بيزنەستى قارجىلاندىرۋ
ءوندىرىستىڭ وڭالماۋىنان ينفلياتسيا كۇشەيىپ, اينالىپ كەلىپ قايتادان بازالىق مولشەرلەمەنى ءوسىرىپ وتىر. ەكونوميكانى وسى تۇيىق شەڭبەردەن الىپ شىعۋعا مىندەتتى ۇكىمەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق جوسپارى جوق. قولدان بار كەلەتىنى – ازىق-ت ۇلىك باعاسىن باقىلاۋ.
بۇل شەڭبەردەن شىعۋ ءۇشىن نە ۇلتتىق بانك ماكروەكونوميكالىق تاۋەكەلگە بارىپ بازالىق مولشەرلەمەنى ءتۇسىرۋى, نە بانكتەر بيزنەسكە نەسيەنى ارزانداتىپ بەرىپ شىعىنعا باتۋى كەرەك. يا بولماسا بيزنەس جاڭا قارجى كوزدەرىن تابۋعا ءتيىس. وسىنىڭ ىشىندە ەڭ وڭايى جانە ءتيىمدىسى – بيزنەسكە اقشا تاۋىپ بەرۋ.
زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جەكەلەگەن ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا سۇيەنسەك, كوروناداعدارىستىڭ كەرى اسەرىنەن قازاقستانداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ ورتاشا ەسەپپەن ۇشتەن ءبىرى بانكروتقا ۇشىرايدى. دەسە دە, باسقا-باسقا شاعىن جانە ورتا بيزنەس بانكروت بولعانى ءۇشىن ەكونوميكا توقىرايدى دەۋگە كەلمەس. بۇگىن بانكروت بولعان شاعىن جانە ورتا بيزنەس كۇنى ەرتەڭ وڭاي قالپىنا كەلەتىنى بەلگىلى. قازىر بولماسا دا, ەرتەڭ نارىقتاعى بوس ورىندى باسقالار تولتىرادى. ماسەلە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ قالپىنا كەلەر-كەلمەسىندە ەمەس, اينالىمداعى اقشانى قايدان الاتىنىندا جانە حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ قانشالىقتى قالپىنا كەلەتىنىندە جاتىر.
«بانكتەر شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە نەسيە بەرمەيدى», «بانك نەسيەسى تىم قىمبات». بۇل – كاسىپكەرلەردىڭ تاراپىنان بيزنەستى اشۋعا جانە ونى اينالدىرۋعا قاتىستى ەڭ كوپ ايتىلاتىن شاعىمدار. راس, بانكتەر شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە وڭايلىقپەن اقشا بەرە قويمايدى. ونىڭ وبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار. بىرىنشىدەن, جالپى بانك اتاۋلى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە اقشا سالۋعا تىم ساق قارايدى. بۇل ءبىزدىڭ ەلگە عانا ءتان ەمەس. ويتكەنى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ۇزاق مەرزىمدى ولشەمدە تىم تۇراقسىز.
شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ باستى ەرەكشەلىگى دە وسى. جىل وتپەي بانكروت بولۋى دا قالىپتى قۇبىلىس. سوندىقتان بانكتەر ءىرى, اسىرەسە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كەپىلدىگى بار جوبالارعا قاراجات سالادى نەمەسە جەكە تۇلعالارعا تۇتىنۋشىلىق, تاۋارلىق, يپوتەكالىق, اۆتو نەسيەلەر ۇسىنادى. اينالىپ كەلگەندە, وسىنىڭ ءوزى بيزنەستى قارجىلاندىرۋ ەمەس پە؟ سوندىقتان شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءاۋ باستان, تابيعاتىنان جەكە تۇلعالاردىڭ قاراجاتىنا سۇيەنەدى.
ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە, 2020 جىلعى قىركۇيەكتە زاڭدى تۇلعالارعا ۇلتتىق ۆاليۋتامەن بەرىلگەن نەسيەلەر بويىنشا ورتاشا الىنعان سىياقى مولشەرلەمەسى 12,1% بولعان. بىلتىرعى قىركۇيەكتە كورسەتكىش 11,7% بولعان ەدى. ەسەسىنە جەكە تۇلعالارعا بەرىلگەن نەسيەلەر بويىنشا ورتاشا سىياقى مولشەرلەمەسى بىلتىرعى 18,4%-دان بيىل قىركۇيەكتە 17,3%-عا ءتۇستى. بيزنەسكە بەرىلەتىن نەسيەنىڭ قىمباتتاۋىن داعدارىسپەن بايلانىستىرۋعا بولادى. ال جەكە تۇلعالار ءۇشىن پايىزدىڭ تومەندەۋى ەڭ الدىمەن وسى نارىقتىڭ بانكتەر ءۇشىن ماڭىزدىلىعى. بانكتەردىڭ نەسيە پورتفەلىندە جەكە تۇلعالاردىڭ ۇلەسى الداعى ۋاقىتتا ءالى دە وسە تۇسەتىنى بولجانۋدا. شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە سەنبەيتىن بانكتەر بۇل نارىقتى جەكە تۇلعالار ارقىلى يگەرىپ وتىر. ولار ءۇشىن ەكونوميكالىق تۇرعىدا ەڭ اقىلدى ءادىس تە وسى. قارىز الىپ, قايتارا الماي قالۋى مۇمكىن بيزنەسكە قاراعاندا, ولاردىڭ ءونىمىن نەسيەگە الاتىن قاراپايىم حالىقتى قارجىلاندىرعان الدەقايدا ءتيىمدى.
بيزنەستى قارجىلاندىرۋدى بانكتەردەن ۇيرەنگەن ابزال
قازاقستاندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جالعىز ينۆەستورى – مەملەكەت. مۇنايدىڭ قىمبات كەزىنەن قالىپتاسقان ءداستۇر كۆازيمەملەكەتتىك سالادان باستاپ جەكە كاسىپكەرلەردىڭ ءوزىن بيۋدجەتكە ماسىل ەتىپ قويعان. زاماننىڭ تىنىش كەزىندە ۇلتتىق قوردىڭ ميللياردتارىمەن ازەر جۇرگەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس قازىر ءتىپتى قيىن جاعدايدا قالدى. جالعىز ءۇمىت مەملەكەتتە. ال مەملەكەت بۇرىنعى كومەگىنەن ارى اسا المايدى. تيىسىنشە بيزنەستىڭ «تابىسى» ازايادى. تابيعاتىنان تىم قاراپايىم شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە بىلايعى ينۆەستورلار دا قاراجات سالا قويمايدى. تاۋەكەلى وتە جوعارى بولماسا دا, باسەكەلەستىك كۇشتى.
جالپى, مەملەكەت بيزنەستى قارجىلاندىرۋدى بانكتەردەن ۇيرەنۋى قاجەت. جىل سايىن بيۋدجەتتەن سالالىق, وڭىرلىك جانە باسقا دا ماقساتتارعا ميللياردتاعان تەڭگە بولىنەتىنى ءمالىم. وسى قاراجاتتىڭ ەكونوميكاعا قانشالىقتى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ەشكىم ەسەپتەمەيدى. مەملەكەتتىڭ سالعان ينۆەستيتسياسى كوركەيگەن بيزنەسكە اينالدى ما, الدە كاسىپكەرلەر تاراپىنان «يگەرىلىپ» كەتتى مە, ونىڭ دا ەسەبى شامالى. مەملەكەتتىڭ بيزنەستى وسىلايشا قولداۋى نارىقتىق ەكونوميكادا نونسەنس سانالادى. قانشا جەردەن پوپۋليستىك پىكىر بولسا دا, سول قاراجاتتى بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنە جالاقى رەتىندە بەرسە, ەكونوميكاعا سول ءتيىمدى بولار ەدى. نەگە دەسەڭىز, بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى ءبارىبىر شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە بارىپ تۇسەدى. ورتا تاپتىڭ تابىسى «جاستىقتىڭ استىندا جينالاتىن» اقشا ەمەس, سايىپ كەلگەندە اينالىپ بيزنەسكە تابىس بولىپ تۇسەدى. ال بۇل دەگەنىڭىز قازىرگىدەي وندىرىلمەيتىن تاۋار ءۇشىن ەمەس, وندىرىلگەن تاۋار ءۇشىن تولەگەن اقى بولادى.
رەفورما ءبىر عانا سالادا جاسالمايدى
ايلىقتى جاپپاي كوبەيتۋ ينفلياتسياعا توتە جول. بىلتىر پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ الەۋمەتتىك باستامالارى ىسكە قوسىلىپ, اتاپ ايتقاندا جالاقى مەن جاردەماقى كوبەيىپ, قوسىمشا الەۋمەتتىك تولەمدەر پايدا بولعاندا ءبىرىنشى كۇندەلىكتى تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ كۇرت قىمباتتاپ كەتكەنى ەسىمىزدە. جالاقىنى كوبەيتۋ وڭاي, ول ينفلياتسيانى كۇشەيتىپ, تيىسىنشە حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى سول قالپى قالادى دەيتىن ورىندى پىكىر ايتىلۋى مۇمكىن. ءسوز باسىندا ينفلياتسيا, نەسيەنىڭ قىمباتتىعى, ءوندىرىستىڭ جوقتىعى سەكىلدى بيزنەس پەن ۇلتتىق بانكتىڭ پروبلەمالارىن تىزگەندە بۇل ماسەلەلەردى تەك ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ ۇندەسكەن ساياساتى, ورتاق ستراتەگياسى ارقىلى عانا ەڭسەرۋگە بولاتىنىن ايتتىق. سوندىقتان, ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق پەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ كوركەيۋى ەكونوميكالىق رەفورمانىڭ باسى دەسەك, وندا جەكەلەگەن ۆەدومستۆولاردى عانا مىندەتتەمەي, بارلىق مەملەكەتتىك اپپاراتتى جۇمىلدىرۋ كەرەك. جالاقىنى كوبەيتكەننەن كەيىن ينفلياتسيا كۇشەيمەۋى ءۇشىن پروتەكتسيونيستىك ساياسات قاجەت. ەۋرازيالىق وداقتىڭ ىشىندە مۇنداي باستاما قانشالىقتى وتەتىنى بەلگىسىز, الايدا جالعىز جول – يمپورتقا سالىقتى كوبەيتۋ. تاۋارىن قازاقستانعا تاسيتىن ەكسپورتتاۋشىلارعا كەدەندىك باج سالىعىن تولەگەننەن گورى, ولاردىڭ ءوندىرىستى قازاقستانعا كوشىرىپ اكەلۋىنە ىقپال ەتكەنى ءتيىمدى.
ترانزيتتىك ەكونوميكاداعى پروبلەمانىڭ شەشىمى نارىقتىڭ بەتىنە قالقىپ شىعىپ كورىنىپ تۇراتىنى راس بولسا كەرەك. ۇلتتىق بانك پەن كاسىپكەرلەردىڭ بازالىق مولشەرلەمەگە قاتىستى داۋلارىنىڭ ءبىر شەشىمى وسىلايشا سالىق كودەكسىندە جاتىر. يمپورت قىمباتتاسا وتاندىق كاسىپكەرلەر ءوندىرىستى كۇشەيتپەسە دە, شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ ءوندىرىستى ىشكە الىپ كەلۋىنە العىشارت بولادى. بۇل ىشكى ءوندىرىستى ارتتىرىپ, تيىسىنشە ينفلياتسيانى تومەندەتەر ەدى, ال ينفلياتسيانىڭ تومەندەۋى – بازالىق مولشەرلەمەنى ءتۇسىرۋدىڭ جالعىز جولى. ول تومەندەتىلسە, كاسىپكەرلەر دە ارزان قاراجاتقا قول جەتكىزەدى. باستاپقىداعى جالاقىنىڭ كوبەيۋى كەيىن سوزىلمالى دەرتكە اينالماي, كاسىپكەرلەر ءۇشىن نارىقتا بالاما قارجى كوزدەرى دە قالىپتاسادى.
تۇيىندەي كەلگەندە, مۇنىڭ بارلىعى كۇردەلى ماسەلەنىڭ وڭاي شەشىمى سەكىلدى كورىنەدى. ەكونوميكالىق رەفورمانىڭ تىم كۇردەلى كورىنەتىن سەبەبى – ءار ورگان ءوزىنىڭ قىسقا مەرزىمدى مىندەتتەرىن ورىنداۋدى عانا ويلايدى. ۇلتتىق بانكتىڭ بيىلعى مىندەتى ينفلياتسيانى 8%-دان اسىرماۋ بولسا, ۇكىمەتتىڭ ءبىر مىندەتى – جىل سايىن بەلگىلى ءبىر مولشەردەگى قاراجاتتى كاسىپكەرلەرگە تاراتۋ. ۇزاق مەرزىمدى ورتاق ستراتەگيالىق جوسپار قاراستىرىلسا, ءار ورگان ءوز كورسەتكىشىن عانا جاقسارتۋدى ويلاماس ەدى.
