ساعىنىشتىڭ ۋىتىنان سارعايىپ تاڭ اتقاندا كوز الدىنا كيەلى تورعايدىڭ جۇگىرگەن اڭنىڭ تۇياعىن, ۇشقان قۇستىڭ قاناتىن تالدىراتىن شەت-شەگى جوق سارى دالاسى ەلەستەر ەدى. سارشا تامىزدا ساعىم وينايتىن تورعايدىڭ توپىراعى سونشالىقتى ىستىق, سونشالىقتى مەيىربان, جان جۇرەگىنە تىم جاقىن, كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن سول ءوڭىر ىستىق قۇشاعىنا باسىپ, مەيىر-ىقىلاسىن توگىپ, پەرزەنتىن الپەشتەيتىندەي. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن اپتاپ ىستىقتا جالپاق جوندا ساعىمنىڭ كىلكىپ تۇرارى بار. بالا كەزىندە سول ساعىم شىمىلدىقتىڭ ارعى بەتىندە كىمدەر بار ەكەن دەپ ويلايتىن. ولار دا وسى ءوزىنىڭ تورعايلىقتارى ءتارىزدى ادامىنىڭ پەيىلى كەڭ, جانى جومارت جاندار ما ەكەن. سول وي جەتەلەپ, تاريح قويناۋىنا سۇڭگىتەتىن. جۇمىر جەردىڭ قات-قابات تاريحىنىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ نازىك جۇرەگىنە بارىنشا سۇيكىمدى بولىپ كورىنەتىن, بىلمەككە ىنتىق, ۇيرەنبەككە قۇشتارى – قازاق تاريحى.
مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە وسى پانگە قۇشتار بولدى. ونىڭ ۇستىنە تورعايدىڭ قازىنا قارتتارى قانداي؟! اسىرەسە ءوزى تۋىپ-وسكەن جانگەلديننىڭ. ارقايسىسى ءبىر-ءبىر قازىنا. وقۋلىقتا كەزىگە بەرمەيتىن قيلى-قيلى جاعدايدى مايدان قىل سۋىرعانداي بيپازداپ وتىرىپ تاراتقان كەزدە ۆيكتوريانىڭ تاڭعالماسقا شاماسى بولمايتىن. مەكتەپتە ورىس تىلىندە وقىدى. ورىس تىلىنەن جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلىن الدەقايدا جاقسى ءبىلدى. ويتكەنى بۇل ءتىل انا سۇتىمەن تۇلا بويىنا سىڭگەن. ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىنادا, ۆيكتوريانىڭ ءسابي كەزىندە اناسىنان ءسۇت شىقپاي قالعان سوڭ, كورشى, جاس بوسانعان قازاق كەلىنشەگى ەمىزگەن. بالكىم قازاقتىڭ تىلىنە, ادەت-عۇرپىنا, سالت-داستۇرىنە ىنتىزارلىق سول ەكىنشى اناسىنىڭ سۇتىمەن دارىعان شىعار, كىم ءبىلسىن؟!
1977-1987 جىلدار ارالىعىندا تورعايدىڭ ورىس مەكتەبىن ءبىتىردى. قازاق بالالارىمەن جارتى قۇرتتى جارىپ جەگەندەي دوس بولدى. مەن قازاقپىن, سەن ورىسسىڭ دەپ بولە-جارعان بىرەۋى جوق. شاشىنىڭ ءسال عانا سارى بولعانى بولماسا, ەشبىر ايىرماسى جوق ەدى. ءتىلى, تۇسىنىگى ءبىر. ءتىپتى انا ءتىلىم – قازاق ءتىلى دەپ سانايتىن. وسى كۇنى ساعىناتىن ادامدارى بار. ساعىنىش دەگەننىڭ ءوزى ايرىقشا ادەمى سەزىم عوي. كۇلاش اپاي مەن تۇرسىن اعا ابدىروۆتەر ءتارىزدى اتا كورشىلەرىن ساعىنادى. ولار دا ءوز تىلىندە سويلەيتىن, قىلتيىپ قىز بولىپ ءوسىپ كەلە جاتقان ۆيكتوريانى جاندارىنا جاقىن تارتاتىن.تورعايدىڭ قازاقتارىمەن ءالى كۇنگە دەيىن قاتىناسى ۇزىلگەن جوق. تىرشىلىكتىڭ قايعىسىن دا, قۋانىشىن دا بىرگە وتكەرىپ كەلەدى.
ارقالىق قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەننەن كەيىن شوق جۇلدىزداي عانا شاعىن اۋىل سۋجارعانداعى قازاق مەكتەبىندە ساباق بەردى. قازاق بالالارىنا ورىس تىلىنەن. ەكى ءتىلدى ارالاستىرا. بالكىم قازاقشا كوپ سويلەگەن شىعار. تىلمەن بىرگە باعدارلامادا بولماسا دا ەل تاريحىن جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا سىڭىرە.
– ءار ادامنىڭ تۋعان جەرگە دەگەن ماحابباتى مازداپ تۇرۋى ءۇشىن ەلدىڭ وتكەن تاريحىن ەتەنە جاقىن ءبىلۋى كەرەك, – دەيدى ۆيكتوريا اياپبەرگەنوۆا, – ەلىمىزدىڭ تاريحى قاتپار-قاتپار بولعانىمەن, وقۋلىعى پىشاقتىڭ قىرىنداي جۇپ-جۇقا ەدى عوي. مەن مەكتەپ وقۋشىلارىنا كوركەم ادەبيەتتەن وقىعان, اقساقالداردان بويىما جۇققان جۇقانانى جەرىنە جەتكىزە ايتىپ بەرۋگە تىرىساتىنمىن. ويتكەنى ەل تاريحى بارشاسىنان قىمبات. تۋعان جەرگە تامىرىڭ بايلانۋ ءۇشىن ونىڭ وتكەنىن ءبىلۋ پارىز. وسى قۇت مەكەندى اتا-بابالارىمىزدىڭ قالاي ساقتاپ قالعاندىعىن ۇعىنا السا, وتكەننىڭ قادىرى مەن كيەسىن تانىر ەدى. قازاقتىڭ تاماشا اقىنى كاكىمبەك سالىقوۆ ايتپاقشى, ء«ور التاي مەن اتىراۋدىڭ اراسى, ۇلان-بايتاق قازاعىمنىڭ دالاسى, سونشا جەردى سويىلمەنەن قورعاعان اتا-بابام وسال ەمەس شاماسى». ءيا, اتا-بابامىز شىنىمەن وسال بولماعان, سولاردىڭ ءور رۋحىن, اق بەسىككە دەگەن ايالى ماحابباتىن ءتىلىم جەتكەنشە ءتۇسىندىردىم. كەيىن, 2000 جىلى ارقالىق قالاسىنا كوشتىك. مۇندا دا قالىڭ قازاق.
قالىڭ قازاقتىڭ اراسىندا قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن ۆيكتورياعا ونشالىقتى قيىن بولماسا كەرەك. كىممەن بولسىن ءتىل تابىسقان. اگروتەحنيكالىق كوللەدجدە ساباق بەرگەن. قازاقتىڭ تاريحىن, ورىستىڭ ءتىلىن ۇيرەتكەن. جەرگىلىكتى جۇرتپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتكەن. ادامداردى جاقىنداتاتىن ءدام ەمەس پە؟ قازاقىلىعى مول ارقالىقتاعى اعايىن قارا كۇزدەن كوكتەمگە دەيىن ءبىر-ءبىرىن ومىرتقاعا شاقىرىپ, ساپىرىلىسىپ جاتادى. بۇل كەزدە باۋىرجان ەسىمدى جىگىتكە تۇرمىسقا شىققان ۆيكتوريا سالت-ءداستۇردى ءبىر قازاقتىڭ بالاسىنداي جاپ-جاقسى بىلەدى, ءتىپتى مايلى قاسىقتاي. سوعىم سويعان سوڭ بار مۇشەسىن ىلكىدەگى جۇرتتىڭ ىزەتتى ءداستۇرىن ساقتاپ, قازان-وشاعى ارالاسىپ جاتاتىن دامدەس اعايىندى ومىرتقاعا شاقىرادى. جىل ون ەكى ايدا ءبىر اينالىپ كەلەتىن اۋىزاشارى تاعى بار. وزگە ۋاقىتتا دا جولىنان جىعىلىپ كورگەن ەمەس. ءوزىنىڭ قازاقتىڭ اسا باي ءتىلىن كەستەلەپ كوركەم سويلەيتىنىنە ەشكىم تاڭىرقامايدى دا, كوزدەرى ۇيرەنگەن. تەك تاڭىرقاعانى, مۇسىلمان دىنىنە ەنگەندە عانا. اناسى نينا اپاي قارسى بولماعان. ويتكەنى مۇسىلمان الەمىنىڭ جاقسىلىعىن جاقسى بىلەتىن. تىرشىلىگىندە عانا ەمەس, ومىردەن وتكەندە دە كوردى.
ءدام-تۇزى تاۋسىلىپ اناسى ومىردەن وتكەندە توپىراق ايالى اق بەسىگى تورعايدان بۇيىرعان. تۋعان جەرىندەگى جاناشىر قازاقتىڭ تىلمەن ايتىپ جەتكىزگىسىز جاناشىرلىعىن ۆيكتوريا گەننادەۆنا تاعى ءبىر مارتە سەزىنگەن. اتامەكەندەگى اعايىن-تۋىس قىرىق قابىرعاسى قاۋساپ, وتىز ومىرتقاسى وپىرىلىپ جەتكەن بۇلاردى قۇشاق جايا قارسى الىپ, باسۋ ايتقان, قايعىنىڭ بۇلتىن سەيىلتكەن. اناسىن قارا جەر قويناۋىنا تاپسىرعاندا كوزكورگەن تورعاي قازاقتارىنىڭ قايعىدان قابىرعاسى قايىسىپ تۇرىپتى. وسى سۋرەت ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىندا. اسىرەسە تورعايداعى مەشىتتىڭ يمامى رۇستەم ءامىرحانوۆ باستاعان ەل اقساقالدارىنىڭ جاناشىرلىعى مول بولىپتى.
– كەيدە بىرەۋلەر ەكىنشى وتانىم دەپ سويلەپ جاتادى. ساياساتتان اۋلاقپىن. نەگىزى, مەنىڭ ويىمشا, ادامدا ءبىر-اق وتان بولۋى كەرەك, قاتەلەسۋىم دە مۇمكىن. اركىم ءوزىنىڭ جايلاعان جەرىنىڭ ءتىلىن مەڭگەرىپ, سالت-ءداستۇرىن جانىنا سەرىك ەتۋلەرى – ازاماتتىق پارىزى. ايتپەسە, قالعانىنىڭ ءبارى بوس ءسوز,– دەيدى ۆيكتوريا گەننادەۆنا, – قازىر اتباسارداعى «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ اقمولا ماگيسترال جەلىسى بولىمشەسىندە جۇمىس ىستەيمىن. بۇل قالادا ونداعان ۇلت وكىلى تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك ەتىپ جاتىر. كوپۇلتتى ورتانىڭ التىن دىڭگەگى جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ءتىلى مەن ءداستۇرى بولسا, قانداي جاراسىمدى!
وسى اجارلى ازاماتتىقتى, تەرەڭ پاراساتتى اڭعارتاتىن جالعىز اۋىز سوزگە ءبىزدىڭ دە الىپ-قوسارىمىز جوق.
اقمولا وبلىسى,
اتباسار اۋدانى
