ءداستۇرلى ءاننىڭ داۋرەنى

جالپى سارىارقا دالاسىن ۇزاق مەكەن ەتكەن جۇرت ونىڭ تاۋ-تاسى, وزەن-كولى, ولاردى جاعالاي قونعان جاسىل قۇراق ماڭگى ءان سالىپ تۇراتىنىن بىلەدى. بوز كودەسى تەڭىزدەي تولقىپ جاتقان بەتەگەلى بەلدەر الىپ ساحنا سياقتى كوشپەلى جۇرتتىڭ كونە سارىندارىن جاڭعىرتىپ جاتادى. ۇساق شوقىلى سىلەمدەرى ءان تىڭداۋعا جانتايعان كۇيى ماڭگىگە قالعىپ كەتكەن ساۋىقشىل سەرى جۇرتتاي تىنىس­تايدى. سىلدىراي اققان سىلقىم وزەندەرى سۇلۋ دا سىمباتتى ايماڭداي ارۋلاردىڭ سىلق-سىلق كۇلكىسىن كەلتىرىپ اعادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا قازاق ساحاراسىنىڭ قۇيقالى بۇل قىراتى ونەر مەن ءداستۇردى ەجەلدەن ۇشتاستىرعان ەلدىڭ ەڭ ءبىر ەڭسەلى كەزەڭىن ەسكە تۇسىرەدى.

ەندى وسىناۋ شەتى-شەگى كورىنبەيتىن كيەلى كەڭ ساحنانىڭ ونەرپازدارى كىم دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ارىدان اقان سەرىلەر, كەشەگىدەن كۇلاشتار, بەرىدەن بەكبولاتتار بولىپ بۇل دالانىڭ ءتول تالانتتارى وسىناۋ ءساندى ساحارانى تامىلجىعان ءتاتتى اننەن ەشقاشان كەندە قىلعان جوق.

ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز ءداستۇرلى ءان مەكتەبىنىڭ دارابوز دارىنى, دالا داۋىستى داۋرەنبەك اركەنوۆتىڭ دە بۇل مەكەننىڭ ءبىر ارداقتى پەرزەنتى رەتىندە قارا دومبىراسىنا قامشى سالدىرعان ەمەس.

سۇلۋ اندەرى ساحنانىڭ ءسانىن كىرگى­زەتىن بۇل ەسىمدى بەرگىسى ارقا, ارعىسى الاش جاقسى ءبىلۋى ءتيىس. دەگەنمەن ەل گازەتىندە ەسىمىن ايشىقتاپ ايتۋدىڭ ءجونى بولەك دەپ ويلايمىز.

جالپى اركەنوۆتىڭ اندەرىن نەبىر ونەر ساڭلاقتارى باس بارماقپەن باعالاپ جاتقان بولار. دەگەنمەن كوزى ءتىرى كلاسسيك جازۋشى مۇحتار ما­عاۋيننىڭ ىقىلاسى ەرەكشە اۋعانىن اتاپ ايتقان ءجون.

بىلتىر باقيلىق بولعان قالامى قارىمدى جۋرناليست ماعاۋيا سەمباي تۋرالى ەستەلىك ماقالاسىندا ماعاۋين قارقارالىعا بارعان ساپارىن بايانداي كەلىپ سوندا كەزىكتىرگەن ەكى ءانشىنى بولەك جازىپتى. بىرەۋ ءبىزدىڭ كەيىپكەر – داۋرەنبەك. ءسوزىمىز نانىمدى بولۋ ءۇشىن ماقالاداعى سول ۇزىكتى تولىق ۇسىنعىمىز كەلەدى: «بۇل كەنت ساپارى دا ەستە قالارلىق وزگەشە وقيعا بولدى. تاۋ ءىشى, قالىڭ قاراعاي اراسىنداعى شاعىن الاڭقايعا جايعاسقان ەدىك. قازاقى داستارقان, كوڭىلدى كەڭەس ءوز الدىنا. اۋەزى وزگەشە ەكى ءانشى ءىنىمىز بار: داۋرەنبەك اركەنوۆ جانە قۇرماش ىبىشەۆ. داۋرەنبەك – كونسەرۆاتوريا بىتىرگەن جانە قاراعاندى ونەر كوللەدجىندە ۇستاز. قۇرماشتىڭ اتاۋلى وقۋى جوق, ارقانىڭ انشىلىك مەكتەبىنىڭ ديپلومسىز تۇلەگى. ەكەۋىنىڭ دە داۋىس­تارى عاجايىپ. دياپازوننىڭ كەڭدىگى عانا ەمەس, قازاقى, ۇلتتىق سىر سىپاتى تۇرعىسىنان العاندا. كەيدە ەكەۋى كەزەكتەسە, كەيدە الدەبىرى قاتارىنان ەكى-ءۇش ءان. تالمادى, توق­تامادى, ەكى باۋىرىمىز جارىم كۇن بويى جارتى دۇنيە – بۇتكىل كەنت, قارقارالى ايماعى, سارىارقانىڭ اس­پانىندا قالىقتاپ ەدى. وسىنداي دا عاجايىپقا كۋا بولدىق».

جازۋشى وسىلاي دەپ ەرەكشە ەكپىنمەن ەسىمىن اتاعان ەكى ءانشىنىڭ ءبىرى بولۋ ءبىزدىڭ داۋرەنبەك دارىنعا بۇيىرىپتى. بىلگەنگە بايىپتى باعا, ءتىپتى كوپ انشىلەردىڭ ىشىنەن بويىن بيىكتەتىپ تۇرعان سالماقتى لەپەس.

داۋرەنبەك بۇل جەتىستىككە ارينە, ءبىر كۇندە جەتە سالمادى. الدىمەن توپىراعى كيەلى توقىراۋىن بويىندا توماعا سىپىرىپ, قاراعاندى وبلىسىنا قاراستى اقتوعاي اۋدانى, كورپەتاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلەدى. ءاننىڭ وتانىنداي وسى ولكەدە ەر جەتكەن بولاشاق ءانشى ەڭبەك جولىن قاراپايىم مۇعالىم بولىپ باستايدى. ماعاۋيا حامزين اتىنداعى مىسشىلار مادەنيەت سارايىندا جۇمىس ىستەيدى, سوندا «سارىارقا» فولكلورلىق ءانسام­بلى­نىڭ كوركەمدىك جەتەك­شىسى بولادى.

كەنەن ازىرباەۆ, امىرە قاشاۋباەۆ اتىنداعى رەسپۋب­ليكالىق ءان باي­قاۋ­­لارىنىڭ, «شا­بىت» حالىقارالىق فەس­تيۆالىنىڭ جۇل­دە­گەرى, جۇسىپبەك ەلەبە­كوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق ءان باي­قاۋىنىڭ باس جۇلدە يەگەرى داۋرەنبەك اركەنوۆتىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى وتە كوپ.

 تالاي-تالاي ءان جارمەڭكەسىندە ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىمەن جۇرت­شىلىققا تاڭداي قاققىزعان ونەر مايتالمانى 2006 جىلى بالقاش قا­لا­­سىنان قاراعاندىعا قونىس اۋداردى. وبلىس ورتالىعىنا كەلگەن سوڭ قالي بايجانوۆ اتىنداعى كون­تسەرتتىك بىرلەستىكتىڭ «ارقا سازى» فول­كلور­لىق انسامبلىنە جۇمىسقا تۇردى. 2013 جىلدان تاتتىمبەت اتىن­داعى ونەر كوللەدجىندە قوسىمشا ساباق بەرەدى. گاسترولدىك ساپارمەن گەر­ما­نيا, فران­تسيا, تۇركيا سەكىلدى ەلدەر­گە بارىپ قايتقان ءداستۇرلى ءانشى 2011 جىلى مادەنيەت قايراتكەرى اتاندى.

ءانشىنىڭ ءوزى ايتقانداي بۇل جە­تىس­تىكتەرگە جەتەر جولدا الدىڭعى اعا بۋىنىنىڭ ورنى ايرىقشا. «مەن ۇلگى تۇتقان ونەر مايتالمان­دا­رى جۇ­سىپبەك ەلەبەكوۆ, مانار­بەك ەرجا­نوۆ, جانىبەك كارمەنوۆ, قايرات بايبوسىنوۆ, بەكبولات تىلەۋ­حان, مەيىر­حان ادامبەكوۆ, جاق­­­سىگەلدى كەمالوۆ, رامازان ستام­­عازيەۆ سىندى ونەر وكىلدەرى. وسى كىسىلەردىڭ ءۇن تاسپالارى ارقى­لى ءتالىم الدىم. ال­دىڭعى بۋىن اعا تول­قىننىڭ رۋحاني شاكىرتىمىن», دەيدى كەيىپكەرىمىز.

ءداستۇرلى ءاننىڭ داۋرەنى تۋرالى ارقا ءانىنىڭ اقتۇيعىنى مەيىرحان ادامبەكوۆ اعاسى ەرەكشە ايتىپ كەتىپتى. شاكىرتى شىعارعان ءان جي­ناق­تاردىڭ بىرىنە جازعان العىسوزىندە: «داۋرەنبەك ايتاتىن اندەرىنىڭ مەكەنىن وزگەرتپەي, ارناسىن ۇلتتىق سارىنمەن تازالاپ وتىراتىن ءانشى. سونداي-اق ءبىر ءاننىڭ ماقامدىق ىر­عاعىن جالاڭ ايقايعا سالماي, ءاندى ءسوزىنىڭ كىلتىمەن اشىپ وتىرعاندى ۇناتادى. مەنىڭ كوڭىلىمە تۇيگەنىم – ءانشى, سازگەر, ۇستاز داۋرەنبەك مانار­بەك اندەرىنىڭ شىراقشىسىنداي بولىپ كورىنەدى» دەيدى.

شىنىمەن دە داۋرەنبەكتىڭ ەسىمى ەستىلگەن كەزدە ونىڭ ار جاعىنان ماناربەك ەرجانوۆتىڭ باي مۇراسى باسىن كوتەرەدى. ءتىپتى ماناربەكتىڭ ءتول شاكىرتى ەسەبىندە «سايرا بۇلبۇلدى» داۋرەنبەك وتىرعان ورتادا باسقا ءانشى باستامايدى. بۇل رۋحاني ىزەتتىڭ ار جاعىندا ۇلكەن ءداستۇر بارىن بىلدىرەدى. داۋرەنبەكتىڭ مۇراعاتىنا زەر سالساق سول مانكەڭنىڭ زەرلى تاقياسى دا ءبىزدىڭ كەيىپكەردىڭ قولىندا ەكەنىن بىلۋگە بولادى.

باعالى جادىگەردى داۋرەنبەككە اقىن ابزال بوكەن اعاسى اماناتتاپتى. بۇل وقيعا تۋرالى اقىن «قا­زاق ادەبيەتى» گازەتىنە ۇلكەن ماقا­لا دا جازدى. ءبىز بۇل ءداستۇر جالعاس­تىعىن جاقسى ىرىمعا بالاپ, ءتىپتى ما­ناربەكتىڭ سول تاقياسى ارقىلى داۋرەنبەككە الىپ ءانشىنىڭ اتاق-ابى­رويىمەن بىرگە قاسيەتى, كيەسى دە دارىسىن دەيمىز.

داۋرەنبەك اركەنوۆتىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى – ول جاي ءانشى ەمەس, زەرتتەۋشى ۇستاز, سىرلى سازگەر. ونىڭ زەرتتەۋشىلىگىن ايعاقتايتىن العاشقى ەڭبەك – ء«ان عۇمىرىم, ماڭگى جىرىم – اقتوعاي» دەگەن اۋديو جيناق. اقىن, جازۋشى سەرىك ساعىنتاي ەكەۋى قۇراستىرعان قۇندى ەڭبەكتە اقتوعاي وڭىرىنەن شىققان بۇگىندە كوزى ءتىرىسى بار, ومىردەن ەرتە وتكەندەرى بار, 38 ونەرپازدىڭ داۋىسى جازىلعان. التىن قوردى اقتارىپ جيناعان بۇل ءۇنتاسپانى شىعارۋداعى داۋرەن­بەكتىڭ انگە, قازاق ونەرىنە دەگەن جاناشىر پەيى­لىن بايقاۋ قيىن ەمەس.

ودان بولەك ءوزىنىڭ جۇرەگىن جارىپ شىققان سىرلى سازدارى مەن رەپەرتۋارىنداعى اندەردى دە ءانشى بىرنەشە ديسككە جەكە جيناقتادى. ءوز اندەرىنىڭ توپتاماسىن اتاقتى ايتىسكەر اقىن امانجول ءالتاي ء«ان-داۋرەن» دەگەن اتپەن شىعارتىپ بەرسە, «سىرنايىم – سازدى سىرلاسىم», ء«ان – سەرىگىم» دەگەن ديسك­تەر دە داۋرەنبەك داۋىسىنىڭ دارا جيناقتارى.

قايراتكەرلىك قادام ەڭبەك­قورلىق قاسيەتتەن تۋاتىنى بەل­گىلى. كەيبىر انشىلەر قۇ­ساپ ءاندى جا­لىندىرىپ ايت­قى­زىپ, جيناعىن جارنامالاپ قانا قويماي وقۋلىق جازىپ, ەرتەڭگى بولاشاق جاستارعا قۇندى ەڭبەكتەر قالدىرۋ داۋرەنبەكتىڭ باس­تى ۇستا­نىمدارىنىڭ ءبىرى.

وعان ماناربەك ەرجانوۆتىڭ ان­دەرى مەن كۇيلەرىنىڭ تولىق جيناعىن قۇراستىرعان «باقىت جىرى» دەگەن ەڭبەگى كۋا. اتالعان وقۋلىق ماناربەك مۇرالارىنىڭ نوتالارى مەن ءان تاريحىنا, كۇي شەجىرەسىنە قاتىستى تولىق اقپاراتتار ايتىلعاندىعىمەن ەرەكشە. بۇل كىتاپ قاراعاندى وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆ جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن جارىققا شىققاندىعىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. بولاشاقتا دا وسى جۇمىستاردىڭ جالعاسۋىنا اتالعان باسقارما ايرىقشا ءمان بەرسە دەيمىز. سەبەبى, ءاندى ايتۋ بولەك تە, ونى زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ ءتىپتى قاجەت دۇنيە. د.اركەنوۆ «باقىت جىرى» كىتابىنان بولەك ء«ان كەرۋەن» دەگەن كىتاپتىڭ دا اۆتورى. بۇل كىتاپقا دا ءوزىنىڭ جانە سول وڭىردەگى سازگەر اعالارىنىڭ اندەرى ماتىندەرىمەن, نوتالارىمەن بىرگە توپ­تاستىرعان. بۇگىنگە دەيىن سازگەر داۋرەنبەك رەتىندە ونشاقتى ءاننىڭ اۆتورى ءھام ورىنداۋشىسى.

داۋرەنبەكتىڭ ۇستازدىعىن بۇگىندە كونسەرۆاتوريانى اياقتاپ, ۇلكەن ونەر جولىندا جارقىراپ كەلە جاتقان شەبەر شاكىرتتەرى دالەلدەيدى. جىگىتكە جەتى ونەر از دەمەكشى, داۋرەنبەك جاساعان دومبىرالار دا ەرەكشە ۇنى­مەن ءبىراز ەلدىڭ ءتورىن تويعا بولەپ ءجۇر.

داۋرەنبەك – كەشە مەن بۇگىننىڭ, ونەر مەن ءومىردىڭ, ۇستاز بەن شاكىرتتىڭ, قازاقى دۇنيەتانىم مەن وركەنيەت ءورىن جالعاپ جاتقان دارا كوپىر سياقتى. ءالى دە اتقارار جۇمىستارى جەتەرلىك. تەك قاسيەتتى قارا دومبىراسىنىڭ شاناعىنان شابىت كەتپەسىن دەيمىز. كومەيىنە بۇلبۇل ۇيالاپ, تاڭدايىنان تامىلجىعان ءتاتتى ءان توگەتىن كەشەگى سال-سەرىلەردىڭ بۇگىنگى سارقىتى داۋ­­­رەنبەك. اركەنوۆتىڭ انىمەن سول سالقار كوش ءسان-سالتاناتىمەن ەرتەڭ­گە جالعاسادى. دالا داۋىستى داۋرەن­بەكتىڭ داۋىسىندا الاشتىڭ اسىل مۇراتى بار.