ماڭعىستاۋداعى ماقتاۋلى كورىنىستەردىڭ ءبىرى – بوزجىرا. قاراقيا اۋدانىنا قاراستى ءۇستىرت پلاتوسىنىڭ باتىس شىڭدارى بولىگىنە جاتاتىن, اقتاۋ قالاسىنان 300 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى القاپتىڭ سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە دەيىنگى ۇزىندىعى 17 شاقىرىمدى قۇراسا, باتىستان شىعىسقا دەيىنگى قاشىقتىعى 11 شاقىرىم شاماسىندا. تاريحى مەن ءتۇزىلۋى تەتيس مۇحيتىنىڭ شوگىندىلەرىمەن بايلانىستىرىلاتىن مەكەن سانداعان عاسىرلار اياسىندا جەل مەن جاۋىننىڭ, كۇن مەن ايازدىڭ وتىندە بارىنشا قاقتالا قالىپتاسىپ, بۇگىنگى تاڭعالارلىق كەيىپكە ەندى. توسىندە تۋىلىپ, توسكەيىندە ەرجەتكەن ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ ءوزى ءار كورگەن سايىن العاش كورگەندەي تاڭدانىپ, ءار بارعان سايىن جاڭاشا تىنىس تاباتىن بوزجىرانى شەتەلدىكتەردىڭ «شالقاسىنان تۇسكەندەي» تاڭعالا تاماشالاپ, جاعى سەمگەنشە جىر قىلاتىنى, ەستىگەنى ءبىر كەلىپ كورۋگە ىنتىزار بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
اق بورلى تاۋلارى, سايلارى مەن قۇزدارى, جازىق دالاسى ءبارى اپپاق بولىپ, ءار تۇسىنان كەلىپ قاراعان جانعا قۇبىلعانداي وزگەشە كورىنىس بەرەتىن ەرەكشە ءوڭىر «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى بويىنشا وڭىرلىك ماڭىزى بار قاسيەتتى نىساندار تىزىمىنە ەندى. بۇگىندە «قازاقستاننىڭ كوز تارتاتىن ۇزدىك 10 ولكەسى», «قازاقستانداعى بارۋعا مىندەتتى 50 ورىن» سىندى تاڭداۋلارعا ىلىككەن, باعزىدان بۇگىنگە ءمىنى قۇراماي جەتكەن بوزجىرادا تۋريستەر ءۇشىن قوناقۇي سالۋ قاجەت پە؟ بۇل جوبا تالبەسىكتىڭ قادىرىن بىلەتىن, ونىڭ ءتوسى تاپتالماي تابيعي قالپىن ساقتاسىن دەيتىن ءاربىر ازاماتتى تىنىش قالدىرمادى. ازشىلىق قولداسا, كوپشىلىك قارسىلىق تانىتۋدا. «كوركىنە كوز تويمايتىن وڭىرلەردى كورسەتىپ, تۋريست تارتۋ ماڭىزدى» دەيدى ءبىر تاراپ, «تۋريستىك سالانى دامىتۋ قاجەت, بىراق ونىڭ دا وزىندىك ەرەجە-ءتارتىبى بار, ول باعزىدان بەرى ساقتالعان قۇندىلىقتاردى تاپاۋ ارقىلى جۇزەگە اسپاۋى ءتيىس» دەيدى ەكىنشى تاراپ. تۇرعىندار تالابى ورىندى – كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعاسى مەن سۋىن, جالپى كورىكتى جەرلەردى ارالاعاندا تاس-تالقان ەتىپ, تازالىقتى ساقتامايتىن, كەلگەن جەرىنە قۇرمەت كورسەتپەيتىن تۋريستەر جەتىپ-ارتىلادى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتالىپ, تالايعا اڭىز بولعان بوزجىراعا قوناقۇي سالىنىپ, جولدار مەن وزگە دە ينفراقۇرىلىمدىق قاجەتتىلىكتەر بارعان سوڭ ءوزىنىڭ بايىرعى بەينەسىن, تابيعي قالپىن, بايلىعىن ساقتاي الا ما؟ 2012 جىلدان بەرى ماڭعىستاۋ وبلىس اكىمىنىڭ قاۋلىسىمەن قۇرىلعان, ياعني جەرگىلىكتى ءمانى بار ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق بوزجىراداعى تۋريستىك ماسەلە وتە ماڭىزدى.
«قىزىلساي» وڭىرلىك تابيعي پاركىنىڭ قورعاۋىنداعى بوزجىرا «جابايۇشقان» قاۋمالىنا قارايدى. بۇل قاۋمال – ءۇستىرت تاۋ قويى, قاراقۇيرىق, يتەلگى, دالا قىرانى, بۇركىت, قاراباۋىر جانە اقباۋىر بۇلدىرىقتارى, شۇبار كۇزەن, قاراقۇلاق, پاللاس ءابجىلانى سىندى «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن اڭ-قۇستار مەن جان-جانۋارلاردىڭ مەكەنى. بۇل قايتالانباس تابيعي بايلىعىن, بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋعا قاتىستى جاعى, ال تاريحي-مادەني قۇندىلىعى ءوز الدىنا اسا ماڭىزدى اڭگىمە.
جۋىردا بوزجىرادا قوناقۇي قۇرىلىسىنىڭ جۇمىسى باستالىپ كەتتى دەگەن اڭگىمە جەلىلەردە جەلدەي ەستى. «حالىقتىڭ كەلىسىمى قايدا, نەگە حالىقتىڭ پىكىرى ەسكەرىلمەيدى؟ تۋريزم ءۇشىن قاجەتتى بولسا, قوناقۇيدى بوزجىرانىڭ باسىنان ەمەس, شالعايلاۋ تۇستان سالىپ, بوزجىرانى ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى» دەيدى ماڭعىستاۋلىقتار. راسىندا, ماڭعىستاۋداعى كورىكتى جەرلەردى قونا جاتىپ ارالاۋ ءۇشىن قوناقۇيدى بوزجىرادان سالۋدان باسقا ءتيىمدى ءتاسىل نەمەسە قولايلى ورىن تابىلماعانى ما؟
«بۇگىنگى كۇنى «بوزجىرا سافاري» قوناقۇيىنىڭ جوبالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جوبالاۋ ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى سالاسىنداعى زاڭناما تالاپتارىنا سايكەس جۇرگىزىلەدى, ياعني جوبا دايىن بولعاننان كەيىن عانا قوعامدىق تىڭداۋلارعا ۇسىنىلدى.
قازىرگى ۋاقىتتا قۇرىلىس باستالعان جوق. جەلىدە تاراتىلعان ۆيدەودا تەك 2 كۇن مەرزىمگە بولاشاق وبەكتىنىڭ جوسپارلانعان ورنىنا ينۆەستور توبىنىڭ كەلۋىنە بايلانىستى ۋاقىتشا شاتىر, ءموبيلدى اجەتحانا جانە جىلجىمالى گەنەراتور ورناتىلدى. جوبانى ىسكە اسىرۋدى باستاعان كەزدە ۇيىمداستىرۋشىلار مىندەتتى تۇردە بارلىق قاجەتتى قوعامدىق, ەكولوگيالىق تىڭداۋلار وتكىزەدى جانە قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ بارلىق سانيتارلىق-ەكولوگيالىق, تابيعي نورمالارى ساقتالادى», دەيدى ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
– جوبا حالىقپەن تالقىلانىپ, كەلىسىلگەن جوق. ءتىپتى, جوبا جۇزەگە اسقاننىڭ وزىندە ول جەردە جاسالاتىن جۇمىستار قاۋمالدىڭ ەرەجەسىنە ساي بولۋى ءتيىس. «قىزىلساي» وڭىرلىك تابيعي پاركىنىڭ ينسپەكتورلارى قاداعالاپ, ولار قاۋمال اۋماعىنان انىقتاعان زاڭبۇزۋشىلىقتارعا ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى ينسپەكتسياسى اكىمشىلىك كودەكستىڭ 378-بابىنىڭ 2-بولىگى بويىنشا ايىپپۇل سالادى. ەرتەڭ قوناقۇي دەپ شۇبىرعان ميلليونداعان ءتۋريستىڭ قاتەلىكتەرىن كىم قاداعالاپ, قاي زاڭعا ساي جازالايدى؟ بۇل تۇرعىداعى ەرەجەنى بەكىتپەي تۇرىپ, جوبانى باستاپ كەتۋ وتە قاۋىپتى. سونداي-اق ينۆەستورلار بوزجىرادان قوناقۇي ەمەس, قاراكول قاۋمالىنان سۋلى-باتپاقتى اعارتۋ ورتالىعىن سالسا دەيمىز. ول جەردە «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن قۇستاردىڭ 22 ءتۇرى كەزدەسەدى. بۇل – دۇنيە جۇزىندە ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان جوبا, مۇنداي ورتالىق تا تۋريستەردى تارتۋعا وتە ىڭعايلى بولار ەدى, ياعني جەلدى قاراكول قاۋمالىندا جايلى جاعدايدا وتىرىپ, دۇربىمەن قاراپ قۇستاردى قىزىقتاۋعا, ساناۋعا, باقىلاۋعا, تۇرلەرىن انىقتاۋعا بولادى, ەكولوگيالىق سوقپاقتار سالىپ, سول ارقىلى جۇرۋگە بولادى. «الىستان اربالاعانشا, جاقىننان دوربالا» دەگەندەي, قالا ىرگەسىندەگى قاراكولدى دامىتسا, مەكتەپ وقۋشىلارىنان باستاپ ەرەسەك ادامداردىڭ, قوناقتاردىڭ, تۋريستەردىڭ قىزىعۋشىلىعىنا يە بولار ەدى», دەيدى «تابيعي ورتا» باتىس قازاقستان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارى وڭىرلىك اسسوتسياتسياسىنىڭ كەڭەس توراعاسى, ەكو-امباسسادور ءا.قوزىباقوۆ.
قۇزىرلى ورىنداردىڭ قيىرداعى بوزجىرا تۇرماق, قالا ماڭىنداعى قاراكول قاۋمالىنىڭ وزىندىك رەجىمىنىڭ, تالاپ-ءتارتىبىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاي الماي وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ال بوزجىرانىڭ جايى نە بولماق؟ جۇرتتىڭ الاڭدايتىنى دا وسى. بۇگىنگە دەيىن «بوزجىرا» بولىپ كەلگەن كورىكتى ورىندى تابىس تابامىن دەپ تۋريستەردىڭ تابانىنا تاپتاتىپ, بوزبۇلاۋ بولىپ جۇرمەيىك. سونداي-اق ماڭعىستاۋدا كورىكتى جەر كوپ, بۇگىن بوزجىرادان باستالعان بۇل جوبا كەيىن ماڭ دالانىڭ وزگە دە تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرى مەن تابيعي قاۋمال-قورىقتارىندا جالعاسىن تاۋىپ جۇرمەسىنە كىم كەپىل؟
ماڭعىستاۋ وبلىسى
