تورتكۇل دۇنيەنى جامان تۇماۋ جايلاعان كەزدە الاش بالاسىنا ىقىلىم زاماننان بەرى سەرىك بولىپ كەلە جاتقان جارىقتىق جىلقىنىڭ قىمىزى قۋات, ساۋمالى ەم بولعانى دا شىندىق. ايتىپ كەلگەن اپاتتىڭ اۋزىنان امان قالۋ ءۇشىن دارۋمەن ىزدەگەن جۇرت وتكەنىن ەسىنە ءتۇسىرىپ, قىمىز بەن قازى ىزدەپ ساپىرىلىستى. ەڭ قۋاتتى تاعام, جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ اعزاسىنا جاعىمدى اس سول كەزدە بارىپ جادىمىزعا ورالدى. جالعىز شيپا ءۇشىن عانا ەمەس, ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك قورىن مولايتۋ ءۇشىن دە جىلقىنىڭ جايىنا كوڭىل اۋدارعان ءلازىم. كەشەگى كەڭەس زامانىندا تەحنيكاعا يەك ارتقان جۇرت جىلقىنىڭ جايىن ۇمىتتى. سودان بارىپ عاسىرلار بويى ىرىكتەلىپ, سۇزگىدەن وتكەن ءتاۋىر تۇقىم كۇرت توزىپ, جىلقى بالاسىنا ناۋبەت ءتوندى. قازىر ۇزاق ۋاقىتتان بەرى ۇيىرگە سالاتىن ايعىر الماستىرىلماعاننان كەيىن جاباعى ق ۇلىنداي, تاي جاباعىداي بولىپ تۇرقى انتەك كىشىرەيىپ, كورەر كوزگە شوگىپ بارادى.
مۇنىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار. ماسەلەن, ءدال قازىر قارا مالعا جاسالىپ وتىرعان كول-كوسىر جاقسىلىق جىلقىلى اۋىلدى جاناي ءوتىپ بارادى. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن تاراتىپ ايتاتۇعىن بولساق, اسىل تۇقىمدى قارا مالدى ءوز ەلىمىزدىڭ ىشىنەن ساتىپ العان شارۋاعا ءار باسى ءۇشىن 150 مىڭ تەڭگە كولەمىندە سۋبسيديا تولەنەدى. ال قارا مالعا قاراعاندا وزىندىك قۇنى الدەقايدا ارزان, قىسى-جازى تەبىندە ءجۇرىپ ءوز كۇنىن ءوزى كورەتىن, ەتى شۇيگىن, ءسۇتى اسىل جىلقىنىڭ ءار باسىنا 100 مىڭ تەڭگە كولەمىندە عانا سۋبسيديا بولىنەدى. قازىر ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى بولماسا, اۋىل-ايماقتاعى مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اعايىننىڭ قولىنداعى ءبىردى-ەكىلى جىلقىنىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرۋ قانى شىعىپ تۇرعان وتە كۇردەلى ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
ايتالىق, اسىل تۇقىمدى ايعىردىڭ قۇنى – شامامەن 600-700 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. وسى ارادا تاعى دا الدەبىر قىرسىق شالعان جايدى ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتا كەتۋگە بولادى. اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتىپ العان ادامعا 150 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا تولەنەدى دە, ونى اۋىل تابىنىنا قوسىپ, سىڭىرە بۋدانداستىرۋ ءۇشىن پايدالانسا, تاعى دا 100 مىڭ تەڭگە ۇستەمەاقى تولەنەدى. ءسويتىپ, باستاپقى قۇنى 400-450 مىڭ تەڭگە تۇراتىن اسىل تۇقىمدى بۇقاعا جۇمسالعان قاراجاتتىڭ جارتىسىنان كوبى قايتىپ ورالادى. ال اسىل تۇقىمدى ايعىرعا مۇنداي جاقسىلىق جاسالماي وتىر. ءتىپتى, وزگەنى بىلاي قويىپ, ءوز قاراجاتىڭا اسىل تۇقىمدى ايعىر ساتىپ الامىن دەسەڭىز, كۇندىز قولىڭىزعا شام الىپ ىزدەسەڭىز دە تابا المايتىنىڭىزعا مەن كەپىل. ويتكەنى وبلىستا اسىل تۇقىمدى جىلقى شارۋاشىلىعى جوق. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مالساق قاۋىمنىڭ ىشىندە ۇزاپ شىعىپ, اتاعى جەر جارىپ تۇرعان مۇعالجار, كوشىم جىلقىلارىنىڭ ايعىرلارىن ءبىردى-ەكىلى اكەلگەندەر بولىپتى.
– مەن وسى بولىمدە 2013 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيمىن. سۋبسيديا الۋ ءۇشىن ءبىر جىلدا ەكى-ءۇش باس اسىل تۇقىمدى ايعىر اكەلگەن ادامدار بولعان. بىراق وبلىس كولەمىن, جىلقى سانىن ەسكەرسەڭىز, تەڭىزگە تامىزعان تامشىداي عانا عوي. قازىر مۇنداي ۇمتىلىس, مال تۇقىمىن جاقسارتسام دەگەن قارەكەت مۇلدەم جوق. نەگىزىندە جىلقى مالى – ەكونوميكالىق جاعىنان الىپ قاراعاندا دا وتە پايدالى ت ۇلىك. اسىرەسە, قىسى ۇزاق ءبىزدىڭ ءوڭىر ءۇشىن. اسا ءبىر ايازدى, قارى قالىڭ, قاتتى قىس بولماسا, ءىرى جىلقى جايىلىمدا تەبىندەپ-اق شىعادى. دەمەك, اسا كوپ جەم-ءشوپ دايىنداپ تا شىعىندالمايسىڭ, ونىڭ ۇستىنە ەتى دە ءوتىمدى, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مال شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى قايرات كوشەنوۆ,
جىلقى مالىنىڭ قاسيەتىن قازاق بالاسى جاقسى بىلەدى. ءتىپتى ونى تاراتىپ ايتۋدىڭ دا قاجەتى جوق. ءبىزدىڭ قاۋزاپ وتىرعان تاقىرىبىمىز – اتا كاسىپتىڭ دامۋى. وبلىستا تۋسىراپ, بوس جاتقان جەر جەتىپ ارتىلادى. نە ەگىن ەگىلمەي, نە مال باعىلماي جاتقان ەن دالانى ارامشوپتەن ارىلتىپ, دالانىڭ ءسانىن كەلتىرىپ, قامبار اتا تۇقىمىن قاپتاتىپ جىبەرسە, ارزان ەتكە قارىق بولار ەدىك.
– ازىرشە جىلقىعا تولەنەتىن سۋبسيديادان ءۇمىت ءۇزىپ وتىرمىز. بۇل ماسەلە تالاي رەت كوتەرىلگەن. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر شەشىمىن تاباتىن ەمەس, – دەيدى ءبولىم باسشىسى.
جىلقى تۇقىمىنىڭ ازىپ كەتۋى اۋىلداعى اعايىننىڭ دا قابىرعاسىنا باتىپ وتىر. مال باققان ەڭبەگىڭ اقتالىپ, بەينەتىڭنىڭ زەينەتىن كورۋ ءۇشىن باعىمداعى مالدىڭ تۇقىمى ءتۇزۋ, تۇرقى ءىرى بولعانى ءجون. مالساق قاۋىم ىشىندەگى مال تۇقىمىن جاقسارتامىن دەپ ۇمتىلعاندارمەن دە تىلدەستىك. ەڭ كەرەگى ەتتى تۇقىم ەكەن. رەسەيدىڭ كورشىلەس ايماقتارىنان شوقتىعى بيىك, ومىراۋى دالاداي, سان ەتتەرى بەسىكتەي اۋىر جۇك تارتاتىن جىلقىنىڭ ايعىرلارىن دا اكەلىپ ۇيىرگە سالىپ كورىپتى. بىراق ول ايعىرلار قازاقى جىلقىداي ءۇيىر ۇستامايدى ەكەن. سودان سوڭ كادەگە جاراماعان. ەكىنشى ءبىر سەبەپ, اۋىلداعى مال ۇستايتىن اعايىننىڭ اۋىزبىرشىلىگى. ماسەلەن, ءبىر اۋىلدا ءجۇز ءۇي بار دەلىك. ءار ۇيدە ەكى بيەدەن بولعاندا, 200 بيە بولادى. ەجەلگى ەسەپپەن ءار ۇيىردە 12 بيەدەن بولعاندا, كەم دەگەندە 15-16 ايعىر كەرەك. قازىر قولداعى ۇيىرلەردىڭ ارقايسىسىندا 50-60 بيەگە ءبىر ايعىردان ءجۇر. بيەنىڭ قىسىر قالاتىنى دا سول. ال 15 ايعىردىڭ ارقايسىسىن جوعارىدا ءبىز ايتىپ وتىرعانداي, تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءۇشىن 700 مىڭ تەڭگەدەن ساتىپ الۋعا قانشاما قاراجات قاجەت بولاتىنىن ەندى ءوزىڭىز ەسەپتەي بەرىڭىز. اۋىلداعى اعايىننىڭ ورتاق قاراجات جيناۋى دا قيىن. بىرىندە بار, بىرىندە جوق. ەندى ءبىرى ىڭعاي تانىتا بەرمەيدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە, بالكىم جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ كوڭىل اۋدارۋى كەرەك شىعار. جىلقى مالىنا مەملەكەت تاراپىنان قامقورلىق جاسالىپ, تىم بولماسا تۇقىمى ءتاۋىر ايعىر ساتىپ الۋ ءۇشىن سۋبسيديا بولىنەتىن بولسا, جۇگى اۋعان جىلقى جايى تۇزەلىپ كەتەر مە ەدى. مالساق قاۋىم ايعىر ۇستاعاننان گورى بيە باققاندى ءتاۋىر كورەدى. ويتكەنى ءتولى بار عوي.
– بەس بيە ءبىر ءۇيدى ەمىن-ەركىن اسىرايدى. جاز ايلارىندا قىمىز ساتقاندار ءتاپ-ءتاۋىر قاراجات تاپتى. قىمىزدىڭ 1 ءليترى 1000 تەڭگە كولەمىندە بولدى, ساۋمال دا سولاي. بيىل ءتىپتى الۋشى ىزدەگەن جوقپىز. كۇبىدەن قوتارعان ساتتە ىدىسىن توسىپ تۇردى دەسەك تە بولار. ونىڭ ۇستىنە ءتولىن سەمىرتىپ ساتسا, ءتاپ-ءتاۋىر تابىس ەمەس پە؟ – دەيدى زەرەندى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى جىبەك الپىسباەۆا.
ايتپاقشى, وسى تابىس تۋرالى بىرەر اۋىز ءسوز ايتا كەتۋگە بولار. قازىر ەرتەڭىن ەرتە ويلايتىن ارقا قازاعى سوعىمىن بايلاي باستادى. جايىلىمدا جۇرگەن, سەمىرتىلمەگەن تايلار – دەنەسىنىڭ ىرىلىگىنە قاراي 200-250 مىڭ تەڭگە كولەمىندە. قۇنان-بايتالدار – 350-380 مىڭ تەڭگەنىڭ شاماسىندا. بىراق بۇل ارادا ەسكەرە كەتەتىن ءبىر جايت, مال يەسىنە سەمىرتۋدىڭ تىم قىمباتقا تۇسەتىندىگى. بيىل جەم قىمبات. س ۇلىنىڭ ءبىر تونناسى – 40 مىڭ تەڭگە, ارپا – 50 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە. سالماعى 250-300 كەلى بولاتىن ءشوپتىڭ ءبىر بۋماسى 5 مىڭ تەڭگە. ءبىر باس جىلقىنى سەمىرتۋ ءۇشىن ورتاشا ەسەپپەن 100 مىڭ تەڭگە قاجەت. وعان ءوز ەڭبەگىڭىزدى قوسساڭىز, جىلقى ەتى تىم قىمبات دەپ ايتا الماس ەدىڭىز. قازىر كوكشەتاۋدىڭ بازارلارىندا جىلقى ەتىنىڭ ءار كەلىسى 2400-2500 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر. اۋىل ارالاپ, پىشاق كوتەرەتىن مالدى تاۋىپ, قالاعا اكەلىپ ساتاتىن الىپساتارلار سەمىز قۇنان-بايتالداردى دەنەسىنە قاراپ 500-600 مىڭ تەڭگەدەن ساتىپ جاتىر. ءۇش ەلى قازىسى بار بيەنىڭ 600 مىڭ تەڭگەدەن كەمى جوق. دەنەسى ءىرى بولسا, جاسى جەتپەگەن جاباعىنى تاي دەپ, تايدى قۇنان دەپ ساتاتىندار دا شىقتى.
– جىلقى باعاسىنىڭ ءوسۋىنىڭ ەكى جاعى بار. ءبىرىنشىسى, اۋىلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە تيگىزەتىن سەپتىگى. قازىر اۋىلداعى اعايىن وسى مالدىڭ ارقاسىندا كۇن كورىپ وتىر. راس, ازىق-ت ۇلىك قىمباتتاسا, قالالىق جەردە جالعىز جالاقىمەن جان باعىپ وتىرعان ادامدارعا قيىن بولادى, – دەيدى قالا تۇرعىنى الپىسباي تۇرسىنباەۆ, – ءوزىمىز قالاعا كوشكەندە اۋىلداعى اعايىنعا بىرەر باس جىلقىمىزدى تاستاپ كەتىپ ەدىك. بىراق مال ىشىندە باس-كوز بولىپ ءوزىڭ جۇرمەسەڭ, ت ۇلىك وسپەيدى. ەندى امال جوق ساتىپ الامىز. قالتامىزدىڭ ءتۇبىن قاقسا دا, اسىرەسە, جىلقى مالىنىڭ قىمباتتاعانى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن.
ءسوز سوڭىن قورىتا كەلە, ەن دالانىڭ يگىلىگى – جىلقىنىڭ جايىن جاقسىلاپ ەسكەرسەك, اۋىلداعى اعايىننىڭ اجارى كىرىپ قالار ەدى دەگىمىز كەلەدى. وزگە ت ۇلىك كورگەن جاقسىلىقتى جىلقى مالى نەگە كورمەسكە؟!
اقمولا وبلىسى
