ارۋاققا يمان بايلىعىن تىلەگەن. انا سۇتىمەن الپىس ەكى تامىرىنا سىڭگەن ءوز تىلىندە ەمەس, جورگەگىندە جاتقاندا جۇققان قازاق تىلىندە.
–تاريحتى كەيىن ىندەتە ىزدەدىك قوي, – دەيدى رۋسلان اۋباكير ۇلى, – جاس كەزىمدە كىم كەرەك قىلىپتى؟ بۇگىندە 87-گە كەلگەن اكەم بالا كەزىمىزدە ايتىپ وتىراتىن, قازىر دە ايتادى. ەل باسىنا كۇن تۋعان 1944 جىلى كۇشتەپ قونىس اۋدارتقان عوي. ءدام-تۇز وسى قيمانىڭ دالاسىنان بۇيىرىپتى. اتامىز حاتو بالا-شاعاسىن قاناتىنىڭ استىنا الىپ, ەس كەتىپ, جان شىعارداي بولعان شاقتا قايىرىمدى قازاقتىڭ قۇشاعىنا كۇمپ ەتە تۇسكەن. وسى جاقسى اۋىلىندا تۇردىق. ەكى وتباسىعا لايىقتالعان ءبىر ءۇي. ەرتەرەكتە سونداي كەڭشار سالعان ۇيلەر كوپ بولدى عوي. قابيدەن اعامەن ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندامىز.
اۋەلى كەيىپكەرىمىزدىڭ تىلىنە تاڭدانعانبىز. قازاق تىلىندە ۇعىنىقتى, كوركەم سويلەيدى ەكەن. ىشتەي ءسۇيسىنىسىمىزدى جازباي اڭعاردى.
– اكەم مەنەن دە جاقسى سويلەيدى, – دەدى ول,– ءومىر بويى قازاق ىشىندە تۇرساق, قالاي سويلەمەيمىز. جالعىز ءتىل عانا ەمەس, مازمۇن-ماعىناسى مول ادەمى سالت-ءداستۇرىن دە ءبىر ادامداي مەڭگەردىك. مەڭگەرىپ قانا قويماي, بۇلجىتپاي ساقتاپ كەلەمىز. ايتپەسە, ۇزەڭگى قاعىستىرىپ جۇرگەن جورا-جولداس ۇيىڭنەن ومىرتقا مۇجىمەدىك دەپ وكپەلەيدى. تىرشىلىكتىڭ قۋانىشى مەن قايعىسىن بىرگە كورىپ كەلەمىز. بۇل قازاقتىڭ قالجىڭى كەرەمەت. مەنىڭ ءبىر ايتاتىن ءسوزىم بار, «قۇرداستىڭ قالجىڭى كىسى ولتىرەدى» دەپ. اششىلىعىن, وتكىرلىگىن ايتىپ جاتقانىم عوي. ەلۋگە تولعاندا قۇربى-قۇرداس قاجاسىن-اي كەلىپ. قوي سويىپ, قولىمدى قۋسىرىپ قارسى الامىن, باسىن مۇجىتەمىن دەدىم. ولار بولسا مەنسىنەر ەمەس, سيىر سويامىن دەدىم, جاتىپ كەپ كۇلسىن ءبارى. اقىرى بولماعان سوڭ جىلقى سويىپ قۇتىلدىم. وزدەرى وتىرا قالعاندا ءبىرى قىپشاق, ءبىرى ارعىن بولىپ بولىنەدى. رۋعا بولىنگەن جاقسى ەمەس, ارينە, رۋ تۇگىل ۇلتقا بولىنبەۋ كەرەك قوي دەيمىن مەن. اقىرى بولماعان سوڭ ەسىلدىڭ بەرگى قاباعىندا قالىڭ ارعىننىڭ ىشىندە وسكەن مەن ارعىن بولىپ الدىم. ارعىن اعا بالاسى عوي, انالارعا اعالىق اقىل ايتقاندا جاقسى, ايتپەسە ىنىلىككە دە جاراپ تۇرمىن.
اكەلەرى اۋباكير زاراحوۆ 1961 جىلى وتباسىمەن كاۆكازعا كوشكەن. جەرسىنىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. قانشا دەگەنمەن اتاجۇرت. ون جىل تۇردى. بىراق قيمانىڭ زيراتىندا جەرلەنگەن اكە ارۋاعى ەسكە تۇسە بەرگەنى. كۇندىز ويىنان, تۇندە تۇسىنەن شىقپادى. وكپەلەيتىندەي. نەگە تۋعان جەرىڭنەن بەزىپ, مەنى جالعىز تاستاپ كەتتىڭدەر دەيتىندەي مە, قالاي؟ تاڭ الدىندا تالماۋسىراپ, سارىتاپ ساعىنىشتان وزەگى ورتەنىپ جاتقاندا كوز الدىندا اكە بەينەسى ەلەس بەرەتىن ەدى. شىداي المادى. شىداماعان سوڭ 1971 جىلى اكەسىنە توپىراق بۇيىرعان قاسيەتتى قيمانىڭ دالاسىنا قايتادان قونىس اۋدارعان. ارتتا ماڭگىلىك مۇز كومكەرگەن كاۆكازدىڭ ءاپايتوس شىڭدارى قايىرىمى مول, شاراپاتى كوپ قازاق دالاسىنا اتتانعان زاراحوۆتار اۋلەتىن قول بۇلعاپ شىعارىپ سالعان.
رۋسلاننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءوز ۇيلەرىندە التى بالا, كورشىلەرى قابيدەن اقساقالدىڭ ۇيىندە سەگىز بالا وربىسە كەرەك. ارالارىن ءبىر عانا قابىرعا ءبولىپ تۇرعانىمەن, ەكى وتباسىنىڭ اراسىندا شەكتەۋ بولاتىن شەكارا جوق. بوزالا تاڭنان ءبىر شاتىردىڭ استىنداعى ون ءتورت بالا ەلبەسىپ-سەلبەسىپ مەكتەپكە اتتانادى. ءوزى قۋانىشبەكپەن ءبىر پارتادا وتىرسا, ءىنىسى اقىلبەكپەن ءبىر پارتادا. قالعان بالالار دا سولاي. مەكتەپتەن شىققان سوڭ دا ءبىر-بىرىنەن قارا ءۇزىپ كەتپەگەن. ال كەشكىلىك ەل جاتاردا بۇل قۋانىشبەكتى قۇشاقتاپ, ءىنىسى اقىلبەكتى قۇشاقتاپ بىردە ءوز ۇيلەرىندە, ەندى بىردە كورشىلەرىنىڭ ۇيىندە قونا سالاتىن. ونە بويى جۇپتارى جازىلماي جۇرگەندىكتەن ءبىر ءۇيدىڭ بالالارىنداي بولىپ كەتكەن, ءالى كۇنگە دەيىن سولاي.
– شىن دوستىق بالالىق كەزدە بولادى عوي دەيمىن. كەيىن قيمادان اتباسارعا كوشسەك تە ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن سىيلاستىق, ىزەت قالدى, – دەيدى رۋسلان اۋباكير ۇلى, – قاربالاس تىرشىلىكتەن قول تيمەي جاتسا, تەلەفون شالامىز. ايتسە دە, جۇزبە-ءجۇز كورىسىپ, سويلەسكەنگە نە جەتسىن؟! تسەلينوگراد قالاسىنداعى قۇرىلىس ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەنىمدە احمەديا اقپانوۆ, امانگەلدى الشىنباەۆتارمەن ءبىر بولمەدە تۇردىق. ستۋدەنتتىك شاقتىڭ دۋماندى كەزىن بىرگە وتكىزدىك. وسى كۇنگە دەيىن قازان-وشاعىمىز ارالاسىپ, جۇپ جازباي كەلە جاتىرمىز.
قازاق دالاسىنان ءدام-تۇز بۇيىرعان 1944 جىلى اكەسى اۋباكير قابىرعاسى قاتىپ, بۋىنى بەكىمەگەن ون جاستاعى بالا ەكەن. بىردەن جۇمىس ىستەگەن. ءبىر وتار قوي باعىپتى. 13 جاسىندا تىلداعى سۇراپىل ەڭبەگىنە ساي مەدال الىپتى. ەڭبەگى ءۇشىن, قوعام بايلىعىن ەسەلەۋگە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن. قازىر ون جاسىندا قوي باعىپتى دەسە, بىرەۋ سەنەر, بىرەۋ سەنبەس. بىراق بۇل زاپىرانى كوپ زاماننىڭ اششى شىندىعى. اتاسى 41 جاسىندا ومىردەن وتكەن. قايعىدان قايتىپتى. ت ۇلىمى جەلبىرەپ قيمانىڭ قىزعالداعىنداي قىلتيىپ ءوسىپ كەلە جاتقان قىزىنىڭ ومىردەن وتكەنى جۇرەككە تۇسكەن ۇلكەن سالماق بولىپتى. كوشىپ كەلگەن سوڭ جەرگىلىكتى جۇرتپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتكەن. ول ۋاقىتتا ەر ازاماتتىڭ ءبارى مايدان دالاسىندا. ەلدەگى شارۋاعا تولەۋباي اقساقال ەكەۋى يە بولسا كەرەك. ال شارۋا شاش ەتەكتەن ەدى دەيدى. جاڭا جۇرتتا تامىرىن تەرەڭگە جىبەرىپ, ەڭسەسىن تىكتەگەن سوڭ ەل ىسىنە ارالاسىپ, شارۋاعا باس-كوز بولسا كەرەك. قيىن زامان, ءدام-تۇزى تاۋسىلىپ ومىردەن وتكەن ادامداردى جەرلەۋدىڭ ءوزى وڭاي-وسپاق ءىس بولماسا كەرەك.
– سەنىڭ اتاڭ قايىرىمدىلىعىمەن ءتامام ەلدى ءتانتى ەتكەن جان, – دەپ ايتىپ وتىرادى اكەسى, – قازاق تا قايىرىمدى, جانى جايساڭ جۇرت.
جايساڭدىعىن بۇل دا كورگەن. قابيدەن اقساقالدىڭ داستارقانى جيىلمايتىن. توردە ۇلكەندەر, ەسىككە تامان بالالار وتىرادى. كەيىن زامان تۇزەلگەندە ۋىسىنا جارتى قۇرت ەمەس, شالا تۋرالعان جىلىك, ءبۇتىن باۋىرساق تيەتىن بولدى. اقساقال ءوز بالالارىنان بۇرىن سىباعانى كورشىنىڭ بالالارىنا بەرەتىن. قازاققا قوناق ريزا بولسا بولعانى عوي. ۇيدەگى بالالار ازعا دا قاناعات ەتەدى.
رۋسلاننىڭ ءوزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەڭ قىزىعى ايت مەرەكەسى ەكەن. ءتامام بالا قيمانىڭ كوشەسىن شاڭداتىپ, ايتتىق سۇرار ەدى. سول كەزدەگى جۇرتتىڭ پەيىلىن-اي! ەشكىم دە قالتاسىنان قول سالماي قايتارمايتىن. اجەلەر قۇرت-ىرىمشىگىن ۇسىنسا, كەيبىرەۋلەر جارقىراعان اق كۇمىس ۇستاتاتىن. ال باقىر بەرسە, كوڭىلدەرى قوڭىلتاقسىپ, ازسىنىپ تا قالاتىن. سويتسە ىرىم ەكەن عوي. ماسەلە ايتتىقتىڭ از, نە كوپتىگىندە ەمەس, نيەتتىڭ تۇزۋلىگىندە. ال كورشى قابيدەن اقساقال بالانىڭ نازىك الاقانىنا كەتپەكتەي ەتىپ ءبىر سوم سالار ەدى. جالعىز وزىنە عانا ەمەس, التى بالاعا تۇگەل. ءبىر بايىپ قالاتىن. قاشان ايت مەرەكەسى بولار ەكەن, اتام قاشان ايتتىق بەرەر ەكەن دەپ توسىپ جۇرەتىن.
قازاقتان كورگەن جاقسىلىعى تاۋسىلمايتىن جىر. ءبۇتىن قۇرتتى ءبولىپ, جارتى قۇرتتى جارىپ جەگەن باۋىرمالدىق. اكەسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ دا اۋزىنان اق ماي اعىپ وتىرماعان. بىردە توق, بىردە اش زامان. بىراق پەيىل كەڭ, نيەت ءتۇزۋ. ينگۋش دەگەن جۇرتتى بالكىم ەستىگەن, بىراق, تۇستەپ تانيتىن, تىلدەسىپ كورگەن ەشكىم جوق. سويتسە دە كەۋدەسىنەن كەرى يتەرمەگەن, باۋىرىنا باسقان, العا جەتەكتەگەن.
– كەيدە ءبىر قىرسىق شالىپ, ويداعىڭ ورىندالا قويماعاندا, قاباقتىڭ تۇكسيەتىنى بار, – دەيدى رۋسلان اۋباكير ۇلى, – سونداي ءبىر كەزەڭدە تۇنەرىپ وتىرسام, تورگى بولمەدەن اكەم شىعادى. از-كەم وتىرعان سوڭ جايىمدى سۇرايدى. مەن بولسام, دۇنيەنى قارا سۋ باسقانداي كۇيىنىپ, سالىم سۋعا كەتىپ وتىرعانىمدى ايتامىن. سونداي ساتتە اكەم «داستارقانىڭا قارا» دەگەن جالعىز اۋىز ءسوزىن ايتادى. العاشقى بەتتە ءمان بەرمەپپىن, كەيىن ويلاپ قاراسام, «سابىر ەت, ۇلىم, ءتاۋباڭا كەل» دەگەن ءسوز ەكەن عوي. قازاقتا جاراتقان يە بەرەر جاقسىلىعىن سابىرلىعا بەرەدى دەگەن ۇعىم بار. سابىرلىنىڭ سىباعاسى دا الىسقا ۇزاپ كەتپەيدى.
ءوزى اكەسى تۋعان جەرىنە كوشىپ بارعاندا, كاۆكازدا دۇنيەگە كەلگەن. بالالىق شاعى قازاق دالاسىندا ءوتتى. قازىر قۇرىلىس سالاسىندا ەڭبەك ەتەدى. ءبىر كەزدە اتاسىنا پانا بولعان, اكەسى ءوسىپ-جەتىلگەن, ۇرپاعىن جايعان قازاق دالاسىن ساۋلەتتى قۇرىلىسپەن ساندەندىرسەم دەگەن ساۋلەلى ويى بار. سول ويى وڭىنان ورالعاي!
اقمولا وبلىسى,
اتباسار اۋدانى
