبالار ۇزاق ۋاقىت بويى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل كاسىپورىندار ىسكە قوسىلامىن دەگەنشە, ولاردىڭ نارىقتارىن باسقا ءىرى الەمدىك فيرمالار الىپ قويادى. ساراپشىلار زاماناۋي حيميانى ەكونوميكانىڭ ءتيىمدى, سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ قايتارىمدىلىعى جىلدام جانە ەڭبەك ونىمدىلىگى جوعارى سالاسى دەپ سانايدى. دەمەك, ەڭ الدىمەن نازار اۋداراتىن, قارجى بولەتىن, قارقىندى دامىتاتىن سالا وسى.
مىسالى سىرتتان تاسىمالداناتىن شيكىزاتپەن جۇمىس ىستەيتىن سينگاپۋردىڭ حيميا ونەركاسىبى ءوز ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى سالاسى بولىپ تابىلادى جانە ەلدىڭ جالپى وندىرىستىك ءونىمىنىڭ 30%-ىن بەرەدى. بۇعان قوسا رەسەي مەن وزبەكستاننىڭ حيميا ونەركاسىپتەرىنىڭ ايماقتىق كوشباسشى بولۋى – جارقىن مىسال. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز كەشەنىنىڭ نەگىزگى مىندەتى شيكىزات ساتۋ ەمەس, جۇمىس ىستەپ تۇرعان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن قۇرىلىمدىق جاعىنان قايتا قۇرۋ جانە كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن تەرەڭدەتە قايتا وڭدەۋدىڭ جوعارى ساپالى ونىمدەرىمەن الماستىرۋ ماقساتىندا مۇناي-حيميا كاسىپورىندارىن سالۋ بولۋى ءتيىس.
حيميا ونەركاسىبى قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. ىشكى نارىقتاعى حيميا ونىمدەرىنە دەگەن قاجەتتىلىك جىلىنا 3,5 ملرد اقش دوللارىن قۇراسا, جىل سايىن شامامەن 2,4-2,8 ملرد اقش دوللارى تۇراتىن حيميالىق ءونىمدى يمپورتتايدى. سوندىقتان بىرقاتار حيميالىق زاۋىت قۇرۋعا مىندەتتى. ويتكەنى بارلىق دەرلىك ۇزاق مەرزىمدى بولجامدار مۇناي-حيميا ونىمدەرىن تۇتىنۋدىڭ قارقىنى تەز ءوسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتىپ وتىر.
وسىلايشا, ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, الداعى 15 جىلدا جاھاندىق سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن 100-گە جۋىق ەتيلەن وندىرەتىن, 400 پلاستماسسالار شىعاراتىن جانە ارالىق ونىمدەر وندىرەتىن 200-گە جۋىق ءىرى مۇناي-حيميالىق زاۋىتتار قۇرۋ قاجەت بولادى.
ەگەر قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك مۇناي-حيميا سالاسىنىڭ كىرىسى جىلىنا 1,6 ترلن دوللارعا باعالانسا, 2050 جىلعا قاراي ولار 15-20 ترلن دوللارعا دەيىن وسەدى. اقش-تىڭ حيميالىق نارىقتى زەرتتەۋ كومپانياسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا پوليستيرولدى الەمدىك تۇتىنۋ جىلىنا 14,4 ملن توننانى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە 3,5 ملن تونناسى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى.
باسقا ەلدەردە مۇناي حيمياسىنىڭ قارقىندى دامۋى قازاقستاندا وسىنداي وندىرىستەر قۇرۋعا كەدەرگى ەمەس. سەبەبى پوليەتيلەنگە, پوليپروپيلەنگە, بۋتاديەن كاۋچۋكىنا, پوليۆينيلحلوريدكە, جوعارى ساپالى جانار-جاعارماي ماتەريالدارىنا, حوش ءيىستى كومىرسۋتەكتەردىڭ ءتۇرلى كەشەندەرىنە جانە باسقا دا وسىنداي ونىمدەرگە الەمدىك سۇرانىس ۇنەمى ءوسىپ كەلەدى. بۇدان باسقا, قازاقستان – مۇناي-حيميا ونىمدەرىنىڭ باستى تۇتىنۋشىلارىنىڭ ءبىرى – قىتايمەن شەكارالاس. ءبىزدىڭ سولتۇستىك كورشىمىز – رەسەيدە – ۇلكەن نارىق.
ارينە, قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مۇناي-حيميا يندۋسترياسىن دامىتۋ ەندى عانا قولعا الىنىپ جاتىر. سوندىقتان دايىن ءونىمدى ساتۋدان تۇسەتىن پايدانى عانا ەمەس, شيكىزاتتىڭ ءوزىن دە جىل سايىن جوعالتادى. مىسالى بۇگىندە ەلىمىزدە مۇناي ءوندىرۋ كەزىندە ىلەسپە گازدىڭ كوپ مولشەرى جاعىلىپ جاتىر. ونى ءتيىمدى وڭدەۋگە بولادى. ازىرشە وتاندىق مۇناي-حيميا جانە حيميالىق وندىرىستەر ىشكى نارىق قاجەتتىلىگىنىڭ 20%-ىن عانا قامتاماسىز ەتەدى. قازاقستاندا وتاندىق حيميا جانە مۇناي-حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتىنىڭ ءبارى بار. اسىرەسە حيميا جانە مۇناي-حيميا ونىمدەرىنە ەل ىشىندە جانە شەت ەلدەردە سۇرانىس ءوسىپ كەلە جاتىر. بۇل رەتتە تابيعي رەسۋرستاردىڭ كوپتىگىن جانە ماڭىزدى وتكىزۋ نارىقتارىنا جاقىندىعىن دا ەسكەرۋ كەرەك.
حيميا جەتىستىكتەرى ماشينا جاساۋ, اۆتوموبيل جاساۋ, اۋە قۇرىلىسى, ەنەرگەتيكا, ورمان ونەركاسىبى, جەڭىل ونەركاسىپ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ايقىندايدى. سوندىقتان قازاقستان ءوندىرىسىنىڭ بارلىق سالالارىنىڭ ەكونوميكاسىندا حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ وتە ماڭىزدى. وسىلايشا, قازاقستان شيكىزات بازاسى بويىنشا باسەكەلى ارتىقشىلىقتارعا يە بولا وتىرىپ, وتپەلى كەزەڭدە مينەرالدىق تىڭايتقىشتاردى ازىرلەۋ جانە مۇناي-گاز حيمياسى سەكتورىندا الەۋەتتى قۇرۋ ءۇشىن ءوز عىلىمي بازاسىن دامىتۋعا كوشۋى قاجەت.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى 2019 جىلى قابىلداندى. اتالعان باعدارلامادا وڭدەۋ ءوندىرىسىنىڭ بارلىق باعىتى قامتىلعان. دەگەنمەن, جۇمسالعان ينۆەستيتسيا جىلدام ءارى بىرنەشە ەسەلەنىپ قايتاتىن, بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن قوماقتى ەتىپ تولتىراتىن حيميا وندىرىسىنە ەرەكشە كوزقاراس كەرەك.
ءالىمجان قۇرتاەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
