بازار سورەلەرىندە بالىق بارشىلىق. دەنى – الىس-جاقىن شەتەلدەردەن اكەلىنگەندەر. قىمبات باعالى, تاۋارلى بالىقتار. بالىق ەتىنە اڭسارى اۋعان كوپشىلىكتىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. جەرگىلىكتى جەردىڭ بالىعىنىڭ باعاسى قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسىن قاقپاس ەدى. بىراق بالىقتى اۋلاعانىمەن, وڭدەپ, ىسكە جاراتىپ وتىرعان ەشكىم جوق.
– بازار سورەلەرىندە سامساپ تۇرعان شەتەلدەن جەتكىزىلگەن بالىقتىڭ بارلىعى وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن اۋلانعان, مۇزداتىلعان بالىق ەكەنىنە ءباس تىگە الامىن. سۋىق سورعان, قۇنى كەتكەن دۇنيە. ماسەلە تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن بىلاي تاراتىپ ايتۋعا بولادى. جىلقى نەمەسە سيىر ەتىن ءبىر جىل بويى مۇزداتقىشتا قاتىرىپ قويىپ كورىڭىزشى, قان-ءسولى قالماعان ەتتىڭ تاتىمى قالاي بولار ەكەن؟! ودان جاڭا سويعان توقتىشاقتىڭ قۋىرداعى ارتىق ەمەس پە؟ بالىق تا سولاي. ەشكىم جاڭا اۋلانعان بالىعىن بىزگە جونەلتپەيدى, – دەيدى وبلىستىق بالىق شارۋاشىلىعى قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى جەتكەرگەن ابديەۆ.
باعى جانباعان بالىق تاقىرىبى تۋرالى كەڭەيتىپ كوپ ايتۋعا بولادى. قازىر اقمولالىق بالىقشىلاردىڭ اۋىنا ءتۇسىپ تۇرعانى – ابوريگەن, ياكي جەرگىلىكتى بالىقتار عانا. بۇل, ارينە, تاماعىن تالعاپ جەيتىن تالعامپاز قاۋىمنىڭ كوڭىلىنەن شىعا بەرمەيدى. الداعى ۋاقىتتا بالىق تۇقىمىن جاقسارتساق قالاي بولار ەدى؟ بۇل ارادا دا سويىلداي ماسەلەلەر بار. ەڭ باستىسى, وسى سالانىڭ دامىماي جاتقان عىلىمىنا بايلانىستى. ياكي ماسەلەنى تۇپكىلىكتى زەرتتەپ, تۇبەگەيلى ساراپتاپ وتىرعان عىلىمي جۇمىس تاپشى.
سولتۇستىك وڭىردەگى كولدەردىڭ كوبى تاياز بولىپ كەلەدى. قاقاعان قىستا تۇبىنە دەيىن قاتىپ قالاتىن سۋ ايدىندارى از ەمەس. تابيعات پايدالانۋشىلار كەيدە وزدەرىنە تيەسىلى كولدى قاسات قار باسىپ قالعاندىقتان, تابا الماي قالاتىن كەزدەرى دە بولادى.
ونسىز دا تايىز كولدىڭ بەتىن كەمىندە جارتى مەتر مۇز باسقاندىقتان, وتتەگى قورى سارقىلىپ, بالىق قىرعىنعا ۇشىرايدى. بۇل ارادا تابيعاتقا تاۋەلدىلىكتىڭ بەلەڭ الىپ تۇرعانىن ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتۋعا ءتيىسپىز. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بالىق ەكەش بالىققا دا كەرەگى – قولايلى كليمات. ءبىزدىڭ وڭىردە جىلۋ جەتىسە بەرمەيدى. ەكىنشىدەن, بالىق تۇقىمىن ەكشەپ, سارالاپ, كول سۋىنىڭ ەرەكشەلىگىن بايىپتاپ بايىتىپ وتىرۋ عىلىمي نەگىزدە جۇرگىزىلۋى قاجەتتىگى تۋىنداعانى قاشان.
ۇشىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وزگە سالاسى ءتارىزدى سۋبسيديا بولىنبەيدى. ال بۇل ءدال قازىر وتە قاجەتتى. مىنا اراداعى ءبىر جايعا كوڭىل اۋدارىپ كورىڭىزشى. تابيعاتتى پايدالانۋشىلار بالىق شاباقتارىن ساتىپ العان كەزدە ءبىر شىعىندانادى. سودان سوڭ مەملەكەتكە تاعى دا تولەم تولەيدى. سالا سەرپىن الۋى ءۇشىن شاباقتار ءۇشىن تولەنەتىن تولەماقىنىڭ ءبىر-اق رەت جۇزەگە اسىرىلعانى ءجون بولماق.
– ەرتەرەكتە بالىق شارۋاشىلىعى شىعىندى شارۋاشىلىق ەسەبىندە قاراستىرىلاتىن. ۇنەمى دوتاتسيامەن كۇن كوردى. قازىر سۋبسيديا تولەنبەگەندىكتەن, تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ يىعىنا ۇلكەن جۇك ءتۇسىپ تۇر. بالىق شارۋاشىلىعى نەگىزى ءۇش تاراپقا بولىنەدى. ءبىرىنشىسى – سپورتتىق اۋەسقويلىق بالىقشىلىق. ايتالىق, نۇرا, ەسىل وزەندەرىنىڭ بويىندا حالىقتىڭ دەم الۋى ءۇشىن ارنايى ورىندار جاساقتالىپ, قارماقپەن عانا بالىق اۋلاسا, ءبىر جاعى – دەمالىس, ەكىنشى جاعى – سپورت. ەكىنشى تاراپ – وندىرىستىك باعىت. قاراپايىم حالىققا كەرەگى دە – وسى. بالىق ونىمدەرى مولايعان سايىن باسەكەلەستىك تۋىنداپ, باعاسىن ارزانداتۋعا دا ابدەن بولادى. ءۇشىنشى تاراپ – عىلىممەن ساباقتاستىرا وتىرىپ, بالىق تۇرلەرىن كوبەيتىپ, ءونىم مولشەرىن ارتتىرۋ. البەتتە, كولدى ون نەمەسە جيىرما جىلعا العان تابيعات پايدالانۋشى كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن بارلىق زاڭدىلىقتى ەسكەرە وتىرىپ, جۇمىس ىستەسە, ونداعى بالىق ءوزىنىڭ جەكەمەنشىگى بولىپ تابىلادى. بۇل ارادا العا ۇمتىلعان قادامدى ىلگەرى باستىرماي تۇرعان دۇنيە – ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايدىڭ السىزدىگى, سۋبسيديانىڭ تولەنبەۋى, عىلىممەن ۇشتاستىرىلماۋى. كول سۋىنىڭ قۇرامى, بالىقتىڭ جەمى, باسقا دا جاعدايلار ەسكەرىلمەگەندىكتەن, وزگە وڭىردەن باعالى بالىق اكەلگەنىمىزبەن, ءىسىڭىزدىڭ قانشالىقتى ناتيجەلى بولماعى كۇماندى. ەرتەرەكتەگى قازاق بالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بۇل ورايداعى يگى باستامالارعا تىرەك بولعانى ءسوزسىز, – دەيدى ج.ابديەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, باعى اشىلماعان بالىق شارۋاشىلىعى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنەن الىنىپ, ەكولوگيا مينيسترلىگىنە بەرىلگەن. ءوز الدىنا دەربەس قۇرىلىم بولسا, بارلىق ماسەلەسى تۇبەگەيلى زەرتتەلىپ, ايقىن, انىق باعىت كورسەتىلىپ, ءىس العا باسار ما ەدى؟! بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ اتان تۇيەگە جۇك بولاتىن قوردالانىپ قالعان ماسەلەسىنە بايىپتى نازار اۋدارۋعا ىقپال ەتەتىن ۇيىمنىڭ بولماۋى كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ماسەلەن, ارال, بالقاش, زايسان ءتارىزدى بالىعى تايداي تۋلاعان وڭىرلەر تابيعاتىنىڭ تاماشا تارتۋىمەن ماقتانا الادى. اسىلىندا, بالىق تا ەت ءتارىزدى اسا قاجەتتى تاعامنىڭ ءبىرى. قازىر ونى جان-جانۋارلار الەمىنە ەنگىزىپ قويعاننان كەيىن پارقى قۇرت-قۇمىرسقا, كوبەلەكپەن بىردەي بولىپ كەتكەن. قورشاعان الەم ءۇشىن ولار دا كەرەك شىعار, بىراق «بەكىرەنىڭ بەل كەسپەسىن جەمەگەن باسىم, قويدىڭ قۇيقالى ەتىنە زار بولدىم» دەمەكشى, بالىقتىڭ ءجونى ءبىر بولەك.
الەمدە دانيا, چيلي, نورۆەگيا, كانادا ءتارىزدى بالىق ەكسپورتىنىڭ ارقاسىندا ەكونوميكاسىن تۇزەپ وتىرعان ەلدەر بارشىلىق. ءبىز شەتكە شىعارماق تۇگىلى ءوز تۇتىنۋشىلارىمىزدى قامتي الماي وتىرمىز. بالىق – باسىرەلى بايلىق. ماسەلەن, سولتۇستىك وڭىردەگى قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, اقمولا وبلىستارىنىڭ اۋماعىندا عانا 8 مىڭنان استام ۇلكەندى-كىشىل كول بار. وسى كولدەردە باعالى بالىق وسىرسە, ەل يگىلىگى ەسەلەنە تۇسپەي مە؟! بالىق اۋلاۋ ءوز الدىنا, مەملەكەت تاراپىنان كومەك-قولداۋ كورسەتىلىپ, جولى بار, جەتۋى جەڭىل كول جاعاسىندا ءتۋريزمدى ورىستەتۋگە دە ابدەن بولار ەدى. بۇل دەگەنىڭىز – جاڭادان اشىلاتىن قانشاما جۇمىس ورنى.
تابيعات پايدالانۋشىلار قاردا جۇرەتىن 31 بىرلىك جانە 144 اۆتوكولىكپەن جابدىقتالعان. جىل سايىن بالىق اۋلاۋ كۆوتاسى بولىنەدى. وسى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا 206,7 توننا بالىق اۋلاۋ كۆوتاسى بولىنسە, ورىندالعانى 169 توننا عانا, ياعني مەجەلەنگەن جوسپار 81,7 پايىز قانا ورىندالعان. ەكىنشى جارتىجىلدىققا 730 تونناعا كۆوتا ءبولىنىپ وتىر. بىلاي قاراعاندا, از دۇنيە ەمەس ءتارىزدى. ايتسە دە, نارىقتاعى شەتەلدىك بالىق ونىمدەرىن ءسال دە بولسا ىسىرۋعا قاۋقارسىز. بيىل ناۋرىز ايىندا قورعالجىن اۋدانىنىڭ سابىندى كەنتىندە «تاGA Group/تاگا گرۋپپ» سەرىكتەستىگى شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتا وتىرىپ, جىلىنا 500 توننا اقسەركە تۇقىمدى بالىق ەتىن وڭدەيتىن كەشەننىڭ قۇرىلىسىن باستادى. ەندىگى ءۇمىت سول عانا. راس, كولدەگى بالىقتىڭ كولەمىن كوبەيتۋ, ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا تالپىنىس جاسالۋدا. جىل سايىن ورمان جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولۋ ارقىلى سۋ ايدىندارىن بالىققا تولتىرۋ ورايىندا تەندەر وتكىزەدى. ەسىل وزەنى ۋچاسكەسىنىڭ اۋماعىندا مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورىنداۋ ءۇشىن بيىل قىركۇيەك-قازان ايلارىندا ءبىر مىڭ دانا سازان شاباقتارى جىبەرىلدى. وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى قوپا كولىنە ءدوڭماڭداي بالىعىنىڭ ملن-عا جۋىق داناسى توعىتىلدى. وسىنداي قاداۋ-قاداۋ ءىس جۇزەگە اسىپ جاتىر.
تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ اراسىندا دا كەلىسىمشارتتى بۇزاتىندار از ەمەس. ماسەلەن, 2018 جىلى 4 شارت بۇزىلىپ, كول قايتارىلىپ الىنسا, 2019 جىلى 13 شارت بۇزىلعان. بيىلدىڭ وزىندە وننان استام وسىنداي وقيعا ورىن العان. جىل سايىن بالىق اۋلاۋ ەرەجەلەرىن ورىنداماعانى ءۇشىن 300-دەن استام اكىمشىلىك حاتتاما راسىمدەلەدى. زاڭسىز بالىق اۋلاعان قۇرالدارى تاركىلەنەدى. ايتسە دە, بالىققا دەگەن تابەت ازايار ەمەس.
ءسوز سوڭىندا بالىق تۇقىمىن, ءتۇرىن مولايتۋدىڭ جولىندا كەسە-كولدەنەڭ جاتقان جايىنداي ماسەلەنى ايتا كەتەلىك. 1969 جىلى كوكشەتاۋ قالاسىنداعى بالىق زاۋىتىنىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى رەتىندە زەرەندى كولىنىڭ جاعاسىندا سالىنعان تۇقىمباقتىڭ جالپى اۋقىمى 352 گەكتار جەردى قۇرايدى. تۇقىمباق العاشقى جىلدارى اقساقا تۇقىمداس بالىقتاردىڭ 80 ملن-عا جۋىق, تۇقى تۇقىمداس بالىقتاردىڭ 20 ملن بالانقۇرتتارىن شىعارۋعا مۇمكىندىگى بولعان. سولاي شىعارعان دا. تۇقىمباقتىڭ ارقانىڭ جۇزدەگەن كولدەرىن بالانقۇرتپەن قاپىسىز قامتاماسىز ەتىپ, داۋىرلەگەن كەزەڭى 1979-1992 جىلدارعا سايكەس كەلەدى. ەلدەگى ەكونوميكالىق بايلانىستار ءۇزىلىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ قوجىراعان 1994-2002 جىلدارى تۇقىمباقتىڭ باسىنا قيىنشىلىقتىڭ قارا بۇلتى ۇيىرىلگەن. ءدال وسى جىلدارى بالانقۇرت ءوندىرۋ كۇرت ازايىپ, تۇقىمباقتاعى اسا قاجەتتى قۇرىلعىلار تالان-تاراجعا تۇسكەن. تۇيىقتان شىعار جول ىزدەگەن كەزدە 2002 جىلى «كوكشەتاۋ» ۇلتتىق پاركىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلگەن. 2014 جىلدان اقمولا وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ قۇزىرىندا.
– مەن وسى بالىق تۇقىمباعىن كەشەگى كەڭەس زامانىندا ون جىلداي باسقاردىم. كەيىنگى جىلدارى جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەدى دە, جۇمىسى قوجىراپ كەتتى. وبلىس وڭىرىندەگى كولدەردى بالىققا تولتىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن وسى تۇقىمباقتىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋ كەرەك. تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن بىلاي ايتايىن. ماسەلەن, مال باقتىڭ ەكەن دەلىك, عىلىمي تالاپ بويىنشا ايعىر مەن بۇقانى ەكى-ءۇش جىل سايىن اۋىستىرىپ وتىرۋ قاجەت ەمەس پە؟ بالىق تا سولاي. تابيعات پايدالانۋشىلار سۋ ايدىندارىن ۇزاق جىلدارعا العانىمەن, بالىقتىڭ ءتىلىن بىلەتىن مامان تاپشى. كولدەگى بالىققا وزگە كولدىڭ بالىعىن اكەلىپ قوسىپ, تۇقىمىن جاڭالاۋدى ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلە بەرمەيدى. بۇل اراداعى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىراتىن وسى تۇقىمباق ەدى. ەندى ونى جاڭعىرتۋ ءۇشىن قانشاما قاراجات قاجەت, – دەيدى وبلىستىق بالىق شارۋاشىلىعى قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى.
قاي كولدىڭ بولماسىن بالىعى اۋلانعانى دۇرىس ەكەن. سوندا كول سۋى تازارتىلماق. ال بالىق اۋلانباسا, بىرتە-بىرتە ءولى كولگە اينالۋى عاجاپ ەمەس. تەك ءبىر اتتەگەن-ايى بالىق تۇقىمى باعالانباعاندىقتان, وڭىردەگى سۋ ايدىندارىندا شاباق تەكتەس, قۇنسىز بالىق قاپتاپ كەتىپتى. ەندىگىسى وسى ماسەلەنىڭ ويسىراعان ولقىلىعىن تولتىرۋ.
اقمولا وبلىسى
