«الىپپەنى» ازىرلەۋگە باعىتتالعان جۇمىس توبى قورىتىندىسىن شىعاردى. وسى ۋاقىتقا دەيىن باعدارلاما, وقۋلىق جاساپ جۇرگەن ناقتى اۆتورلاردان قۇرالعان بۇل توپ 20-دان اسا وتىرىس وتكىزدى. بۇل تۋرالى ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى شولپان كارينوۆا كەڭىنەن ايتىپ بەردى.
ونىڭ ايتۋىنشا, «الىپپەنى» وقۋ باعدارلاماسىنا دايىنداۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇل جۇمىستىڭ سوڭى رەتىندە 2021 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ وقۋلىقتار اپروباتسياعا ەنگىزىلەدى. بۇل ءۇشىن مينيسترلىك اپروباتسيا وتكىزەتىن پيلوتتىق مەكتەپتەردىڭ ءتىزىمىن بەكىتتى. وسى بەكىتىلگەن مەكتەپتەردە «الىپپە» باعدارلاماسى زەردەلەنەدى. سودان كەيىن وقۋلىق دايارلاۋدىڭ بارلىق كەزەڭىنەن تولىق وتەدى. ساراپتامادان وتكەن وقۋلىقتار جاڭا وقۋ جىلىندا ەنگىزىلەدى. جالپى, «الىپپەنى» ەنگىزۋ 2021-2022 جىلعا جوسپارلانىپ وتىر.
– «الىپپەنى» وقىتۋدىڭ ءۇش كەزەڭى قامتىلعان. ولار – «الىپپەگە» دەيىنگى كەزەڭ, «الىپپە» كەزەڭى, سونداي-اق «الىپپەدەن» كەيىنگى كەزەڭ. وسىنىڭ ەكى كەزەڭى «الىپپە» وقۋلىعى ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. ال كەيىنگى كەزەڭ مەكتەپتەردە «انا ءتىلى» وقۋلىعى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. بۇرىنعى وقۋلىقتا «الىپپەگە» دەيىنگى كەزەڭگە كوپ كوڭىل بولىنگەن. قازىرگى وقىتىلىپ جاتقان ءپاننىڭ ىشىندە دە وسى ەرەكشەلىكتەرگە توقتالعان, بىراق ءوز ەرەكشەلىكتەرى ناقتى وقۋعا بايلانىستى بەرىلگەن. سودان كەيىن اتا-انالاردىڭ تۇسىنىسپەۋشىلىگىن تۋدىرىپ جاتقان تۇستارى بار. ونىڭ ءبارى قاپەرگە الىنىپ, قازىرگى وقۋلىق بالانىڭ فيزيلوگيالىق جاس ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ دايىندالۋدا. ەڭ ماڭىزدىسى – «الىپپە» كەزەڭى. وندا ءارىپ, دىبىس پەن بۋىندار ۇيرەتىلەدى. سوندىقتان وسى كەزەڭگە باسا نازار اۋدارىلعان, – دەدى ش.كارينوۆا.
بۇرىن «الىپپەمەن» قوشتاسۋ جەلتوقسان ايىندا وتەتىن. قازىرگى پرينتسيپ تە وسىعان نەگىزدەلدى. ودان ءارى قاراي «انا ءتىلى» وقۋلىعىنا كوشىپ, وقۋشىنىڭ ءسوز تالعامى, ءسوزجاسامىن دامىتۋ وسى كەزەڭدە جۇرگىزىلەدى.
«الىپپە» 105 جىلدان كەيىن, ياعني 2016 جىلدان باستاپ مەكتەپ تابىلدىرىعىن اتتايتىن وقۋشىلارعا وقىتىلمايتىن بولىپ, ونىڭ ورنىنا «ساۋات اشۋ» وقۋلىعى ەنگىزىلگەن ەدى. وسىنى ەسكە سالعان ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ ورتا ءبىلىم ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مانارا اداموۆا ەندىگى وقۋلىقتىڭ قالاي وقىتىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.
– اتا-انالار تاراپىنان «الىپپەنى» ىزدەگەندەر كوپ بولدى. «ساۋات اشۋ» مەن «الىپپەنىڭ» ايىرماشىلىعىنا توقتالساق, «الىپپە» مەن «انا ءتىلى» وقۋلىقتارى «ساۋات اشۋدىڭ» ىشىنە كىرىكتىرىلگەن ەدى. ەندى قازىر ازىرلەنىپ جاتقان وقۋ باعدارلاماسىنا سايكەس شىعارىلاتىن «الىپپە» وقۋلىعى مەن «انا ءتىلى» بولەك بولادى. «الىپپە» 96-98 ساعات كولەمىندە ءبىرىنشى جارتجىلدىقتا وقىتىلادى. «الىپپەگە» دەيىنگى كەزەڭگە 2 اپتا ۋاقىت بولىنەدى. ودان كەيىن «الىپپە» وقۋلىعى بويىنشا وقىتۋ جالعاستىرىلادى. قاڭتار ايىنان باستاپ, ياعني ءۇشىنشى توقسانعا كوشكەن كەزەڭنەن وقۋ مەن جازۋدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن «انا ءتىلى» وقۋلىعىنىڭ اياسىندا وقىتۋ جالعاستىرىلادى, – دەدى م.اداموۆا.
بۇعان قوسا باسقا دا «الىپپە» جاڭا وقۋ باعدارلاماسىنا قاتىستى ويلارىن ورتاعا سالدى. اباي اتىنداعى قازۇپۋ «باستاۋىشتا وقىتۋ پەداگوگيكاسى مەن ادىستەمەسى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ازيا جۇماباەۆا «الىپپەدەگى» دىبىسپەن جاتتىعۋ ادىستەمەسىنە توقتالدى.
– «الىپپە» جاڭا وقۋ باعدارلاماسى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇستانىمدارى نەگىزىندە جاسالدى. سول ۇستانىمداردىڭ ءبىرى – دىبىسپەن جاتتىعۋ. ياعني دىبىسپەن جاتتىعۋ «الىپپەگە» دەيىنگى كەزەڭدە تىكەلەي باسشىلىققا الىندى. ا.بايتۇرسىن ۇلى بالالارعا الدىمەن ءارىپ كورسەتپەي تۇرىپ, دىبىسپەن جاتتىقتىرۋ قاجەت دەيدى. سەبەبى وقۋعا كەلگەن بالالار سويلەۋدى بىلگەنىمەن, ولار ءوز سوزدەرىنىڭ دىبىستان تۇراتىنىن بىلمەيدى. وسى ورايدا دىبىستى بىلمەي تۇرىپ, ءسوزدىڭ ىشىندەگى دىبىستاردى تىزبەي تۇرىپ, وقۋ مەن جازۋعا ۇيرەتۋ قيىن. سوندىقتان دىبىسپەن جاتتىقتىرۋ قاجەتتىگى ەسكەرىلىپ وتىر, – ا.جۇماباەۆا.
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجانوۆا «الىپپەنى» جاساۋ بارىسىندا بالانىڭ تىلدىك ەرەكشەلىكتەرى, قازىرگى قازاق بالاسى ەڭ ءجيى قولداناتىن سوزدەر ەسكەرىلگەنىن العا تارتتى.
– «الىپپەدە» قاي ءارىپتى ءبىرىنشى ۇيرەتەمىز, ودان كەيىن قاي ارىپتەردى قويامىز؟ وسى ماسەلەلەر بارىنشا وبەكتيۆتى تۇردە قارالدى. ارىپتەردىڭ رەتىن انىقتاۋ كەزىندە ونىڭ ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ «الىپبيىندەگى» ارىپتەر رەتىنە ءبىرشاما ۇقساس بولىپ شىقتى. ياعني قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعى بويىنشا ارىپتەردىڭ رەتى قازىرگى «الىپپەدە» دە ازىرلەندى. ءبىزدىڭ ينستيتۋت قازاق ارىپتەرىنىڭ قازىرگى زاماناۋي ماتىندەردەگى جيىلىگىن انىقتاۋ ماقساتىندا جۇمىستار اتقاردى. ناتيجەسىندە, «قازاق ارىپتەرىنىڭ جيىلىك سوزدىگى» ازىرلەندى. سوزدىكتىڭ نەگىزىندە قازاق ماتىندەرىندە ءجيى كەزدەسەتىن ارىپتەردىڭ جانە ءارىپ تىركەستەرىنىڭ رەتى كورسەتىلدى. ءبىز انىقتاعان ارىپتەر جيىلىگى قازىرگى قازاق ماتىندەرىنەن الىپ وتىر. ياعني بالا ومىرىندە كۇندەلىكتى كەزدەسەتىن ماتىندەردەن عانا ەمەس, جالپى 5 ستيلدەگى ماتىندەردەن الىنىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا لينگۆيستيكالىق بىلىمدەرگە تۇزەتۋ قاجەت بولدى. ءبىز ونى جاسادىق. بۇل سوزدىك تازا لينگۆيستيكالىق مالىمەتتەر الۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءتۇرلى ادىستەمەلىك قۇرالدار ازىرلەۋ ءۇشىن دە قاجەتتى ءبىلىم بەرەدى, – دەدى ا.فازىلجانوۆا.
ءوز كەزەگىندە م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆ «الىپپە» ۇعىمى قازاق حالقىنىڭ تۇسىنىگى مەن دۇنيەتانىمىندا قاستەرلى ءپان رەتىندە قالىپتاسىپ قالعانىن اتاپ ءوتتى.
– ەگەر ءاربىر ازامات العاشقى مۇعالىمىن قانشالىقتى قادىرلەيتىن بولسا, قازاق ازاماتى «الىپپەنى» دە سونداي قادىر تۇتاتىن بولعان. سوندىقتان «الىپپە» كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ قالعان كەزدە بۇكىل حالىق بولىپ وسى وقۋلىقتى ىزدەدى. ال ەندى «الىپپەنى» قايتارۋ قازاقتىڭ رۋحاني الەمىندەگى جاڭا وقيعا سياقتى كورىنىپ وتىر. وسىنىڭ بارلىعى ۇلتتىق رۋحىمىزدى كوتەرۋگە ەرەكشە اسەر ەتەدى. العاش وقۋلىقتى «ا» ارپىنەن باستاعاننان بالانىڭ جۇرەگىندە ۇلتتىق رۋح قالىپتاساتىن بولسا, ول ازامات ەرتەڭ ءوز ەلىنىڭ ۇلكەن پاتريوتى بولاتىنى ايدان انىق. سوندىقتان ارىپتەردىڭ, دىبىستاردىڭ رەتتىلىگىنىڭ ءبارى احمەت بايتۇرسىن ۇلى انىقتاعان ۇستانىمدارمەن سايكەس كەلۋى بۇل جاڭا «الىپپەنىڭ» ۇلكەن ۇلتتىق رۋحتاعى جاڭالىعى دەپ ايتۋعا بولادى, – دەدى ك.ماتىجانوۆ.
سونداي-اق كوپشىلىكتى «الىپپە» وقۋلىعىن جاڭارتۋعا قاتىستى قانشا قاراجات بولىنگەنى جانە قاي باسىلىمدا باسىلىپ شىعاتىنى قىزىقتىردى. بۇعان ۆيتسە-مينيستر ش. كارينوۆانىڭ جاۋابىن ۇسىنامىز.
– بىرىنشىدەن, وقۋلىق شىعارۋعا مەملەكەت تاراپىنان قاراجات جۇمسالمايدى. ويتكەنى قازىرگى كەزدە جالپى وقۋلىق جاساۋ باعىتى باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلگەن. قازىرگى كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان وقۋلىقتاردىڭ بارلىعى شامامەن 15 باسپادان جىبەرىلەدى. «الىپپەگە» بايلانىستى جاسالىپ جاتقان جوبالار بار. سوندىقتان بۇل تۇرعىدا ۇكىمەت قاراجاتى جۇمسالمايدى. ال وقۋلىق ساتىپ الۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, بۇل – بولەك جاعداي. وقۋلىق دايىندالىپ, شىعارىلعاننان سوڭ, وقۋلىقتى تاڭداۋ كەزىندە ءاربىر جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ كولەمىندە بەلگىلەنەتىن جوسپارلى قاراجات بار. ول بەس جىلدا ءبىر وقۋلىقتاردىڭ جاڭارتىلۋىنا قاراستىرىلادى جانە وزگەرگەن باعدارلاماعا بايلانىستى بولادى. وسى ورايدا ءتيىستى قاراجات بەكىتىلىپ, جەرگىلىكتى ورگانداردا ەسكەرىلەدى. الداعى وقۋ جىلىندا «الىپپەنى» ساتىپ الۋ جۇمىسىن جوسپارعا ساي جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر, ءبىلىم باسقارمالارى جۇرگىزەدى, – دەدى ۆەدومستۆو وكىلى.
سونىمەن, كوپتەن كۇتكەن جاڭا «الىپپەنىڭ» مازمۇنى بەكىتىلىپ, ونى وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ جۇمىستارى جوسپارعا سايكەس جۇرگىزىلەدى. سونداي-اق «الىپپە» ازىرلەۋ كەزەڭىندە ورىس ءتىلدى جۇمىس توبى دا جۇمىس ىستەگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ياعني ورىس تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەردىڭ جايى دا ەسكەرىلدى. «الىپپە» مەن «بۋكۆار» – بىرىڭعاي وقۋلىقتار. جۇمىس توپتارى وسى ەكى وقۋلىقتى, ەڭ الدىمەن, مازمۇندىق جاعىنان ۇيلەستىرۋگە باعىتتالعان. وقۋلىقتاردىڭ مازمۇنى بويىنشا قازاقستان ءبىزدىڭ ورتاق وتانىمىز ەكەنى ايتىلىپ, قازىرگى زامانعى ءومىر شىندىعىن قامتۋعا ءتيىس. «الىپپە» مەن «بۋكۆار» ارىپتەرى مەن دىبىستارىنىڭ رەتى, قولدانۋ جيىلىگى ەسكەرىلەدى. بەلگىلەنگەن كەزەڭدەر ەكى وقۋلىقتا دا بىردەي.
