مۇنى ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات بەكەنوۆ كولدەنەڭ تارتتى
«قازمەديا ورتالىعىنىڭ» كەزەكتى قوناعى ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات بەكەنوۆ بولىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ايتقان سىن-ەسكەرتپەلەرىنە بايلانىستى ءوزىنىڭ ويىن ءبىلدىردى.
مۇنى ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات بەكەنوۆ كولدەنەڭ تارتتى
«قازمەديا ورتالىعىنىڭ» كەزەكتى قوناعى ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات بەكەنوۆ بولىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ايتقان سىن-ەسكەرتپەلەرىنە بايلانىستى ءوزىنىڭ ويىن ءبىلدىردى.
ەلباسىنىڭ ناقتى سىن-ەسكەرتپەلەرىنەن كەيىن مەملەكەتتىك ورگاندار ءوز جۇمىسىن قايتا قاراپ, جىتىلىكپەن جۇرگىزۋگە تىرىسۋدا دەپ ويلايمىن, دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. سوندىقتان دا مۇنداي سىنداردىڭ پايداسى وتە زور. ودان ءارى دەپۋتات جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ باعدارلامالاردى ىسكە اسىرا الماۋ سەبەپتەرىنە توقتالدى. مەن ناقتى باعدارلامالارعا بولىنگەن قاراجاتتاردى يگەرمەي, بەلگىلەنگەن جۇمىستاردى ىسكە اسىرا الماي جاتۋ – ورتالىقتاعى جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەردىڭ ەلدەگى ناقتى جاعدايدى بىلمەۋىنەن, مۇمكىن, ءتىپتى, بىلگىسى دە كەلمەگەنىنەن, تەك جەكە باستارىنىڭ عانا مۇددەسىن كوزدەپ, سىبايلاس جەمقورلىققا ابدەن قۇنىعىپ كەتكەنىنەن دەپ سانايمىن. باسقاشا ءتۇسىندىرۋ قيىن, دەدى دەپۋتات.
ماسەلەن, اۋىلدى جەرلەردى دامىتۋ باعدارلاماسى بۇگىنگى كۇنى 30 پايىزعا عانا ىسكە اسۋدا. قابىلدانعان باعدارلامانى ىسكە اسىرماق تۇگىلى, وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگى تەرەڭ ساراپ جۇرگىزىلمەگەن, ەكشەلمەگەن جانە ەشقانداي ناقتى سەبەپتەرمەن نەگىزدەلمەگەن جاڭا باعدارلاما قابىلدادى. مۇندايعا جول بەرۋگە بولمايتىنىن ەلباسى دا ءوزىنىڭ سوزىندە اتاپ ءوتتى. ەندى حالىقتى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ باعدارلاماسىن الايىق. وسىناۋ, حالىققا اسا قاجەتتى باعدارلاما 2002 جىلى قابىلدانعان ەدى. وعان مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 195 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلدى. الايدا, تازا اۋىز سۋ باعدارلاماعا ەنگىزىلگەن اۋىلداردىڭ جارتىسىنا دا جەتكىزىلمەدى. قۇقىق قورعاۋ جانە پروكۋراتۋرا ورگاندارى وسىناۋ كولەمدى قاراجاتتىڭ ءتيىمسىز جۇمسالعانىن, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى ورىنداماۋدىڭ تولىپ جاتقان فاكتىلەرىن انىقتادى, دەدى ا.بەكەنوۆ.
مەردىگەرلەرگە اتقارىلماعان جۇمىستار ءۇشىن اقشا اۋدارىلعان, ءسويتىپ, جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر ولارمەن ءبولىسۋ ارقىلى ميللياردتاعان سومانى قولدى قىلعان. بىرنەشە مىسال ايتا كەتەيىن. اقتوبە وبلىسىنداعى وبلىس ورتالىعىنا جاقىن ورنالاسقان حلەبوداروۆ كەنتى اۋىلداعى جالعىز قۇدىقتان سۋ ىشەدى. قۇبىر تارتۋ ارقىلى سالىنعان ونداعان قۇدىقتىڭ ءبىرى دە ىستەمەيدى. جالپى, وسى وبلىستا اۋىز سۋعا 300-دەي ەلدى مەكەن ءالى كۇنگە ءزارۋ بولىپ وتىر. ال التى ەلدى مەكەنگە سۋ تاسىلىپ جەتكىزىلەدى. وسى وبلىسقا تازا اۋىز سۋ تارتۋ ءۇشىن ونداعان ميلليارد بيۋدجەت قاراجاتى ءبولىندى. قايدا كەتتى سول اقشا؟ تەكسەرۋشى ورگاندار جۇمىس ىستەي المايتىن مەردىگەردىڭ مۇددەسى ءۇشىن تەندەردى جەڭگىزىپ, ولارعا اقشا الىپ بەرىلگەنىن انىقتاعان. ءسويتىپ, كەلىسىمنىڭ شارتتارى ورىندالمايدى, ال وعان باقىلاۋ جاساۋعا ءتيىستى اۋداندىق قۇرىلىس نەمەسە ارحيتەكتۋرا بولىمدەرى مۇندايلارعا كوزجۇمبايلىق جاساپ, قابىلداۋ اكتىسىنە قول قويا سالادى. وسىلايشا, ولاردىڭ وزدەرى بيۋدجەت قاراجاتىن قىمقىرۋشىلاردىڭ قىلمىستىق ارىپتەسى بولىپ وتىر, دەدى دەپۋتات.
ودان كەيىن, 2011 جىلى حالىققا تازا اۋىز سۋدى ودان ءارى جەتكىزۋدى ماقسات ەتكەن «اقبۇلاق» باعدارلاماسى قابىلدانعانى بەلگىلى, دەدى ا.بەكەنوۆ. وسى باعدارلاما بويىنشا اقتوبە وبلىسىنا 5,5 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. بۇل باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ورىندالماي جاتىر. ماسەلەن, مۇعالجار اۋدانىنداعى اقكەمەر كەنتىندە ىستەلگەن جۇمىستار جوبالىق قۇجاتتارعا سايكەس كەلمەيدى. ال ونى ورىنداعان «كىلت» جشس-ىنە 209 ملن. تەڭگە بەرىلگەن. وسىنداي كەلەڭسىز جايلار باسقا وبلىستاردا دا بار. مىسالى, جۋىردا الماتى وبلىسىنداعى قاينازار اۋىلىندا بالالاردىڭ جاپپاي ءىش ءوتۋ فاكتىسى تىركەلدى. سويتسە, ونداعى حالىق اۋىز سۋدى ءالى كۇنگە كولدەردەن الىپ ىشۋگە ءماجبۇر ەكەن. ارينە, مۇندايدىڭ ارتى نەگە سوقتىراتىنى بەلگىلى. ەسىك قالاسىنداعى اۋرۋحاناعا ىشتەرى توقتاماۋ دەرتىمەن تۇسكەن 88 بالانىڭ ءبارى دە اۋىز سۋدان ۋلانعاندار بولىپ شىقتى. ارتىنان مۇنداي بالالاردىڭ سانى 123-كە جەتتى. ال سونىڭ الدىندا, ەكى جىل بۇرىن تالعار اۋدانىنداعى بەسقاينار اۋىلىندا بالالاردىڭ جاپپاي سارى اۋرۋعا شالدىعۋ فاكتىسى تىركەلگەن ەدى. مۇنىڭ دا سەبەبى سول – اۋىز سۋدىڭ لاستىعىنان بولعان.
دەپۋتات كەلەسى كەزەكتە جالپى وسى وبلىستاعى 234 ەلدى مەكەننىڭ تازا اۋىز سۋعا قول جەتكىزە الماي وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى. سۋدىڭ لاستىعىنان قاپشاعايدىڭ ماڭىنداعى اقوزەك اۋىلىندا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ تامىز ايىندا ادام تۇگىلى مالدىڭ دا جاپپاي قىرىلۋ فاكتىسى تىركەلدى. تازا اۋىز سۋعا قول جەتكىزە الماعان تالعار اۋدانىنداعى تۇزدىباستاۋ اۋىلىنىڭ اشىنعان تۇرعىندارى جينالىس اشىپ, ۇكىمەت پەن دەپۋتاتتاردان جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بولىنگەن قاراجاتتى دۇرىس جۇمساۋىن قاداعالاۋدى ءوتىندى. ويتكەنى, وسىندا 2006 جىلى 302 ملن. تەڭگە تۇراتىن ارناۋلى قوندىرعى قويىلىپ, سۋ بۇرعىلانعان ەدى. الايدا, قىمبات قوندىرعى اقىرى ىسكە اسپادى. سۋ قۇبىرلارىن تارتۋ دا ىسكە اسپادى. اشىنعان تۇرعىندار وسىعان كىم كىنالى ەكەنىن انىقتاۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ال وزدەرى, امال جوق, تاسىپ اكەلىنگەن سۋدى عانا قاناعات تۇتۋدا. ونىڭ ساپاسىن دا ەشكىم تەكسەرمەيدى, دەدى حالىق قالاۋلىسى.
ودان ءارى ا.بەكەنوۆ «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسىنىڭ دۇرىس ورىندالماي جاتقانىنا توقتالدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن, دەدى ول, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ نىساندارىنىڭ پايدالانۋعا بەرۋ مەرزىمى ۇنەمى كەيىنگە قالدىرىلىپ كەلەدى. ال وسىعان كىنالى بىردە-ءبىر ادام جاۋاپكەرشىلىك تارتقان ەمەس. بۇل باعدارلاما 2011 جىلى تولىعىمەن اياقتالۋعا ءتيىس ەدى. بىراق ءالى كۇنگە ورىندالعان جوق.
اڭگىمەسىنىڭ سوڭىندا دەپۋتات سالىنعان نىسانداردىڭ ساپاسىزدىعىنا توقتالىپ, بىرنەشە فاكتىنى كولدەنەڭ تارتتى. سونىڭ ىشىندە كوكشەتاۋداعى, شىمكەنتتەگى جاڭادان سالىنعان اۋرۋحانالاردىڭ قۇلاپ قالعانىن اۋىزعا الدى. بۇل باعدارلاما بويىنشا بارلىعى 1,5 ملرد. تەڭگە ۇرلانىپ, 34 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى, دەدى ول. ودان ءارى ول تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنداعى, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», ت.ب. باعدارلامالارداعى كەلەڭسىز جايتتارعا توقتالىپ, بىرنەشە مىسالدار كەلتىردى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
