دانا حالقىمىز عاسىرلار بويى مادەنيەتى مەن ونەرىن, ءداستۇرى مەن اسىل مۇراسىن التىن بەسىگىندە تەربەتىپ كەلە جاتقان ارحيۆ قويمالارى رۋحاني جاڭعىرۋىمىزعا باستاۋحات بولاتىن تەكتى تيەك. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تاريحىنا تاعان تارتساق, ەلەۋلى وقيعالار جايىندا ناقتى دەرەك قالدىرۋ, باستان كەشكەن جايدى تۇيىندەپ جازىپ قويۋ əدەتى, سونداي-اق وتكەن زامانداردىڭ جازبا دۇنيەلەرىنە زەر سالىپ, نازار اۋدارۋ ەرتەدەن-اق قالىپتاسا باستاعانىن اڭدايمىز. بۇگىن دە ءبىز, ادەتتەگىدەي, نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ارحيۆىنە باس سۇعىپ, ءبىراز ماڭىزدى مالىمەتتەرگە قانىق بولدىق. زاماناۋي قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان وقۋ زالى كەرەك ماعلۇماتتارىمىزدى لەزدە تاۋىپ الۋعا جاردەمدەستى. «ساندىق مۇراعاتتار» جوباسى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە سيرەك قۇجاتتار ەلەكتروندى تۇردە بارلىق پايدالانۋشىلارعا قولجەتىمدى ەكەن. مىنە, سودان عوي كوڭىلىمىز تولقىپ, وتكەنگە ءبىر ساپار شەككەندەي بولىپ وتىرعانىمىز.
– ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقالالارىندا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەلوردا اكىمدىگى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆىن دامىتۋ ستراتەگياسىن ازىرلەدى. مۇراعات تاۋەلسىزدىك داۋىرىنە جانە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىزمەتىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى. مۇندا ساقتالعان بىرەگەي قۇجاتتاردا تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ جارقىن كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى – استانامىزدىڭ سول كەزدەگى اقمولاعا اۋىسۋىنا نەگىز بولعان كورىنىستەر بار. اتاپ ايتساق, ينفراقۇرىلىمنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتكەن مەملەكەتتىك ورگانداردى كوشىرۋ, «استانا – جاڭا قالا» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن اشۋ تۋرالى جارلىقتار, سونداي-اق كينو جانە فوتوقۇجاتتار – ەلدىڭ باس قالاسى قارقىندى دامۋدىڭ جارقىن كۋاگەرلەرى, – دەيدى قالالىق ارحيۆ ديرەكتورى مەيرام بەكتەمباەۆ.
ءيا, قۇندى قۇجاتتار عاسىرلار قويناۋىنا قايتا ورالتادى. ولارسىز قازاقستاننىڭ باي تاريحىن ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنداعى ەسكى دەرەكتەر – مەملەكەت قولىنداعى ساياسي, شارۋاشىلىق, عىلىمي, əلەۋمەتتىك, مəدەني نەمەسە تاريحي ءمəنى بار دوكۋمەنتتەردىڭ جيىنتىعى. سوندىقتان ولاردى قورعاۋ مەن پايدالانۋ ەرەجەلەرىن قاتاڭ ساقتاۋ ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك جəنە قوعامدىق ۇيىمدارىنىڭ, سونداي-اق ءəربىر ازاماتتىڭ ابىرويلى پارىزى.
نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر ۇلتتىق مۇراعات قالا تاريحى جايىندا سيرەك كەزدەسەتىن قۇندى قۇجاتتارىمەن تولىققان. تۇستەپ كورسەتسەك, اقمولا ۋەزىنىڭ اشىلۋى, قوڭىرقۇلجا قۇدايمەنديننىڭ اعا سۇلتان بولىپ سايلانۋى, العاشقى قوعامدىق بانك, پوشتا تورابى جانە ايگىلى كونستانتين جارمەڭكەسىن قۇرۋ تۋرالى ماتەريالدار. عاجابى, مۇندا تەك ەلوردانىڭ عانا ەمەس, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىن بىلگىسى كەلەتىندەر ءۇشىن باعا جەتپەس ايعاقتار دا جەتەرلىك. ءتىپتى شەتەلدىك رەپوزيتوريلەردەن سيرەك كەزدەسەتىن دەرەكتەر بار. ماسەلەن: سۇلتان كەنەسارى قاسىموۆتىڭ (1829-1841) ءىس-ارەكەتىن باقىلاۋ ءىسى, ىبىراي ءالتىنساريننىڭ يسلامتانۋشى نيكولاي يلمينسكيگە جازعان حاتتارى, 1914 جىلى 15-25 ماۋسىمدا سانكت-پەتەربۋرگتە وتكەن مۇسىلمان سەزى تۋرالى اقپاراتتاردى كوپتەپ كەزدەستىرەسىز.
ول ول ما, 1917 جىلدان باستاپ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز دامۋ داۋىرىنە دەيىنگى رەۆوليۋتسيا, كەڭەس وداعىنىڭ قۇرىلۋى, ۇجىمداستىرۋ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىنداعى تىلداعى ءومىر, ەۆاكۋاتسيا جانە باسقا وقيعالار تۋرالى اقمولالىقتاردىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ءومىرىنىڭ جەرگىلىكتى دالەلدەرى بار.
«مۇراعاتتىڭ مىندەتى تەك قۇجاتتاردى ساقتاۋ عانا ەمەس», دەيدى م.بەكتەمباەۆ. – بۇگىندە ەلباسىمىزدىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنىڭ اياسىندا جالپى قوعام ءۇشىن دە اتا-بابالارىمىزدىڭ ءومىرىنىڭ قۇجاتتىق دالەلدەرى قولجەتىمدى بولۋدى مىندەتكە الدىق. مۇراعات وتكەن داۋىردەگى ازاماتتاردىڭ عۇمىرىنان جارقىن مىسالدارىن كەلتىرىپ, ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ رۋحاني جەتىلۋىنە ىقپال ەتۋى كەرەك».
دەمەك, ءارحيۆتىڭ ماڭىزدىلىعى ونىڭ تاريحي وقيعالاردى ءبىلۋ مەن ءتۇسىنۋدىڭ قاينار كوزى بولىپ تابىلاتىندىعىندا, ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتتىڭ جەتىستىكتەرىن جيناقتايتىندىعىندا جانە ۇرپاقتار اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىندىگىندە بولىپ وتىر. مىنە, سوندىقتان تاريحي جادىمىزدىڭ بىرەگەي قاينار كوزى كەۋىپ كەتپەۋى ءۇشىن ونى ۇنەمى دامىتىپ وتىرۋىمىز شارت.
ءبىر قىزىعى, قالالىق ءارحيۆتىڭ وقۋ زالىنا جىل سايىن 100-دەن استام زەرتتەۋشىلەر كەلىپ, مۇراعات كوزدەرىمەن جۇمىس ىستەيدى ەكەن. وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار, ستۋدەنتتەر, ماگيسترانتتار, ولكەتانۋشىلار ءجيى باس سۇعادى. ال ءارحيۆتىڭ انىقتامالىق قىزمەتى جىل سايىن ورتاشا ەسەپپەن 10 مىڭ سۇرانىستى ورىندايدى. كوبىنەسە زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ مەنشىك قۇقىعى, كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەر تاريحى تۋرالى مالىمەتتەر ىزدەپ كەلەتىندەر كوپ. تەك قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار شەتەلدىك ازاماتتار دا بار. وسى رەتتە ۇجىم جاستاردى كوپتەپ تارتۋ ءۇشىن ينتەراكتيۆتى الاڭ قۇرىپ, ولكەتانۋ كورمەلەرىن ءجيى وتكىزىپ تۇرادى.
سوڭعى كەزدە وقىرمانداردىڭ دۇنيەدەن وتكەن اعايىن-تۋىسىن, سوعىستا قازا تاپقان اتالارى جايىندا, رۋ مەن جەكە ادامنىڭ شىعۋ تاريحىنا قاتىستى مالىمەتتەردى ىزدەۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتا تۇسكەن. اسىرەسە شەجىرەلىك سيپاتتاعى انىقتامالارعا اۋەس. بۇل بىزگە جاس كورىنەتىن استانامىزدىڭ 2 عاسىرلىق تاريحى بار ەكەندىگىن تاعى ءبىر اڭعارتاتىنداي.
ارحيۆتەردى اقتارساڭىز, XX عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ جەر اۋدارىلعان حالىقتاردىڭ كەسكىن-كەلبەتى مەن ءجۇرىپ وتكەن جولى شىعادى. وعان قوسا جەرگىلىكتى نەمىستەر گەرمانياعا بارۋ ءۇشىن تۋىستىق قاتىناستارىن راستايتىن ءارتۇرلى وتباسىلىق بايلانىستاردى ىزدەيدى. سوعىس كەزىندە جوعالىپ كەتكەن تۋىستارىن ىزدەگەن ادامداردان كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەر دە وراسان.
كەيدە وتباسىلىق شەجىرەنى تابۋ قيىنعا سوعادى. نەگە دەسەڭىز, ماسەلەن پولشانىڭ تۋماسىن وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى اقمولا وبلىسىنا جەر اۋداردى دەلىك. جازاسىن وتەپ بىتكەننەن كەيىن قايتا اقمولاعا كوشىپ كەلىپ, وسىندا تۇرۋعا بەل بايلايدى. ال اقپاراتتار بولشەكتەنگەندىكتەن ولاردىڭ باسىن قۇراۋ وتە كۇردەلى ءىس. بۇل جەردە جەكە تۇلعاعا تيىمدىلىگى, نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ وقۋ زالىنان ءوز تۋىستارى تۋرالى اقپاراتتى اقىسىز ىزدەي الادى. بۇل ىزدەنىس ءتۇپتىڭ تۇبىندە ولجامەن اياقتالاتىنىن ەسكەرسەك, كوز مايىن اعىزىپ قۇجات اقتارۋ قيىن شارۋا ەمەس.
ءبىر قاراعاندا ارحيۆ – جاندى تىرلىكتىڭ جانسىز دەرەگى سىندى كورىنەرى دە بەكەر ەمەس. بىراق تا بۇل سىرت كوزگە عانا. اسىلىندا ارحيۆ əلەمى تەرەڭىنە بويلاپ, ءجىتى ۇڭىلەتىن زەردەلى يەسىنە كەزىكسە, ءبىر كەرەمەتى وعان دا ءتىل ءبىتىپ سويلەيدى, جان ءدىرىلى مەن ايعاقتى سىرىن ايقارا اشىپ, تىلدەسەدى. ارحيۆ شەجىرە-كەنىش, شەجىرە-سىر دەيتىنىمىز سودان.
قالالىق ءارحيۆتى اقتارىپ وتىرىپ ءبىز مىنانداي قىزىقتى دەرەكتەرگە جولىقتىق. سوعىس جىلدارىندا ەلوردادا زەنيتتىك جانە حيميكاتقا قارسى قورعانۋ ءۇشىن بەيبىت تۇرعىنداردى جاپپاي وقىتۋ باستالادى. ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ بارلىعى دەرلىك تىزىمگە الىنادى. 16-دان 50 جاسقا دەيىنگى ەر ادامدار مىندەتتى اسكەري دايىندىقتى يگەرەدى. قالادا اۋەدەن قورعانىس شتابى قۇرىلىپ, ءوزىن ءوزى قورعاۋ ساباقتارى وقىتىلادى. سول قيىن قىستاۋ كەزەڭدە اقمولا اۋىر جارالانعان سولداتتار مەن وفيتسەرلەردى ەمدەيتىن ورىنعا اينالىپتى. سونىمەن قالادا 2 ەۆاكۋاتسيالىق اۋرۋحانا ورنالاسقان – №1600 جانە № 3006.
سوعىس جىلدارى اقمولالىقتار مايدانعا كومەكتەسۋگە بارىنشا تىرىسادى. قاراپايىم حالىق ەلدىڭ قورعانىس قورىنا قاراجات جيناعان. مىڭداعان توننا ازىق-ت ۇلىك پەن جىلى كيىم سالىنعان پاكەتتەر مايدانعا جىبەرىلىپتى. سوعىس باستالعاننان-اق قالا ونەركاسىبى اسكەري تارتىپكە باعىنىپ, قايتا قۇرىلا باستايدى. اقمولا قالاسىندا وداقتىق ماڭىزى بار زاۋىتتار ىسكە قوسىلا باستايدى. اتالعان زاۋىتتار وق-ءدارى ءارى تراكتورلارعا ارنالعان ستانوكتار شىعارىپتى.
دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, اقمولا قالاسىندا 4 ديۆيزيا قۇرىلعان. 310, 387, 29 جاياۋ اسكەرلەر جانە 106 كاۆالەريا. 1941 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا جاۋىنگەرلەر مەن كوماندالىق قۇرامدى ورنالاستىرۋ ءۇشىن اسكەري قالاشىقتا 126 كازارما دايىندالادى. وعان 7600 ادام قابىلدانادى. 1500 جاۋىنگەر قالانىڭ ىشىندەگى مۇراجاي عيماراتىنا ورنالاسسا, ال «ستالين تۋى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا 800 ادام قونىستانادى. جالپى 9783 اقمولالىق مايدانعا اتتانىپ, سونىڭ 7 414-ءى وققا ۇشىپتى. كەيىننەن 38 اقمولالىق جاۋىنگەر كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولادى. 7 سولدات ءۇشىنشى دارەجەلى داڭق وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان ەكەن. وسىنداي كوپ قولعا تۇسسە بەرمەيتىن ماڭىزدى ماعلۇماتتار سوعىس تاقىرىبىندا ءسوز قاۋزاردا تىلگە تيەك بولار دۇنيەگە باي ءارى جاستاردىڭ نامىسىنا قايراق بولماق.
الداعى ۋاقىتتا قالالىق ارحيۆ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ستۋدەنتتەرگە ەكسكۋرسيا جۇرگىزىپ, تاريحي ۇيىرمە اشۋدى كوزدەپ وتىر. وعان سەبەپ – مۇراعات قورلارىنىڭ مəن-ماڭىزىن بولاشاققا ۇعىندىرىپ, وتكەن ءومىردى قايتا پاراقتاۋ.
قايتا پاراقتاۋ دەگەننەن شىعادى, رەسپۋبليكامىزدىڭ ارحيۆ قازىنالارىن زەرتتەۋ نەگىزىندە جازىلعان عىلىمي مونوگرافيالار مەن ءəرتۇرلى ەڭبەكتەر, دەرەكتى كىتاپتار مەن كوركەم شىعارمالار, تۇسىرىلگەن كينوفيلمدەر از. ولاردىڭ كوپشىلىگى عىلىمي جۇرتشىلىققا دا, قالىڭ وقىرمان قاۋىمعا دا بەلگىسىز. ال تىكەلەي قازاقستانداعى ارحيۆ ءىسىنىڭ وتكەن جولى مەن قازىرگى دەڭگەيى جايىندا جۇيەلى پىكىر قوزعايتىن جەكەلەگەن اۆتورلاردىڭ مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى كەزەڭدىك ماقالالارى بولماسا, ارحيۆ جايىندا رەسپۋبليكامىزدا وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاق تىلىندە, ياكي ورىس تىلىندە بىردە-ءبىر ارناۋلى, ەلەۋلى ەڭبەك جارىق كورمەگەن. كورگەن جاعدايدا دا, وقىرمانعا تولىق جەتە بەرمەيدى. وكىنىشتىسى سول...
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, بىردە فرانتسۋز تاريحشىسى شارل لانگلۋا: «قۇجاتتاردى ەشتەڭە الماستىرا المايدى: قۇجاتتار جوق جەردە تاريح تا جوق. مەملەكەت جوعالعان بايلىقتى قالپىنا كەلتىرە الادى, جوعالعان جەرلەردى قايتارىپ الا الادى, بىراق جوعالعان قۇجاتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس», دەپتى. وسى ءبىر ويماقتاي ويدىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان جاتقانداي. بىزدىڭشە, ۋاقىت ماڭدايىنا جازىلعان جادىگەرلەر ادامزاتتىڭ كۇنتىزبەسىندەي قادىرلى بولۋى ءتيىس. ول وتكەن مەن بۇگىنگىنىڭ اراسىنا وزەك بولار التىن ارقاۋ ەمەس پە؟
