قارىزدى قايدان الىپ ءجۇرسىز؟..
«ول دا كيۋنەتكە كىرىپ كەتىپتى, بۇل ءبىر ماسقارا بولدى. سەندەر جۋرناليسسىڭدەر عوي. وسىنى جازۋعا بولماي ما, قازاقتىڭ قانشاما قارا بالاسىن قاقپانىنا ءتۇسىرىپ, جەتەگىندە جۇگىرتكەن بۇل نەعىلعان كەرەمەت؟ سوعان كىرمەككە جۇرت كرەديت الىپ ءجۇر, بەلشەدەن قارىزعا باتىپ. بۇل نە سوندا, قارجىلىق پيراميدا ما, الدە باسقا ما؟ ءوزى ءتىپتى, سايتان سوققان سەكتا دا سياقتى, سەبەبى, وعان كىرگەن ادامنىڭ مىنەزىنە دەيىن وزگەرىپ, ءبىرتۇرلى بولىپ كەتەدى. باسۋ ايتىپ, توقتاۋ سالعاندارمەن ارازداسىپ تىنادى. اقشالى بولامىن دەگەن قيالي ارمان اداستىرىپ, شاڭىراعى شايقالىپ جاتقاندارى قانشاما؟
قارىزدى قايدان الىپ ءجۇرسىز؟..
«ول دا كيۋنەتكە كىرىپ كەتىپتى, بۇل ءبىر ماسقارا بولدى. سەندەر جۋرناليسسىڭدەر عوي. وسىنى جازۋعا بولماي ما, قازاقتىڭ قانشاما قارا بالاسىن قاقپانىنا ءتۇسىرىپ, جەتەگىندە جۇگىرتكەن بۇل نەعىلعان كەرەمەت؟ سوعان كىرمەككە جۇرت كرەديت الىپ ءجۇر, بەلشەدەن قارىزعا باتىپ. بۇل نە سوندا, قارجىلىق پيراميدا ما, الدە باسقا ما؟ ءوزى ءتىپتى, سايتان سوققان سەكتا دا سياقتى, سەبەبى, وعان كىرگەن ادامنىڭ مىنەزىنە دەيىن وزگەرىپ, ءبىرتۇرلى بولىپ كەتەدى. باسۋ ايتىپ, توقتاۋ سالعاندارمەن ارازداسىپ تىنادى. اقشالى بولامىن دەگەن قيالي ارمان اداستىرىپ, شاڭىراعى شايقالىپ جاتقاندارى قانشاما؟
نە دە بولسا, بۇل اڭقاۋ قازاققا ارامزا بولعان ءبىر پالە بولدى». وسىلاي دەپ نالىعان كەلىنشەك بۇعان باۋىرلارىنىڭ ءبارى, ءتىپتى اكەسىنىڭ ءوزى «باس بايلاپ» العانىن ايتىپ, قىنجىلىپ وتىر. سويتسەك, وسى كومپانياعا دەپ اكەسى 500 مىڭ, ءىنىسى 300 مىڭ, ءسىڭلىسى 300 مىڭ نەسيە الىپ, ءبىر وتباسى تۇگەلدەي قارىزدانىپتى. ول ازداي, ەندى بۇعان دا كىر دەپ قيىلىپ-قيناپ ءجۇر ەكەن.
كيۋنەت تۋرالى بۇرىن دا ەستىگەنىم بار ەدى. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ءبىر تانىسىمىزدىڭ قالادا جۇرگەن بالاسى وسى كومپانياعا كىرۋ ءۇشىن بانكتەن ءوزى قارىز الىپ, ودان قالدى اۋىلداعى اناسىنا الدىرىپ, ول اقشامەن ءىنىسىن كىرگىزىپ, اقىر اياعى ءالى كۇنگە دەيىن الگى قارىزداردان قۇتىلا الماي ءجۇر دەگەن. ال مىنالاردىڭ جاعدايى مىناۋ؟! بۇل سوندا نە ءوزى, وعان نەگە كرەديت الىپ كىرەدى؟ كومپانيا نەمەن اينالىسادى, نە بەرەدى؟ استارىنا ءۇڭىلىپ باقتىق. قينالعان كەلىنشەكتىڭ ايتۋىنشا, بۇل – قارجىلىق پيراميدا. باستاپقىدا ودان باعاسى 150-300 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى تاۋار ساتىپ الۋىڭ كەرەك, سوسىن ارتىڭنان ەكى ادام شاقىرىپ, وسىنداي سوماعا زات الۋعا كوندىرەسىڭ. ول ەكەۋى دە تاعى ەكەۋدەن ءتورت ادام تارتادى. ەگەر وسىلاي كەتە بەرسە, كومپانيا ساعان اقى تولەپ, از ۋاقىت ىشىندە بايىتىپ شىعارادى-مىس. «تەگىن ىرىمشىك تەك تىشقان قاقپاندا عانا بولاتىنىن» بىلەتىندەر از بولسا كەرەك, سەبەبى, قارا جۇمىسسىز-اق قالتاسىن قالىڭداتىپ, قانجىعاسىن مايلاماق بولعان قانشاما قازاق وسىندايلارعا جەم بولىپ ءجۇر.
سونىمەن, اتالمىش كومپانيا جايىندا اقپارات اقتارۋعا كىرىستىك. وكىنىشكە قاراي, ينتەرنەت جەلىسىندەگى سايتتاردا جاعىمدى جازبا از, كەرىسىنشە الدانىپ, وكىنىپ قالعانداردىڭ ارىز-شاعىمى بارشىلىق.
كومپانيانىڭ رەسمي سايتىندا جازىلعانداي, ونىڭ باستى كەڭسەسى گونكونگتە تىركەلگەن. سونداي-اق, وندا كومپانيا قىزمەتىنىڭ نەگىزگى ءتۇرى حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردى ينتەرنەت ارقىلى تاراتۋ دەپ كورسەتىلگەن. ارينە, سايتىنا قاراپ, جەلىلىك ماركەتينگ دەپ قابىلدايسىڭ. الايدا, ينتەرنەت اقپارتتارىنا سۇيەنسەك مۇنىڭ قارجىلىق پيراميدا ەكەندىگى كوپتەگەن شەتەلدەردە دالەلدەنىپ, جۇمىسىنا تىيىم سالىنعان. قانشاما قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. كەيبىر مالىمەتتەر يندونەزيا, يران, ازەربايجان سىندى ەلدەردە ونىڭ قىزمەتىنە مۇلدە تىيىم سالىنعاندىعىن ايتادى. رەسەي دە بۇل كومپانيادان ىرگەسىن اۋلاق ۇستاۋعا تىرىسقان. ماسەلەن, 2011 جىلى «نوۆايا گازەتا» رەداكتسياسى دابىل قاعىپ, باس پروكۋراتۋراعا دەيىن ارىز جازعان, ءسويتىپ ونىڭ فيليالدارىن جابۋعا قول جيناعان. ال قازاقستاندىق اقپارات كوزدەرىنىڭ بىرىندە «اتالمىش كومپانيا 2008 جىلى اقش, كانادا ەلدەرىندە دە الاياقتىق دەپ تانىلىپ, فيليالدارى جابىلدى» دەپ جازادى. وندا 2940 ادام الدانىپ, 29 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە قارجى قۇردىمعا كەتكەن» دەلىنگەن. تۇركيادا دا بۇل كومپانياعا تۇساۋ سالىنىپتى. كەرەك دەسەڭىز, تۇرىكتىڭ اتاقتى «زامان» گازەتىنىڭ جۋرناليستەرى زەرتتەۋ ماقساتىندا گونكونگكە اتتانعان ەكەن, بىراق ول جاقتا كومپانيا وكىلدەرى ايتقانداي, باس كەڭسە بولماي شىققان-مىس. سونداي-اق, وزبەكستاندا دا 2009 جىلدان بەرى كيۋنەتتىڭ ءۇنى ءوشىپتى. ال ءبىزدىڭ ەلدە قالاي جۇمىس ىستەپ جاتىر؟ وسىعان وراي ءتيىستى ورگانداردان مالىمەت سۇراستىردىق.
ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى ءوزىنىڭ رەسمي سايتىندا «Q-net» كومپانياسىنىڭ قىزمەتى تۋرالى بىلاي دەيدى: «قر ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ «زاڭدى تۇلعالار» دەرەكقورلارىنا سايكەس جوعارىدا اتالعان كومپانيا, سونىڭ ىشىندە «Diamont Agencies LLP No» كومپانياسى اتىنان وكىلدىك ەتۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىركەلمەگەن. بۇل كومپانيا جەلىلىك ماركەتينگكە مامانداندىرىلعان, كومپانيانىڭ ماركەتينگ-جوسپارىن ەسكەرە وتىرىپ, جوعارىدا اتالعان كومپانيا قارجىلىق پيراميدا ءپرينتسيپى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى». ءيا, كومپانيا سايتىندا كورسەتىلگەن قازاقستانداعى تۇراقتى وكىل «Diamont Agencies LLP No» اگەنتتىگى بولاتىن. بىراق ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى ونىڭ تىركەلمەگەنىن ايتادى. ءبىز سايتىندا كورسەتىلگەن انىقتاما تەلەفوندار بويىنشا الماتىداعى الگى اتى اتالعان اگەنتتىككە تەلەفون شالىپ كوردىك. تىركەلمەگەن دەسە دە, اگەنتتىك تەلەفونعا جاۋاپ بەردى. ءبىز ولاردان استاناداعى فيليالدارىنىڭ مەكەنجايىن سۇراپ, سونىمەن اينالىسىپ جۇرگەندەردىڭ تەلەفوندارىن سۇراعان ەدىك. ولار ونداي اقپاراتتارمەن بولىسە المايتىنىن, سەبەبى بۇل جەلىلىك ماركەتينگ بولعان سوڭ تۇراقتى مەكەنجايى بولمايتىنىن ايتىپ سىلتاۋراتتى. وسىنىڭ ارتىندا ءبىر شيكىلىك بار دەۋمەن, كومپانيانىڭ استاناداعى بولىمشەلەرىن ءوزىمىز ىزدەستىرىپ كوردىك. الايدا, جۋرناليستەردەن سەزىكتەندى مە, الدە شىنىمەن جاسىرىن جۇمىس ىستەي مە, باسشىلارىمەن كەزدەسۋ مۇمكىن بولمادى. سەبەبى, بۇعان كەز كەلگەن ادام ءوز بەتىمەن بارىپ باس سۇعا المايدى, تەك وعان كىرگەن تۋىسقاندارىنىڭ نە جاقىن دوسىنىڭ شاقىرتۋىمەن عانا بارادى ەكەن. بۇل دا پسيحولوگيالىق شابۋىل, سەبەبى, ونداعىلار «بۇل ناعىز اقشا تابۋدىڭ زور مۇمكىندىگى, ونى تەك جاقىندارىڭا عانا ايتساڭ بولادى», دەپ كومپانياعا دەگەن سەنىمىن ۇيالاتادى ەكەن. ونى بۇرىن-سوڭدى وسىمەن اينالىسقانداردىڭ بىرىنەن بىلدىك.
«مەن بارعاندا ول جەردە بىرىڭعاي جاستار ءجۇردى. بولمەدە ۇستەل مەن ورىندىقتاردان باسقا دانەڭە جوق. الدىمەن مۇندا كەلۋ سەبەبىمدى سۇرادى. جالاقىدان جالاقىعا دەيىن ءومىر سۇرۋدەن قاجىعان وزگە جاستار سياقتى مەن دە تابىسى جاقسى ءبىر قىزمەت تابۋ ءۇشىن كەلگەندىگىمدى ايتتىم. ودان ءارى ۇزىن-سونار اڭگىمە باستالدى. بىرنەشە اق پاراقتى شيمايلاي وتىرىپ, بيزنەس-جوسپار سىزىپ, جەرىنە جەتكىزە اڭگىمەلەپ بەردى. «سۇراقتارىڭىز بولسا, سوڭىنان قويارسىز. مەنىڭ ءسوزىمدى بولمەڭىز», دەپ ەسكەرتىپ قويدى. بيزنەس-جوسپارمەن تانىسقان سوڭ كومپانيانىڭ نەگىزگى تاۋارلارى – ەكسكليۋزيۆتى شۆەيتسار ساعاتى, ءارتۇرلى قىمبات مەتالدان جاسالعان اشەكەي بۇيىم, دەنساۋلىقتى جاقسارتاتىن بيوديسكى, ساياحات كارتاسى, تاعى باسقا ۇساق-تۇيەك زاتتار تۋرالى ايتىلدى. ءبىر ەرەكشەلىگى كومپانياعا كوشەدەگى كولدەنەڭ كوك اتتىلاردى شاقىرا المايسىز. تەك سەنىمدى ادامداردى تىركەيسىز», دەيدى وعان بارعانداردىڭ ءبىرى. سونداي-اق, ولاردىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ءسىز الدىمەن 250 دوللار پايدا تاباسىز. كەيىن – 500, ودان ءارى – 1000. وسىلاي دەپ زۋىلداتقاندا شىنىمەن اقشا وزىنەن ءوزى كەلەتىندەي كورىنەدى. ادامنىڭ پسيحولوگياسىنا قالاي اسەر ەتۋدىڭ بار امالىن الدىن الا ويلاستىرىپ قويعان ولار جاستاردىڭ ەڭ وسال تۇسى باسپانا ماسەلەسى ەكەندىگىن دە بىلەدى. ءوز قاتارلارىنا كىرگىزۋ ءۇشىن «سەن از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءوزىڭنىڭ باسپاناڭا يە بولاسىڭ. از اقشا سالا وتىرىپ, كەيىن اپتا سايىن 20 000 اقش دوللارىن تاباتىن بولاسىڭ, ازىرشە 100-200 مىڭدى ءبىر جەردەن قارىزعا الا تۇر. نەعۇرلىم قىمبات تاۋار الساڭ, ەرتەڭ ايلىعىڭ دا سوعۇرلىم كوپ بولادى, سوندا قارىزىڭنان لەزدە قۇتىلا قوياسىڭ» دەگەن سىڭايلى سوزدەرگە جاستار تۇگىل, ەرەسەكتەر دە ۇيىپ قالادى. «نەگىزگى جۇمىسىڭمەن اينالىسىپ جۇرەسىڭ, ال كەڭسەگە كۇنىنە بىرەر ساعاتىڭدى بولسەڭ بولدى», دەگەنى دە جالعان. سەبەبى, ەكى «قولىڭ» تەڭەسپەيىنشە, ۋادە ەتىلگەن جالاقىڭدى الا المايسىڭ. ال سەن سول جالاقى ءۇشىن اقشاڭدى جۇمساپ, زاتتى الىپ قويدىڭ. ەندى ونىڭ ەسەسىن قايتارۋىڭ كەرەك. ودان قالدى «وقۋ وقىپ نە كەرەك, بىرەۋگە جۇمىس ىستەپ نەم بار, ءبىز ديپلومسىز, ءبىلىمسىز-اق بايمىز» دەگەن سوزگە ميى ۋلانعان جاستار شىعىندالعان قاراجاتىن ءوندىرىپ الماق نيەتپەن امالسىزدان كەشكە دەيىن كەڭسەدە وتىرىپ, ۇيگە قاراسىن كورسەتپەيدى. ودان قالدى وقۋىن تاستاپ, جۇمىستان شىعادى. بىراق سوڭىندا تۇك شىقپاي, قاجىپ قاڭعىرىپ قالادى, ال كرەديت مويىنىندا قالادى. ولاردىڭ ءبىر ايلاسى, مىڭ ادامنىڭ ىشىنەن بىرەۋىن ادامدى اقشاعا قارىق قىلىپ, بايىتىپ قويۋى دا مۇمكىن, سەبەبى, سونى كورىپ كەلۋشىلەر قاتارى كوبەيەدى. ەڭ سوراقىسى, ونىڭ وكىلدەرى ساتاتىن ساعاتتار مەن التىنداردىڭ ەشقايسىسى شۆەيتساريادا تىركەلمەگەندىگى, ساعاتتار مەحانيكالىق ەمەس, جاي كۆارتس ەكەندىگى عالامتوردا اشىق جازىلعان. 1000 دوللار دەپ باعالانعان زاتتاردىڭ نەگىزگى باعاسى 200-دەن دە تومەن دەلىنگەن. التىن دەپ ساتقاندارىنىڭ تەك كۋلوندارى عانا قىمبات مەتالدان, قالعانى جاي تەمىردەن جاسالعان ەكەن-مىس. «سوندا بۇل زاتتار ەلىمىزگە قالاي كەلىپ جاتىر, سالىق كوميتەتىنە تىركەلگەن بە؟», دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ەلىمىزدىڭ سالىق كوميتەتى ءبىزدىڭ بۇل ساۋالىمىزعا «سالىق جانە باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر» كودەكسىنىڭ 557-بابىنىڭ نورمالارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, «Quest International Kazakhstan XXI century» جشس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سالىق تولەۋشىسى رەتىندە 2008 جىلدىڭ 1 تامىزىنان ارەكەت ەتەتىن سالىق تولەۋشى بولىپ تابىلادى, باسشىسى ش.م. قايروۆا» دەپ جاۋاپ بەردى. سوندا تاۋارلاردى جەتكىزۋشى سالىق تولەيدى ەكەن, بىراق ونىڭ قانداي باعامەن, قانداي ساپامەن كەلىپ جاتقانى جونىندە اقپارات بەلگىسىز. بۇل نەگە تەكسەرىلمەيدى, وعان كىم جاۋاپتى, ارتىندا كىم تۇر دەگەندەي سۇراقتار كوپ, جاۋاپ جوق. «ايتەۋىر اقشا تاپپاسام دا, سول اقشانىڭ ورنىنا وسىنشاما قىمبات بۇيىمدى الدىم عوي», دەپ ءوزىن ءوزى جۇباتاتىندار ونى تەكسەرىپ الەك ەمەس.
ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى «ودان زالال كورسەڭىزدەر ىشكى ىستەر ورگاندارىنا اتالعان كومپانيانىڭ جۇمىسشىلارىن قر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 177-بابى بويىنشا, ياعني الاياقتىق فاكتىسى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تۋرالى ارىزبەن شاعىمدانۋعا قۇقىلىسىز», دەگەن بولاتىن. سوندا ءبىزدىڭ ەلدە بۇل كومپانيانىڭ جۇمىسىنا ازىرشە ناقتى تىيىم سالىنباعان. تەك زارداپ شەككەن ادام شاعىمدانعاندا عانا قىلمىستىق ءىس قوزعالماق. ال ينتەرنەتتە مۇڭىن ايتىپ, وكىنىش بىلدىرگەندەر كوپ بولعانىمەن, ءتيىستى ورگاندارعا ارىز جازۋشىلار از. بۇلاي دەۋىمىزدىڭ سەبەبى, ءبىزدىڭ استانا قالالىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنە جولداعان ساۋالنامامىزعا اعىمداعى جىلى بۇل كومپانياعا قاتىستى 2 عانا شاعىم تۇسكەنى جايلى, ونىڭ بىرەۋى 145 مىڭ, ال ەكىنشىسى 290 مىڭ تەڭگەسىنەن قاعىلعانى جازىلعان جاۋاپ كەلدى. بۇگىندە بۇل شاعىمدارعا وراي تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر ەكەن.
ارينە, ءبىز قىزمەتى ب ۇلىڭعىر ءبىر كومپانيانى جاتىپ الىپ جامانداپ, ونىڭ قارجىلىق پيراميدا ەكەنىن دالەلدەۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعانىمىز جوق. ەڭ ماڭىزدىسى – ەلىمىزدە وسىنداي بەيمالىم, الاياقتىقپەن اينالىساتىن ۇيىمدار كوبەيىپ كەتكەنى جايىندا دابىل قاعۋ. سونىڭ سالدارىنان قانشاما ادام قارىزعا بەلشەسىنەن باتىپ, ونسىز دا كوڭىلدەگىدەي تۇزەلە قويماعان الەۋمەتتىك جاعدايدى كۇردەلەندىرە ءتۇسىپ وتىر. ماسەلەن, باس پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا قازاقستاندا قارجى پيراميدالارىنان جاپا شەككەندەر سانى بۇگىندە 5 مىڭعا تارتا ازامات بولسا, ولارعا كەلتىرىلگەن شىعىن 1 ملرد. تەڭگەگە جۋىقتاعان. بۇگىندە ەلىمىزدە قارجىلىق پيراميدامەن اينالىساتىن 23 ۇيىم انىقتالعان. 2010-2013 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بۇنداي پيراميدالاردىڭ زاڭسىز قىزمەتىنە قاتىستى 61 ءىس قوزعاپتى. ال قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قارجى پيراميدالارىنىڭ قىزمەتىنە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دايىندالىپ جاتىر. ەگەر ول زاڭ قابىلدانسا, قارجى پيراميداسىمەن جاسىرىن اينالىسىپ جۇرگەن ءالى تالاي كومپانيانىڭ بەت پەردەسى اشىلادى دەگەن ويدامىز. ارينە, ولاردىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسى. ال ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز حالىق ونداي جەڭىل جولمەن بايۋ جولدارىنا قۇمارلىق تانىتۋدان بويىن اۋلاق ۇستاپ, اقشا تابۋدىڭ جولىنا ساۋاتتى قاراسا دەيمىز. ايتپەسە, سوڭعى كەزدە ەلىمىزدە نەسيە الىپ جۇرگەندەر سانى كۇن ساناپ ارتىپ وتىر. وعان بانكتەر قۋانادى. ال ول نەسيەلەر قانداي ماقساتتا, نە ءۇشىن الىنىپ جاتىر, بۇل جاعى بەيمالىم. ال جاڭاعى جوعارىدا ايتقانداي, ءبىر وتباسىنىڭ ءوزى ءبىر جارىم ميلليونعا جۋىق قارىز الىپ, ونى قارجىلىق پيراميدالارعا قۇيىپ جۇرسە, ەرتەڭگى كۇنى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك السىزدەۋىنە اكەلىپ سوقپاسىنا كىم كەپىل؟ سوندىقتان, بۇل جەردە قارىزدى حالىق نە ءۇشىن الىپ ءجۇر, بانك نە ءۇشىن بەرىپ ءجۇر دەگەن ماسەلەلەرگە دە ءجىتى ءمان بەرىپ قارايتىن كەز كەلگەندەي. ال جاھان ەلدەرىنە جاقپاعان جاڭاعىنداي كومپانيالاردىڭ جۇمىسىنا ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ دە ءمان بەرە قاراپ, الاياقتىق جاساپ جۇرگەنى راستالسا, قۋدالاۋى قاجەت-اق شىعار...
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
